Trans-Atlantische betrekkingen: VS en Canada

De EU, de VS en Canada delen de waarden van democratie, mensenrechten en economische en politieke vrijheid, alsook overlappende kwesties op het gebied van buitenlands beleid en veiligheid. De Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) tussen de EU en Canada en de Overeenkomst inzake een strategisch partnerschap werden op 30 oktober 2016 ondertekend en op 15 februari 2017 goedgekeurd door het Europees Parlement. De onderhandelingen over het Trans-Atlantisch partnerschap voor handel en investeringen tussen de EU en de VS, die op 8 juli 2013 van start gingen, zijn stopgezet sinds Donald Trump tot president van de VS is verkozen.

Buitenlandse betrekkingen tussen de EU en de VS

De VS is de belangrijkste buitenlandse bondgenoot van de EU. Beide partners werken nauw samen, waarbij ze elkaar over hun internationale prioriteiten raadplegen en zich veelvuldig inspannen om hun gemeenschappelijke belangen in multilaterale fora naar voren te brengen. In hun buitenlands beleid werken ze samen in verschillende geografische aandachtsgebieden; op dit moment zijn dat het Midden-Oosten en Noord-Afrika (met name Irak en Syrië) en Europa's oostelijk nabuurschap (met name Rusland en Oekraïne).

De VS is voor een aantal EU-lidstaten een betrouwbare partner inzake veiligheid gebleken, zoals aangetoond door de samenwerking tussen de bondgenoten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO). Zo is er een doeltreffende, praktische samenwerking tot stand gebracht tussen de NAVO en missies die worden uitgevoerd in het kader van het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid (GVDB) van de EU op strijdtonelen zoals Afghanistan, Irak, Kosovo, Bosnië en Herzegovina en de Hoorn van Afrika.

Hoewel de EU en de VS niet eensgezind zijn over alle kwesties op het gebied van buitenlands beleid, blijven ze elkaars belangrijkste en betrouwbaarste bondgenoten. De verbondenheid in hun buitenlands beleid houdt al tientallen jaren stand, ondanks veranderende politieke verhoudingen en geostrategische wijzigingen aan beide kanten.

De Amerikaanse presidentsverkiezingen van 8 november 2016 hebben tal van vragen en zorgen doen rijzen over de buitenlandse betrekkingen tussen de Unie en de Verenigde Staten. Ondanks kritische opmerkingen van president Trump met betrekking tot bijvoorbeeld financiële bijdragen aan de NAVO, het Duitse handelsoverschot of de EU in het algemeen, wijzen de eerste bezoeken aan Europa van vicepresident Pence en minister van Buitenlandse Zaken Tillerson op algemene continuïteit in de relaties tussen de EU en de VS, hoewel een meer bilaterale aanpak per land te verwachten valt.

Politieke betrekkingen tussen de EU en de VS in het proces van de trans-Atlantische wetgeversdialoog (TLD)

Het contact tussen het Europees Parlement en het Amerikaanse Congres dateert van 1972. In 1999 werden hun betrekkingen opgeschaald en geïnstitutionaliseerd met de oprichting van de trans-Atlantische wetgeversdialoog (TLD). De TLD brengt leden van het Europees Parlement en leden van het Amerikaans Huis van Afgevaardigden samen op interparlementaire bijeenkomsten die tweemaal per jaar afwisselend in de VS en Europa plaatsvinden.

Tot de belangrijkste economische kwesties die het afgelopen jaar op de agenda stonden behoorden de onderhandelingen over een Trans-Atlantisch partnerschap voor handel en investeringen (TTIP). Hoewel er tijdens de onderhandelingsronden bescheiden vooruitgang is geboekt, bleef er sprake van belangrijke verschillen en konden de onderhandelingen tijdens de regeringsperiode van president Obama niet worden afgerond. Als gevolg van de Amerikaanse presidents- en congresverkiezingen, inclusief de procedure voor de benoeming van een nieuwe handelsgezant van de Verenigde Staten, wordt het TTIP meer fundamenteel in vraag gesteld. De EU staat open voor hervatting van de onderhandelingen. In de tussentijd wordt het technisch overleg zoveel mogelijk voortgezet.

Wetgevers die deze halfjaarlijkse bijeenkomsten bijwonen, wisselen standpunten uit over belangrijke politieke kwesties van wederzijds belang, die kunnen variëren van de opkomst van de zogeheten groepering Islamitische Staat in het Midden-Oosten en Noord-Afrika tot de coördinatie van internationale sanctieregelingen. Hoewel de standpunten van beide trans-Atlantische partners op een aantal gebieden overeenstemmen, heeft deze uitwisseling ook afwijkende standpunten over belangrijke politieke kwesties aan het licht gebracht. Het belang van deze trans-Atlantische politieke dialoog mag niet worden onderschat, met name gezien de macht van het Amerikaanse Congres, bijvoorbeeld ten aanzien van het goedkeuren van de tussenkomst van de VS in internationale crises en het vormgeven van het aandeel van de VS in mondiale bestuursinstellingen.

Regelmatig worden ook mondiale financiële uitdagingen in de TLD besproken, waarbij standpunten worden uitgewisseld over de wijze waarop de duurzaamheid van de overheidsfinanciën op de lange termijn moet worden gewaarborgd en de coördinatie op het gebied van financiële regelgeving moet worden versterkt. Cyberbeveiliging en internetvrijheid zijn ook belangrijke kwesties die aan de orde komen bij de besprekingen tussen de EU en de VS.

Economische betrekkingen tussen de EU en de VS

De economieën van de EU en de VS zijn samen goed voor bijna 50 % van het mondiale bruto binnenlands product (bbp) en bestrijken een derde van de wereldhandel.

In 2015 behield de EU haar positie als de grootste handelspartner van de VS op het gebied van de goederenhandel – vóór China en Canada, partner van de VS in de Noord-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst (NAFTA).

In 2016 bleef de VS de voornaamste uitvoerbestemming van de Unie door 20,7 % van de totale EU-goederenuitvoer voor zijn rekening te nemen (ten opzichte van 9,7 % voor China). De VS was de op een na grootste invoerpartner van de EU en leverde nog altijd 14,5 % van de in de EU ingevoerde goederen. In dit opzicht bleef de VS achter bij China, dat 20,2 % van de totale invoer in de EU leverde, maar overtrof het Zwitserland en Rusland, die een aandeel hadden van respectievelijk 7,1 % en 7,0 %.

Handel in goederen tussen de EU en de VS 2014-2016 (miljard EUR)

Jaar Invoer van goederen naar de EU vanuit de VS Uitvoer van goederen vanuit de EU naar de VS EU-saldo (goederen)
2014 209,3 311,6 +102,3
2015 249,3 371,3 +122,0
2016 246,8 362,0 +115,2

Bron: Europese Commissie, DG Handel

De uitvoer uit de EU van diensten naar de VS is tussen 2013 en 2015 toegenomen, evenals de invoer van diensten uit de VS naar de EU. In 2015 kon de EU bogen op een handelsoverschot in de dienstensector van 13 miljard EUR ten opzichte van de VS.

Handel in diensten tussen de EU en de VS 2013-2015 (miljard EUR)

Jaar Invoer van diensten in de EU vanuit de VS Uitvoer van diensten vanuit de EU naar de VS EU-saldo (diensten)
2013 166,0 183,5 +17,5
2014 189,3 199,2 +9,9
2015 212,8 225,8 +13,0

Bron: Europese Commissie, DG Handel

De EU en de VS zijn elkaars grootste investeerders. In 2015 zijn de investeringen over en weer gegroeid. Het kan worden bepleit dat bilaterale directe investeringen, van nature langetermijnverbintenissen, de drijvende kracht zijn achter trans-Atlantische handelsbetrekkingen. Dit wordt eens te meer kracht bijgezet door het feit dat handel tussen moeder- en dochterondernemingen in de EU en de VS goed is voor meer dan een derde van de totale trans-Atlantische handel. Uit ramingen blijkt dat Europese en Amerikaanse bedrijven die op elkaars grondgebied actief zijn, werkgelegenheid bieden aan meer dan 14 miljoen mensen.

Bilaterale investeringsstanden van de EU en de VS (miljard EUR)

Jaar BDI van de VS in de EU BDI van de EU in de VS Saldo
2015 2 436,4 2 561,2 +124,8

Bron: Europese Commissie, DG Handel

Politieke dialoog tussen de EU en Canada

Canada is een van de oudste en nauwste partners van de Europese Unie. De bilaterale betrekkingen werden aangeknoopt in de jaren vijftig en waren oorspronkelijk louter economisch gemotiveerd, maar zijn door de jaren heen uitgegroeid tot een hecht strategisch partnerschap. De EU en Canada werken nauw samen op het gebied van mondiale uitdagingen zoals het milieu, klimaatverandering, energiezekerheid en regionale stabiliteit. Canada werkt regelmatig mee aan de GVDB-missies van de EU (zoals de EU-politiemissies in Afghanistan en in de Palestijnse gebieden) en neemt ook deel aan de verkiezingswaarnemingsmissies van de EU.

De Kaderovereenkomst voor commerciële en economische samenwerking tussen de EU en Canada van 1976 vormde de eerste formele overeenkomst van dien aard die de EU met een geïndustrialiseerd land sloot. Opvolger hiervan was de Trans-Atlantische Verklaring van 1990, waarmee het contact tussen Europa en Canada werd uitgebouwd en in het kader waarvan regelmatige ontmoetingen op top- en ministersniveau plaatsvinden. Sindsdien komen vertegenwoordigers van de EU en Canada op alle niveaus regelmatig bijeen om van gedachten te wisselen, variërend van bilaterale topontmoetingen tussen regeringsleiders tot vergaderingen van ambtenaren over specifieke kwesties, onder meer in het kader van diverse multilaterale fora. In 2013-2014 voerden de EU en Canada onderhandelingen over een versterking van hun onderlinge betrekkingen op basis van een Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) en een Overeenkomst inzake een strategisch partnerschap (SPA).

De onderhandelingen werden in 2011 in gang gezet en in september 2014 afgerond. De SPA is een politieke overeenkomst ter versterking van de bilaterale samenwerking op een aantal gebieden van buitenlands en sectoraal beleid, zoals internationale vrede en veiligheid, terrorismebestrijding, crisisbeheersing, maritieme veiligheid, mondiaal bestuur, energie, transport, onderzoek en ontwikkeling, gezondheidszorg, het milieu en klimaatverandering. De SPA is bedoeld om vormen van samenwerking met directe gevolgen voor individuele burgers te intensiveren en voorziet onder meer in jongeren-, onderwijs- en cultuurprogramma's, consulaire bescherming en verschillende individuele uitwisselingsprogramma's. Het besluit betreffende de ondertekening en voorlopige toepassing van de SPA werd in februari 2015 door de Commissie goedgekeurd. De SPA werd op 30 oktober 2016 door Canada en de EU ondertekend tijdens de topontmoeting tussen de EU en Canada en werd in februari 2017 goedgekeurd door het Europees Parlement. Sinds 1 april 2017 worden grote delen van de overeenkomst voorlopig toegepast. De overeenkomst zal nu de parlementaire goedkeuringsprocedures doorlopen. In aanvulling op de dialoog tussen de Europese en Canadese uitvoerende macht komen ook leden van het Europees Parlement en hun Canadese collega's regelmatig bijeen. Elk jaar vinden interparlementaire vergaderingen plaats, naast andere interparlementaire uitwisselingen in werkgroepen en tussen delegaties. Naast lopende onderhandelingen kunnen tijdens deze bijeenkomsten ook controversiële kwesties ter tafel komen, zoals het milieueffect van teerzand- en schaliegaswinning, het visserijbeleid, dierenwelzijn (waaronder met betrekking tot de zeehondenjacht) en de visumplicht die Canada onderdanen van bepaalde EU-lidstaten oplegt. Deze onderwerpen, waarover verschil van mening bestaat, doen geen afbreuk aan de uitstekende algehele kwaliteit van de betrekkingen tussen beide partijen.

De delegatie van het Europees Parlement voor de betrekkingen met Canada komt gedurende het jaar regelmatig bijeen om de interparlementaire vergaderingen voor te bereiden. Dit behelst uitvoerige uitwisselingen met andere EU-instellingen, waaronder de Europese Commissie en de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO), alsook met de missie van Canada bij de EU en het Canadese Ministerie van Buitenlandse Zaken en Internationale Handel.

Economische betrekkingen tussen de EU en Canada

a.Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA)

De onderhandelingen over de CETA tussen de EU en Canada, die op 6 mei 2009 van start gingen, werden op 26 september 2014 afgerond. De tekst werd door de Raad goedgekeurd en op 30 oktober 2016 tijdens de topontmoeting tussen de EU en Canada ondertekend. Het Europees Parlement heeft op 15 februari 2017 zijn goedkeuring aan de overeenkomst gehecht. De tekst moet nu door de lidstaten worden geratificeerd overeenkomstig hun nationale grondwettelijke bepalingen. De delen die onder de bevoegdheid van de EU vallen, worden op 21 september 2017 voorlopig van toepassing.

Het gaat hier om de eerste brede economische overeenkomst van de EU met een sterk geïndustrialiseerd land. De EU en Canada stellen hun markten open voor elkaars goederen, diensten en investeringen, ook in de vorm van overheidsaanbestedingen. In een ex-ante effectbeoordeling die in 2008 is uitgevoerd, werd de jaarlijkse daadwerkelijke inkomstenstijging geraamd op ongeveer 11,6 miljard EUR voor de EU en op 8,2 miljard EUR voor Canada, binnen zeven jaar na de tenuitvoerlegging van de overeenkomst. De liberalisering van de handel in diensten zou naar verwachting aanzienlijk bijdragen tot de bbp-toename (50 % van de totale toename voor de EU en 45,5 % van de toename voor Canada).

De CETA is ook de eerste bilaterale economische overeenkomst van de EU waarin een speciaal rechtsstelsel voor investeringen is opgenomen voor de afwikkeling van geschillen tussen investeerders en staten (de zogeheten Investor-State Dispute Settlement, of ISDS). Vanwege zijn vernieuwende karakter en het feit dat de publieke discussie hierover in veel landen nog gaande is, zal dit rechtsstelsel bij de voorlopige toepassing van de CETA buiten beschouwing worden gelaten. Daarnaast bevat de CETA een duidelijke verklaring over het recht van overheden om op het gebied van volksgezondheid, veiligheid, milieu, openbare zeden en sociale en consumentenbescherming wet- en regelgeving vast te stellen.

b.Bilaterale handels- en investeringsbetrekkingen

In 2015 was de EU de op een na grootste handelspartner van Canada, na de VS, met een aandeel van ongeveer 9,5 % in de totale Canadese in- en uitvoer van goederen. In 2016 heeft de EU goederen ter waarde van 35,2 miljard EUR naar Canada uitgevoerd en Canadese goederen ter waarde van 29,1 miljard EUR ingevoerd. In 2016 nam Canada de tiende plaats in onder de internationale handelspartners van de EU. Tot de belangrijkste goederen die tussen beide partners worden verhandeld behoren machines, vervoersmaterieel en chemicaliën.

Handel in goederen tussen de EU en Canada 2014-2016 (miljard EUR)

Jaar Invoer van goederen naar de EU vanuit Canada Uitvoer van goederen vanuit de EU naar Canada EU-saldo (goederen)
2014 27,4 31,6 +4,2
2015 28,3 35,1 +6,8
2016 29,1 35,2 +6,1

Bron: Europese Commissie, DG Handel

De handel in diensten maakt een belangrijk deel uit van de handelsbetrekkingen tussen EU en Canada. In 2015 steeg de uitvoer van diensten van de EU naar Canada ten opzichte van 2013 tot een waarde van 18,0 miljard EUR, en nam de invoer in de EU van diensten vanuit Canada toe tot 12,1 miljard EUR. Deze veranderingen volgden op een afname van de handel in diensten in 2014. Vervoer, toerisme, verzekeringen en communicatie zijn enkele terreinen waarop veelvuldig diensten tussen de EU en Canada worden uitgewisseld.

Handel in diensten tussen de EU en Canada 2013-2015 (miljard EUR)

Jaar Invoer van diensten naar de EU vanuit Canada Uitvoer van diensten vanuit de EU naar Canada EU-saldo (diensten)
2013 11,6 17,7 6,1
2014 11,2 16,4 5,2
2015 12,1 18,0 5,9

Bron: Europese Commissie, DG Handel

Wat betreft buitenlandse directe investeringen (BDI) heeft de EU meer in Canada geïnvesteerd dan andersom. In 2015 bedroegen de uitgaande BDI van de EU in Canada 249,2 miljard EUR. De Canadese standen in de EU kwamen neer op 228,1 miljard EUR.

Bilaterale investeringsstanden van de EU en Canada (miljard EUR)

Jaar BDI van Canada in de EU BDI van de EU in Canada Saldo
2015 228,1 249,2 +21,2

Bron: Europese Commissie, DG Handel

Mario Damen / Wanda Troszczyńska-van Genderen

09/2017