Europejska Karta, opracowana przez konwent zrzeszający przedstawicieli instytucji europejskich, parlamentów krajowych, prawników, uczonych i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, została przyjęta jako zalecenie i tekst referencyjny przez Radę Europejską w Nicei w grudniu 2000 r. Jest to tekst uzupełniający europejską konwencję praw człowieka powstałą z inicjatywy Rady Europy.
Karta nie została włączona do traktatu z Lizbony, tylko załączona do niego w formie deklaracji.
Jej wyłącznym celem jest ochrona praw podstawowych osób w przypadku działań podejmowanych przez instytucje Unii Europejskiej i przez państwa członkowskie na mocy traktatów wspólnotowych.
Karta praw podstawowych Unii Europejskiej po raz pierwszy w historii Unii Europejskiej gromadzi w jednym tekście wszystkie prawa obywatelskie, polityczne, gospodarcze i socjalne obywateli europejskich oraz wszystkich osób mieszkających na terytorium Unii.
Preambuła Karty stanowi, że „Unia jest zbudowana na niepodzielnych, powszechnych wartościach godności osoby ludzkiej, wolności, równości i solidarności; opiera się na zasadach demokracji i państwa prawnego. Poprzez ustanowienie obywatelstwa Unii oraz stworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości stawia jednostkę w centrum swych działań”.
Prawa podzielone są na sześć dużych rozdziałów (Godność, Wolności, Równość, Solidarność, Prawa obywatelskie, Wymiar sprawiedliwości), siódmy rozdział zawiera postanowienia ogólne.
Zgodnie z zasadą powszechności wymienione w Karcie prawa przysługują w większości przypadków każdemu, niezależnie od obywatelstwa czy miejsca zamieszkania. Wyłącznym celem Karty jest ochrona praw podstawowych osób w przypadku działań podejmowanych przez instytucje UE i przez państwa członkowskie na mocy traktatów wspólnotowych.
Gdy państwa członkowskie wysunęły pomysł zredagowania Karty praw podstawowych, nie określiły jej statusu prawnego. Status ten miał być rozważony później, po ostatecznym przyjęciu tekstu; podstawowa kwestia dotyczyła tego, czy Karta powinna zostać włączona do Traktatów, co nadawałoby jej charakter prawnie wiążący dla państw członkowskich i instytucji Unii Europejskiej.
W chwili podpisania traktatu z Lizbony karta praw podstawowych stała się prawnie wiążąca dla 25 państw członkowskich, Wielka Brytania i Polska korzystają z odstępstwa od jej stosowania.
Traktat z Lizbony przewiduje, że UE przystąpi jako unia do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC). Traktat stwarza podstawę prawną dla tego przystąpienia, które staje się łatwiejsze dzięki nowej jednolitej osobowości prawnej Unii Europejskiej. Przystąpienie do konwencji umożliwi Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka w Strasburgu nadzór nad zgodnością aktów unijnych z EKPC. Przyczyni się też do wzmocnienia ochrony praw podstawowych w Unii.
