Εμπορικά καθεστώτα που εφαρμόζονται σε αναπτυσσόμενες χώρες

Η εμπορική πολιτική της ΕΕ για τις αναπτυσσόμενες χώρες επικεντρώνεται σε αυτές που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη. Το σύστημα γενικευμένων προτιμήσεων έχει αναθεωρηθεί και η προτιμησιακή μεταχείριση έχει καταργηθεί σταδιακά για χώρες που δεν ανήκουν στις ΛΑΧ. Σήμερα, βρίσκονται υπό διαπραγμάτευση συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών με αναπτυξιακές συνιστώσες με τις χώρες ΑΚΕ, ενώ παραμένει το καθεστώς «Όλα Εκτός από Όπλα» για τις ΛΑΧ και η «Βοήθεια για το Εμπόριο» συμβάλλει στην ανάπτυξη εμπορικών ικανοτήτων. Η ΕΕ στηρίζει τον αναπτυξιακό Γύρο του ΠΟΕ και, τον Οκτώβριο του 2015 κύρωσε τη συμφωνία για τη διευκόλυνση του εμπορίου.

Νομική βάση

Μετά την ανακοίνωση του 2002 με τίτλο «Εμπόριο και ανάπτυξη: για να μπορέσουν οι αναπτυσσόμενες χώρες να επωφεληθούν από τις εμπορικές συναλλαγές»[1] και την ανακοίνωση του 2010 με τίτλο «Εμπόριο, ανάπτυξη και παγκόσμιες υποθέσεις: η εμπορική πολιτική ως βασική συνιστώσα της στρατηγικής “Ευρώπη 2020” της ΕΕ»[2], η ανακοίνωση του 2012 με τίτλο «Εμπόριο, μεγέθυνση και ανάπτυξη: η προσαρμογή της εμπορικής και επενδυτικής πολιτικής στις χώρες που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη βοήθειας»[3] αντικατοπτρίζει σαφώς μια αλλαγή στο πρότυπο «εμπόριο και ανάπτυξη».

Η ανακοίνωση του 2012 επιβεβαίωσε τις βασικές αρχές που ορίστηκαν το 2002 όσον αφορά την τοποθέτηση του εμπορίου στο επίκεντρο των αναπτυξιακών στρατηγικών, και παράλληλα υπογράμμισε την ανάγκη να υπάρξει αυξανόμενη διαφοροποίηση μεταξύ των αναπτυσσόμενων χωρών με στόχο την εστίαση σε εκείνες που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη βοήθειας. Στόχευσε επίσης στην ενίσχυση των συνεργειών μεταξύ των εμπορικών και αναπτυξιακών πολιτικών, για παράδειγμα μεταξύ της αρχής της ΕΕ για συνοχή της πολιτικής για την ανάπτυξη και την ανακοίνωση του 2011 σχετικά με το πρόγραμμα δράσης για αλλαγή[4], και επανέλαβε επίσης ότι είναι σημαντικό να γίνονται σεβαστές οι θεμελιώδεις αξίες της ΕΕ, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Η νομική βάση για την εμπορική πολιτική εν γένει είναι το άρθρο 207 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), το οποίο καθορίζει τις αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ στον τομέα της Κοινής Εμπορικής Πολιτικής (ΚΕΠ). Το άρθρο 188 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ ορίζει ότι η συνήθης νομοθετική διαδικασία, που απαιτεί την έγκριση του Κοινοβουλίου, διέπει την εφαρμογή της ΚΕΠ. Σύμφωνα με το άρθρο 218 της ΣΛΕΕ, απαιτείται η έγκριση του Κοινοβουλίου για τη σύναψη συμφωνιών διεθνούς εμπορίου όπως είναι οι συμφωνίες οικονομικής εταιρικής σχέσης (ΣΟΕΣ). Οι εξουσίες του Κοινοβουλίου έχουν αυξηθεί, όχι μόνο στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λισαβόνας, η οποία επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας, αλλά και μέσω της πρακτικής κατά τη διάρκεια της τρέχουσας κοινοβουλευτικής περιόδου. Η σταθερή δέσμευσή του για μεγαλύτερη διαφάνεια στις εμπορικές διαπραγματεύσεις έχει οδηγήσει στον αποχαρακτηρισμό των εντολών για συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση των διαπραγματεύσεων για τη διατλαντική εταιρική σχέση εμπορίου και επενδύσεων (TTIP) με τις ΗΠΑ ή των πολυμερών διαπραγματεύσεων σχετικά με τις υπηρεσίες, όπως η συμφωνία για το εμπόριο υπηρεσιών (TiSA).

Στόχοι των καθεστώτων της ΕΕ για την προτιμησιακή πρόσβαση στην αγορά

Το καθεστώς ΣΓΠ που εισήχθη το 1971, αποτελείται από τρεις βασικές συνιστώσες. Μία από αυτές είναι το γενικό καθεστώς «Σύστημα Γενικευμένων Προτιμήσεων» (ΣΓΠ), μια αυτόνομη εμπορική ρύθμιση μέσω της οποίας η ΕΕ παρέχει σε ορισμένα ξένα εμπορεύματα μη αμοιβαία προτιμησιακή πρόσβαση στην αγορά της υπό τη μορφή μειωμένων ή μηδενικών δασμών. Η δεύτερη συνιστώσα (ΣΓΠ+) είναι ένα ειδικό καθεστώς κινήτρων που προσφέρει δασμολογικές μειώσεις σε ευάλωτες χώρες οι οποίες έχουν κυρώσει και εφαρμόζουν διεθνείς συμβάσεις σχετικά με τα ανθρώπινα και εργασιακά δικαιώματα, το περιβάλλον και τη χρηστή διακυβέρνηση. Η τρίτη συνιστώσα είναι η πρωτοβουλία «Όλα Εκτός από Όπλα» (ΟΕΟ) η οποία εγγυάται την αδασμολόγητη και χωρίς ποσοστώσεις πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ για όλα τα προϊόντα, εκτός από τα όπλα και τα πυρομαχικά, για τις 49 λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (ΛΑΧ).

Ο κύριος στόχος του καθεστώτος ΣΓΠ είναι να διευκολύνει την πρόσβαση των αναπτυσσομένων χωρών και εδαφών στην αγορά της ΕΕ μέσω της μείωσης των δασμών που επιβάλλονται στα εμπορεύματά τους. Αρχικά, οι μονομερείς δασμολογικές προτιμήσεις που παραχωρήθηκαν από την αγορά της ΕΕ αποσκοπούσαν να παράγουν πρόσθετα έσοδα από τις εξαγωγές για τις αναπτυσσόμενες χώρες τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για να υλοποιήσουν τις δικές τους πολιτικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την καταπολέμηση της φτώχειας και για να διαφοροποιήσουν τις οικονομίες τους. Το καθεστώς ΣΓΠ μεταρρυθμίστηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 978/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 25ης Οκτωβρίου 2012. Παρόλο που παρέμειναν οι τρεις συνιστώσες, το καθεστώς απέκτησε μεγαλύτερη εστίαση στις χώρες που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη.

Στο «γενικό» ΣΓΠ, έχει προστεθεί η προϋπόθεση χαμηλού εισοδήματος η οποία μειώνει τους δασμούς για περίπου 66% όλων των δασμολογικών κλάσεων, προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι ευάλωτες αναπτυσσόμενες χώρες χαμηλού και χαμηλότερου μέσου εισοδήματος θα αποτελούν την κύρια ομάδα-στόχο. Αυτό σημαίνει ότι η επιλεξιμότητα για το ΣΓΠ θα παύσει να ισχύει για χώρες που έχουν ταξινομηθεί από την Παγκόσμια Τράπεζα ως υψηλού εισοδήματος ή υψηλότερου μέσου εισοδήματος κατά τα τελευταία τρία χρόνια. Κατά συνέπεια, ο αριθμός των δικαιούχων χωρών μειώθηκε σημαντικά από 176 σε 27. Ο εν λόγω πρόσφατος μηχανισμός «διαβάθμισης» τροποποίησε επίσης το όριο στο οποίο οι δασμολογικές προτιμήσεις παύουν να ισχύουν για μια συγκεκριμένη χώρα.

Το ΓΣΠ+, η ειδική ρύθμιση για τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη χρηστή διακυβέρνηση, εξακολουθεί να προβλέπει μηδενικούς δασμούς για περίπου 66% όλων των δασμολογικών κλάσεων που έχουν οριστεί στο πλαίσιο του γενικού ΣΓΠ όσον αφορά τις αναπτυσσόμενες χώρες που θεωρούνται ευάλωτες, αλλά εξαρτάται από την κύρωση και εφαρμογή εκ μέρους των χωρών 27 διεθνών συμβάσεων που αφορούν τη βιώσιμη ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένων βασικών συμβάσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμβάσεων για τα εργασιακά δικαιώματα, ορισμένων συμβάσεων που σχετίζονται με την προστασία του περιβάλλοντος καθώς και συμβάσεων που αφορούν την καταπολέμηση της παραγωγής και διακίνησης ναρκωτικών. Η μη τήρηση αυτών των απαιτήσεων έχει ως συνέπεια την αναστολή της δασμολογικής παραχώρησης. Ο κατάλογος των δικαιούχων έχει επεκταθεί για να συμπεριλάβει περισσότερες χώρες.

Αυτά τα δύο καθεστώτα ΣΓΠ θα ισχύουν για δέκα χρόνια.

Η πρωτοβουλία «Όλα Εκτός από Όπλα» (ΟΕΟ)[5] παρέχει αδασμολόγητη πρόσβαση χωρίς ποσοστώσεις για όλα τα προϊόντα, εκτός από τα όπλα και τα πυρομαχικά, από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (ΛΑΧ). Μετά τη μεταρρύθμιση, επικεντρώθηκε περισσότερο στις 49 ΛΑΧ οι οποίες θα επωφεληθούν από το σύστημα ΟΕΟ για απεριόριστο χρονικό διάστημα. Από αυτές τις χώρες, οι 33 είναι χώρες της Αφρικής, οι 10 της Ασίας, 5 είναι χώρες του Ειρηνικού και η τελευταία χώρα βρίσκεται στην Καραϊβική (Αϊτή).

Όλες οι χώρες που έχουν υπογράψει και κυρώσει συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών (ΣΕΣ) με την ΕΕ σταματούν αυτόματα να υπάγονται σε προτιμησιακή μεταχείριση, ανεξάρτητα από το επίπεδο ανάπτυξής τους.

Το πρόγραμμα «Βοήθεια για το Εμπόριο», μέρος της Επίσημης Αναπτυξιακής Βοήθειας (ΕΑΒ), παρέχει συνδρομή για την ανάπτυξη εμπορικών ικανοτήτων με στόχο τη δημιουργία οικονομικής ανάπτυξης και την καταπολέμηση της φτώχειας.

Σε πολυμερές επίπεδο, η ΕΕ υποστηρίζει την αναπτυξιακή ατζέντα του ΠΟΕ που εγκρίθηκε στη Ντόχα το 2001. Τον Οκτώβριο του 2015, κύρωσε τη συμφωνία για τη διευκόλυνση του εμπορίου, η οποία συνάφθηκε κατά την υπουργική διάσκεψη του ΠΟΕ στο Μπαλί (2014) και είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις αναπτυσσόμενες και περίκλειστες χώρες.

Κατά την τελευταία υπουργική διάσκεψη του ΠΟΕ, η οποία πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά σε αφρικανική χώρα — στην Κένυα —, η ΕΕ, μαζί με αρκετά άλλα μέλη του ΠΟΕ, υπήρξε ιδιαίτερα δραστήρια όσον αφορά την προώθηση άλλων ζητημάτων ενδιαφέροντος για τις αναπτυσσόμενες χώρες.

Συμφωνίες οικονομικής εταιρικής σχέσης

Οι εμπορικές συμφωνίες που ονομάζονται συμφωνίες οικονομικής εταιρικής σχέσης (ΣΟΕΣ) κατέστησαν τα κύρια μέσα για την προώθηση του εμπορίου μεταξύ της ΕΕ και των κρατών της Αφρικής, της Καραϊβικής και του Ειρηνικού στο πλαίσιο της συμφωνίας του Κοτονού του 2000.

Οι ΣΟΕΣ αποτελούν τη βάση των εμπορικών σχέσεων ΑΚΕ-ΕΕ και είναι ένας από τους τρεις πυλώνες της συμφωνίας. Έχουν σχεδιαστεί προκειμένου να είναι συμβατές με τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και θα αντικαταστήσουν προοδευτικά το σύστημα εμπορικών προτιμήσεων της ΕΕ.

Αρχής γενομένης από το 2002, οι διαπραγματεύσεις για συμφωνίες οικονομικής εταιρικής σχέσης (ΣΟΕΣ) αναμενόταν να έχουν ολοκληρωθεί έως το 2008. Δεδομένου ότι η διαδικασία διαπραγμάτευσης απαίτησε πολύ περισσότερο χρόνο από τον αναμενόμενο, η ΕΕ εξέδωσε κανονισμό για την πρόσβαση στην αγορά προκειμένου να εξασφαλιστούν προσωρινές ρυθμίσεις για την πρόσβαση στην αγορά έως το 2014, στη συνέχεια δόθηκε παράταση μέχρι το 2016, έως ότου συναφθούν, υπογραφούν και κυρωθούν οι ΣΟΕΣ. Η διεργασία αυτή δεν απέφερε τη σκοπούμενη περιφερειακή διάσταση, δεδομένου ότι λίγο πριν από την ημερομηνία λήξης του κανονισμού για την πρόσβαση στην αγορά (1 Οκτωβρίου 2016), μόλις δύο περιφέρειες στο σύνολό τους είχαν υπογράψει μια ΣΟΕΣ — που δεν έχει ακόμα κυρωθεί — και μόνο μία περιφερειακή ΣΟΕΣ ήταν σε ισχύ.

Το μέλλον των ΣΟΕΣ είναι αμφίβολο καθώς η νομική βάση τους, η συμφωνία του Κοτονού, εκπνέει τον Φεβρουάριο του 2020. Ωστόσο, η Επιτροπή έχει διαβεβαιώσει ότι οι εν λόγω συμφωνίες θα διατηρηθούν και θα εξακολουθήσουν να διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στον εμπορικό πυλώνα των εταιρικών σχέσεων μετά το Κοτονού.

Τρέχουσα κατάσταση

Η κατάσταση σήμερα έχει ως εξής:

Η ΣΟΕΣ με το Φόρουμ της Καραϊβικής (Cariforum) ήταν η πρώτη περιφερειακή συμφωνία που υπεγράφη, τον Οκτώβριο του 2008, και εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο στις 25 Μαρτίου 2009. Εξακολουθεί να είναι σε ισχύ.

Δυτική Αφρική: οι διαπραγματεύσεις μεταξύ της ΕΕ και 16 χωρών της Δυτικής Αφρικής ολοκληρώθηκαν τον Φεβρουάριο του 2014. Το κείμενο μονογραφήθηκε στις 30 Ιουνίου 2014 και, στις 10 Ιουλίου 2014, οι αρχηγοί κρατών της Οικονομικής Κοινότητας Δυτικοαφρικανικών Κρατών (ECOWAS) προσυπέγραψαν τη ΣΟΕΣ. Η διαδικασία υπογραφής βρίσκεται σε εξέλιξη.

Διμερείς «ενδιάμεσες» ΣΟΕΣ μονογράφησαν από την Ακτή Ελεφαντοστού και τη Γκάνα με την ΕΕ στο τέλος του 2007. Η ΣΟΕΣ με την Ακτή Ελεφαντοστού υπεγράφη στις 26 Νοεμβρίου 2008, κυρώθηκε από την Εθνοσυνέλευση στις 12 Αυγούστου 2016 και τέθηκε σε προσωρινή εφαρμογή στις 3 Σεπτεμβρίου 2016. Όσον αφορά τη Γκάνα, η συμφωνία υπεγράφη στις 28 Ιουλίου 2016 και κυρώθηκε στις 3 Αυγούστου 2016 από το κοινοβούλιο της χώρας. Θα τεθεί σε προσωρινή εφαρμογή αφού δώσει την έγκρισή του το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η περιφερειακή ΣΟΕΣ βρίσκεται ακόμα στη φάση υπογραφής και κύρωσης.

Κεντρική Αφρική: το Καμερούν υπέγραψε τη ΣΟΕΣ μεταξύ της ΕΕ και της Κεντρικής Αφρικής στις 15 Ιανουαρίου 2009, και αποτελεί τη μοναδική χώρα της εν λόγω περιφέρειας που το έπραξε. Το Κοινοβούλιο έδωσε την έγκρισή του τον Ιούνιο του 2013. Τον Ιούλιο του 2014, το Κοινοβούλιο του Καμερούν ενέκρινε την κύρωση της συμφωνίας και η συμφωνία τέθηκε σε προσωρινή εφαρμογή στις 4 Αυγούστου 2014. Δεν έχει υπογραφεί ακόμη καμία περιφερειακή ΣΟΕΣ.

Ανατολική και Μεσημβρινή Αφρική: το 2009 τέσσερις χώρες της περιφέρειας — ο Μαυρίκιος, οι Σεϋχέλλες, η Ζιμπάμπουε και η Μαδαγασκάρη — υπέγραψαν μια ΣΟΕΣ που έχει τεθεί σε προσωρινή εφαρμογή από τις 14 Μαΐου 2012. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε την έγκρισή του στις 17 Ιανουαρίου 2013.

Κοινότητα Ανατολικής Αφρικής (ΚΑΑ): οι διαπραγματεύσεις για την περιφερειακή ΣΟΕΣ ολοκληρώθηκαν επιτυχώς στις 16 Οκτωβρίου 2014. Την 1η Σεπτεμβρίου 2016, η Κένυα και η Ρουάντα υπέγραψαν τη ΣΟΕΣ, όπως έπραξαν και τα κράτη μέλη της ΕΕ και η ΕΕ. Η διαδικασία κύρωσης με την Κένυα και τη Ρουάντα βρίσκεται σε εξέλιξη. Η Ουγκάντα και το Μπουρούντι μελετούν επισταμένως το ενδεχόμενο υπογραφής τους προσεχείς μήνες. Στις 11 Νοεμβρίου 2016, οι βουλευτές του Κοινοβουλίου της Τανζανίας καταψήφισαν την κύρωση της ΣΟΕΣ.

Κοινότητα για την Ανάπτυξη της Μεσημβρινής Αφρικής (ΚΑΜΑ): στις 15 Ιουλίου 2014, οι διαπραγματεύσεις για τη ΣΟΕΣ ολοκληρώθηκαν επιτυχώς στη Νότια Αφρική. Τα δέκα έτη διαπραγματεύσεων οδήγησαν στη σύναψη μιας συνολικής συμφωνίας με όλη την ομάδα ΣΟΕΣ της ΚΑΜΑ, συμπεριλαμβανομένης της Νότιας Αφρικής. Η συμφωνία υπεγράφη την 1η Ιουνίου 2016 από την ΕΕ και την ομάδα ΣΟΕΣ της ΚΑΜΑ, στην οποία συμμετέχουν έξι από τα 15 μέλη της Κοινότητας για την Ανάπτυξη της Μεσημβρινής Αφρικής (Μποτσουάνα, Λεσόθο, Μοζαμβίκη, Ναμίμπια, Σουαζιλάνδη και Νότια Αφρική), και τέθηκε σε ισχύ στις 10 Οκτωβρίου 2016. Η Ανγκόλα έχει την ιδιότητα του παρατηρητή και μπορεί να προσχωρήσει στη συμφωνία στο μέλλον.

Ειρηνικός: η ΣΟΕΣ υπεγράφη από την ΕΕ και την Παπουασία-Νέα Γουινέα στις 30 Ιουλίου 2009 και από τα Φίτζι στις 11 Δεκεμβρίου 2009. Το Κοινοβούλιο έδωσε την έγκρισή του στις 19 Ιανουαρίου 2011. Το κοινοβούλιο της Παπουασίας-Νέας Γουινέας κύρωσε τη ΣΟΕΣ στις 25 Μαΐου 2011. Τα Φίτζι αποφάσισαν στις 17 Ιουλίου 2014 να ξεκινήσουν να εφαρμόζουν προσωρινά τη ΣΟΕΣ.

[1] COM(2002)0513.

[2] COM(2010)0612.

[3] COM(2012)0022.

[4]«Αύξηση του αντικτύπου της αναπτυξιακής πολιτικής της ΕΕ: ένα πρόγραμμα δράσης για αλλαγή» (COM(2011)0637).

[5]Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Everything But Arms Initiative — Who profits?» (Πρωτοβουλία «Όλα Εκτός από Όπλα — Ποιος επωφελείται;») http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2013/april/tradoc_150983.pdf

Florence Bouyala Imbert

03/2017