Własność intelektualna, przemysłowa i handlowa

Własność intelektualna oznacza ogół praw wyłącznych przyznawanych z tytułu twórczości intelektualnej. Obejmuje dwa rodzaje praw: własność przemysłową, na którą składają się wynalazki (patenty), znaki towarowe, wzory przemysłowe i oznaczenia pochodzenia, oraz prawo autorskie, na które składa się własność artystyczna i literacka. Od wejścia w życie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w 2009 r. UE posiada wyraźnie określone kompetencje w dziedzinie praw własności intelektualnej (art. 118).

Podstawa prawna

Artykuły 114 i 118 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)

Cele

Chociaż prawa własności intelektualnej są regulowane przepisami prawa krajowego, podlegają one także prawodawstwu unijnemu. Artykuł 118 TFUE stanowi, że w ramach ustanawiania i funkcjonowania rynku wewnętrznego Parlament i Rada, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, ustanawiają środki dotyczące tworzenia europejskich praw własności intelektualnej w celu zapewnienia jednolitej ochrony takich praw w Unii oraz utworzenia scentralizowanych na poziomie Unii systemów zezwoleń, koordynacji i nadzoru. Legislacyjne działania Unii Europejskiej w tej dziedzinie sprowadzają się głównie do harmonizacji określonych aspektów praw własności intelektualnej poprzez tworzenie jednolitego europejskiego systemu, jak w przypadku znaku towarowego UE czy wzoru unijnego, a w przyszłości także w przypadku patentu. Za zarządzanie znakami towarowymi UE i wzorami unijnymi odpowiada Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO).

Osiągnięcia

a.Harmonizacja prawodawstwa

1.Znaki towarowe i wzory

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2424 z dnia 16 grudnia 2015 r. zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 207/2009 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 2868/95 wykonujące rozporządzenie Rady (WE) nr 40/94 w sprawie wspólnotowego znaku towarowego oraz uchylające rozporządzenie Komisji (WE) nr 2869/95 w sprawie opłat na rzecz Urzędu Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego upraszcza krajowe i unijne przepisy o znakach towarowych, obniża koszty rejestracji znaku towarowego w UE, przyspiesza procedurę rejestracji oraz sprawia, że jest ona pewniejsza i bardziej przewidywalna, co zwiększa pewność prawa dla właścicieli znaków.

Na mocy dyrektywy 98/71/WE z dnia 13 października 1998 r. zbliżono ustawodawstwa krajowe w sprawie prawnej ochrony wzorów. Rozporządzenie (WE) nr 6/2002 z dnia 12 grudnia 2001 r. (ze zmianami) ustanowiło wspólnotowy system ochrony wzorów. Decyzją Rady 2006/954/WE z dnia 18 grudnia 2006 r. i rozporządzeniem Rady (WE) nr 1891/2006 z dnia 18 grudnia 2006 r. powiązano unijny system rejestracji wzorów z międzynarodowym systemem rejestracji wzorów przemysłowych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO).

2.Zagadnienia z zakresu prawa autorskiego
a.Prawo autorskie

Dyrektywa 2001/29/WE z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym dostosowała przepisy o prawie autorskim i prawach pokrewnych do zmian technologicznych, jednak obecnie pozostaje w tyle za niezwykle szybkim tempem postępów w świecie cyfrowym od roku 2001. Wciąż musi zostać ustanowione zharmonizowane prawo autorskie dla całej Unii Europejskiej, gdyż jego brak powoduje niepewność prawa dla osób fizycznych i przedsiębiorstw. W dniu 14 września 2016 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym (COM(2016) 593) oraz wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego przepisy dotyczące wykonywania praw autorskich i praw pokrewnych mającego zastosowanie do niektórych transmisji online prowadzonych przez organizacje radiowe i telewizyjne oraz do retransmisji programów telewizyjnych i radiowych (COM(2016) 594). Proponowana dyrektywa w sprawie praw autorskich, odpowiadająca strategii jednolitego rynku cyfrowego, wzmocniłaby pozycję podmiotów prawa autorskiego, którzy powinni być stosownie wynagradzani za eksploatację należących do nich treści w ramach internetowych usług udostępniania treści zamieszczanych przez użytkowników. Wniosek dotyczący transmisji online zmierza do zapewnienia użytkownikom w całej UE szerszego dostępu do programów telewizyjnych i radiowych w internecie. Został on przedstawiony jednocześnie z wnioskami dotyczącymi rozporządzenia i dyrektywy, które służą wdrożeniu traktatu z Marrakeszu w celu zwiększenia dostępności kopii niektórych utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niewidomym, słabowidzącym lub z innymi niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem.

b.Okres ochrony prawa autorskiego i praw pokrewnych

Prawa te podlegają ochronie w okresie życia autora i przez okres 70 lat od dnia jego śmierci – zob. dyrektywa 2006/116/WE zmieniona dyrektywą 2011/77/UE, przedłużającą czas ochrony nagrań dźwiękowych wykonawców z 50 do 70 lat od utrwalenia w postaci nagrania. Dzięki temu zmniejszono różnicę w stosunku do praw autorów muzyki, np. kompozytorów i autorów tekstów, których prawa autorskie są chronione również przez 70 lat po śmierci. 70-letni okres ochrony stał się międzynarodowym standardem w zakresie ochrony nagrań dźwiękowych. Obecnie w 64 krajach na całym świecie okres ochrony nagrań dźwiękowych wynosi 70 lat lub dłużej.

c.Programy komputerowe i bazy danych

Na podstawie dyrektywy 91/250/WE wymaga się od państw członkowskich ochrony prawem autorskim programów komputerowych i baz danych uznawanych za dzieła literackie w rozumieniu konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych. Dyrektywa ta, wielokrotnie zmieniana, została ujednolicona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/24/WE. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 96/9/WE z dnia 11 marca 1996 r. przewiduje ochronę prawną baz danych, przy czym bazę danych definiuje jako „zbiór niezależnych utworów, danych lub innych materiałów uporządkowanych w sposób systematyczny lub metodyczny, indywidualnie dostępnych środkami elektronicznymi lub innymi sposobami”. Dyrektywa ta stanowi, że bazy danych są chronione zarówno prawem autorskim odnoszącym się do twórczości intelektualnej, jak i prawem sui generis chroniącym inwestycje (pieniądze, zasoby ludzkie, wysiłki i energię) w uzyskanie, weryfikację lub przedstawienie zawartości bazy danych.

d.Organizacje zbiorowego zarządzania

W celu rozpowszechniania treści chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi oraz usług powiązanych należy uzyskać licencję na te prawa od różnych podmiotów, którym przysługują te prawa autorskie i prawa pokrewne. Podmioty prawa autorskiego powierzają przysługujące im prawa organizacji zbiorowego zarządzania, która zarządza nimi w ich imieniu. Organizacje zbiorowego zarządzania nadal powinny pełnić ważną rolę w propagowaniu różnorodności wyrazu kulturalnego, zarówno poprzez umożliwianie wejścia na rynek najmniejszym i najmniej popularnym repertuarom, jak i poprzez świadczenie usług o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym adresowanych do posiadaczy praw oraz ogółu społeczeństwa.

W dniu 26 lutego 2014 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę 2014/26/UE w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych do korzystania online na rynku wewnętrznym. Dyrektywa ta ustanawia wymogi mające zastosowanie do organizacji zbiorowego zarządzania, aby zapewnić wysoki poziom zarządzania, zarządzania finansowego, przejrzystości i sprawozdawczości.

Państwa członkowskie muszą dbać o to, by organizacje zbiorowego zarządzania działały w sposób najlepiej zabezpieczający interesy posiadaczy praw, których prawa reprezentują, oraz aby nie nakładały żadnych obowiązków, które nie są obiektywnie niezbędne do celów ochrony praw i interesów posiadaczy praw lub do efektywnego zarządzania tymi prawami. Posiadacze praw mają prawo upoważnić wybraną przez siebie organizację zbiorowego zarządzania do zarządzania prawami, kategoriami praw lub rodzajami utworów oraz innymi wybranymi przez siebie przedmiotami objętymi ochroną, na wybranych przez siebie terytoriach bez względu na państwo członkowskie, którego obywatelstwo lub przynależność państwową posiadają, państwo członkowskie miejsca zamieszkania lub siedziby organizacji zbiorowego zarządzania bądź posiadacza praw. Organizacja zbiorowego zarządzania jest zobowiązana do zarządzania tymi prawami, chyba że poda obiektywnie uzasadnione powody odmowy zarządzania. Posiadacze praw mają swobodę powierzania zarządzania przysługującymi im prawami niezależnym podmiotom zarządzającym. Takie niezależne podmioty zarządzające są podmiotami handlowymi, które różnią się od organizacji zbiorowego zarządzania między innymi tym, że nie należą do posiadaczy praw ani nie podlegają ich kontroli.

3.Patenty

Patent to tytuł prawny, którego można udzielić w stosunku do wynalazku o charakterze technicznym, pod warunkiem że wynalazek jest nowy, posiada poziom wynalazczy i nadaje się do przemysłowego zastosowania. Właściciel patentu ma prawo uniemożliwić innym osobom wytwarzanie, stosowanie lub sprzedaż wynalazku bez jego zezwolenia. Patenty zachęcają przedsiębiorstwa do koniecznych inwestycji w innowację, a także stanowią dla osób indywidualnych i przedsiębiorstw bodziec do przeznaczania funduszy na badania i rozwój. W Europie wynalazki techniczne mogą być chronione za pomocą patentów krajowych, udzielanych przez właściwe organy krajowe, lub patentów europejskich przyznawanych centralnie przez Europejski Urząd Patentowy (EUP). Urząd ten jest organem wykonawczym Europejskiej Organizacji Patentowej, która zrzesza obecnie 38 umawiających się państw. Sama UE nie jest członkiem tej organizacji.

Po wieloletnich dyskusjach w gronie państw członkowskich Parlament i Rada zatwierdziły w 2012 r. podstawę prawną dla patentu europejskiego o jednolitym skutku („jednolity patent”). Za pośrednictwem „pakietu dotyczącego jednolitego patentu” prawodawca Unii Europejskiej zmierza do przyznania jednolitej ochrony oraz do ustanowienia jednolitego sądu w tej dziedzinie. W ten sposób międzynarodowe porozumienie pomiędzy państwami członkowskimi ustanawia jednolitą i wyspecjalizowaną jurysdykcję w kwestiach patentowych.

Po zatwierdzeniu przez Trybunał Sprawiedliwości pakietu patentowego wyrokiem z dnia 5 maja 2015 r. w sprawach połączonych C-146/13 i C-147/13 otwarła się droga do prawdziwie europejskiego patentu. Poprzedni system będzie istniał równolegle z nowym systemem do czasu ustanowienia Jednolitego Sądu Patentowego (JSP).

Przyznany przez EUP jednolity patent zapewni taką samą ochronę o jednakowym skutku we wszystkich uczestniczących państwach członkowskich. Przedsiębiorcy będą mogli chronić swoje wynalazki we wszystkich państwach członkowskich UE na mocy jednego, jednolitego patentu. Będą również mieć możliwość zaskarżania i obrony jednolitych patentów w jednym procesie sądowym przed JSP, który będzie miał siedziby w Londynie, Monachium i Paryżu. Pozwoli to usprawnić system i zaoszczędzić na kosztach tłumaczenia. Po referendum w sprawie wyjścia z UE przeprowadzonym w Zjednoczonym Królestwie w czerwcu 2016 r. pojawiły się poważne wątpliwości, czy w nowym systemie państwo, które nie jest państwem członkowskim UE, może być umawiającym się państwem w ramach Porozumienia w sprawie Jednolitego Sądu Patentowego (UPCA). Ponadto w swoim obecnym brzmieniu porozumienie to wyraźnie ustanawia pierwszeństwo prawa Unii (art. 20 UPCA) oraz stanowi, że orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości są wiążące dla Jednolitego Sądu Patentowego i tym samym dla Zjednoczonego Królestwa.

4.Tajemnice handlowe

Praktykę nadawania informacjom poufnego charakteru stosuje się od stuleci. W wielu krajach istnieją instrumenty prawne służące ochronie tajemnic handlowych, stanowiące lub nie część prawa własności intelektualnej. Poziomu ochrony informacji poufnych nie można porównać z innymi obszarami prawa autorskiego, takimi jak patenty, prawo autorskie i znaki towarowe. Ochrona tajemnic handlowych jest bardziej zróżnicowana w zależności od kraju niż w przypadku innych obszarów prawa autorskiego, podobnie rzecz się ma ze stosowanymi podejściami. Ramy prawne w tej dziedzinie przypominają zlepek rozmaitych elementów, lecz od 2016 r. Unia posiada własne ramy prawne: dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/943 w sprawie ochrony niejawnego know-how i niejawnych informacji handlowych (tajemnic przedsiębiorstwa) przed ich bezprawnym pozyskiwaniem, wykorzystywaniem i ujawnianiem.

5.Walka z podrabianiem

Ponieważ różnice między krajowymi systemami karania za działania związane z podrabianiem i piractwem utrudniają państwom członkowskim skuteczną walkę z tego rodzaju przestępstwami, Parlament i Rada przyjęły początkowo dyrektywę 2004/48/WE w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej. Celem dyrektywy jest wzmocnienie walki z piractwem i podrabianiem poprzez zbliżenie ustawodawstw krajowych w celu zapewnienia wysokiego poziomu ochrony własności intelektualnej, równoważnego i jednolitego na rynku wewnętrznym. W dyrektywie tej przewidziano środki, procedury i środki naprawcze jedynie na mocy prawa cywilnego i administracyjnego. Obowiązujące od 2014 r. rozporządzenie (UE) nr 608/2013 w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej przez organy celne wprowadziło przepisy proceduralne dotyczące egzekwowania praw własności intelektualnej przez organy celne w odniesieniu do towarów podlegających dozorowi celnemu lub kontroli celnej.

b.Teoria „wyczerpania” praw

a.Definicja

Jest to teoria, wedle której właściciel prawa własności przemysłowej lub handlowej chronionego prawem jednego państwa członkowskiego nie może powoływać się na to prawo w celu uniemożliwienia „przywozu lub wprowadzenia do obrotu produktów wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim”. Teorię tę stosuje się do wszystkich dziedzin własności przemysłowej.

b.Ograniczenia

Teorii wyczerpania praw unijnych nie stosuje się do wprowadzania do obrotu produktu podrobionego lub do produktów wprowadzanych do obrotu poza Europejskim Obszarem Gospodarczym (art. 6 porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej – TRIPS). W 1999 r. Trybunał Sprawiedliwości orzekł w wyroku w sprawie C-173/98 Sebago Inc. i Ancienne Maison Dubois & Fils przeciwko GB-Unic SA, że państwom członkowskim nie wolno stanowić w prawie krajowym o wyczerpaniu praw nadanych przez znak towarowy produktom wprowadzonym do obrotu w państwach trzecich.

c.Podstawowe akty prawne w tej dziedzinie
  • Dyrektywa 2006/115/WE z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej;
  • Dyrektywa Rady 93/83/EWG z dnia 27 września 1993 r. w sprawie przekazu satelitarnego oraz retransmisji drogą kablową; oraz
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/84/WE z dnia 27 września 2001 r. w sprawie prawa autora do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży oryginalnego egzemplarza dzieła sztuki.

c.Nowe orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

W 2012 r. Trybunał Sprawiedliwości potwierdził w sprawie SAS (C-406/10), że zgodnie z dyrektywą 91/250 tylko wyrażony w formie program komputerowy podlega ochronie prawem autorskim oraz że w zakresie, w jakim logika, algorytmy i języki programowania obejmują koncepcje i zasady, owe koncepcje i zasady nie podlegają ochronie zgodnie z tą dyrektywą (pkt 32 wyroku). Trybunał podkreślił, że ani zbiór funkcji programu komputerowego, ani język programowania i format plików danych używanych w danym programie komputerowym w celu korzystania z określonych jego funkcji nie stanowią formy wyrażenia tego programu w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 91/250 (pkt 39).

W swoim wyroku w sprawie C-160/15 GS Media BV przeciwko Sanoma Media Netherlands BV Trybunał stwierdził, że umieszczenie w witrynie internetowej hiperłączy odsyłających do chronionych prawem autorskim utworów swobodnie dostępnych w innej witrynie internetowej bez zezwolenia autora nie stanowi „publicznego udostępniania”, w przypadku gdy osoba, która udostępniła to łącze, nie wiedziała o bezprawnym charakterze publikacji tych utworów i nie próbowała uzyskać korzyści finansowych.

W wyroku w sprawie C-484/14 z dnia 15 września 2016 r. Trybunał stwierdził, że na mocy dyrektywy bezpłatne publiczne udostępnianie sieci Wi-Fi w celu przyciągnięcia uwagi potencjalnych klientów do sprzedawanych dóbr lub świadczonych usług stanowi „usługę społeczeństwa informacyjnego”, i potwierdził, że pod pewnymi warunkami dostawca usług udzielający dostępu do sieci telekomunikacyjnej może nie odpowiadać za przekazywane informacje. W związku z tym podmioty prawa autorskiego nie mają prawa żądać odszkodowania na tej podstawie, że sieć została użyta przez osoby trzecie do naruszenia ich praw. Zabezpieczenie połączenia z Internetem hasłem umożliwia kompromis między prawami własności intelektualnej posiadacza praw a wolnością prowadzenia działalności gospodarczej przez dostawców usługi dostępu do Internetu i wolnym dostępem do informacji przez użytkowników sieci.

Rola Parlamentu Europejskiego

W rozmaitych rezolucjach w sprawie praw własności intelektualnej, a w szczególności w sprawie prawnej ochrony baz danych, wynalazków biotechnologicznych i praw autorskich, Parlament opowiedział się za stopniową harmonizacją takich praw. Sprzeciwił się także udzielaniu patentów na części ciała ludzkiego. W dniu 27 lutego 2014 r. Parlament Europejski przyjął w związku ze sprawozdaniem z własnej inicjatywy rezolucję w sprawie opłat licencyjnych za kopie na użytek prywatny (prawo do sporządzania na użytek prywatny kopii legalnie nabytych treści), gdyż wskutek postępu technologicznego cyfrowe sporządzanie kopii na użytek prywatny nabrało dużego znaczenia gospodarczego. Parlament odegrał także bardzo aktywną rolę przy opracowywaniu projektu traktatu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej o wyjątkach w prawie autorskim dla osób niedowidzących. W ramach prac przygotowawczych do ogólnej reformy prawa autorskiego Parlament przyjął w dniu 24 czerwca 2015 r. sprawozdanie z własnej inicjatywy zawierające pewną liczbę istotnych zaleceń dotyczących wszystkich aktualnie rozważanych kwestii.

Parlament i Unia Europejska jako całość są zaangażowane w próbę harmonizacji określonych aspektów praw własności intelektualnej poprzez stworzenie jednolitego systemu europejskiego równolegle z krajowymi systemami, jak w przypadku znaku towarowego UE, wzoru unijnego oraz patentu europejskiego o jednolitym skutku.

Udo Bux

06/2017