Υγεία και ασφάλεια στην εργασία

Η βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία αποτελεί σημαντικό ζήτημα για την ΕΕ από τη δεκαετία του 1980. Με τη θέσπιση νομοθεσίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο καθορίστηκαν τα ελάχιστα πρότυπα για την προστασία των εργαζομένων, επιτρέποντας ταυτόχρονα στα κράτη μέλη να διατηρούν ή να θεσπίζουν αυστηρότερα μέτρα. Όταν τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Λισαβόνας, ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έγινε νομικά δεσμευτικός, καθιστώντας την πολιτική για την υγεία και την ασφάλεια έναν ακόμη πιο σημαντικό τομέα της νομοθεσίας της ΕΕ.

Νομική βάση

Άρθρα 91, 114, 115, 151, 153 και 352 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).

Στόχοι

Με βάση το άρθρο 153 της ΣΛΕΕ, η ΕΕ ενθαρρύνει τη βελτίωση του περιβάλλοντος εργασίας μέσω της εναρμόνισης των συνθηκών εργασίας, ώστε να προστατεύεται η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων. Προς τον σκοπό αυτό, καθορίζονται ελάχιστες απαιτήσεις σε επίπεδο ΕΕ, οι οποίες επιτρέπουν στα κράτη μέλη να θεσπίσουν υψηλότερα επίπεδα προστασίας σε εθνικό επίπεδο, εφόσον το επιθυμούν. Η Συνθήκη προβλέπει, επίσης, ότι οι οδηγίες που εγκρίνονται δεν πρέπει να επιβάλλουν διοικητικές, δημοσιονομικές ή νομικές δεσμεύσεις που θα παρεμπόδιζαν τη δημιουργία και την ανάπτυξη των ΜΜΕ.

Επιτεύγματα

A. Θεσμικές εξελίξεις

Υπό την αιγίδα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ), πραγματοποιήθηκαν διάφορα ερευνητικά προγράμματα στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία. Η ανάγκη για μια συνολική προσέγγιση στην επαγγελματική ασφάλεια και υγεία έγινε περισσότερο έκδηλη όταν ιδρύθηκε η ΕΟΚ το 1957. Το 1974 ιδρύθηκε η συμβουλευτική επιτροπή για την ασφάλεια, την υγιεινή και την προστασία της υγείας στην εργασία για να βοηθήσει την Επιτροπή. Για την ολοκλήρωση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς ήταν απαραίτητη η θέσπιση ελάχιστων κανόνων σε ό,τι αφορά την επαγγελματική υγεία και την ασφάλεια. Αυτό οδήγησε στην έκδοση ορισμένων οδηγιών, για παράδειγμα της οδηγίας 82/605/ΕΟΚ (που αντικαταστάθηκε από την οδηγία 98/24/EΚ) σχετικά με την προστασία από τους κινδύνους που σχετίζονται με τον μεταλλικό μόλυβδο, της οδηγίας 83/477/EΟΚ (που τροποποιήθηκε τελευταία από την οδηγία 2009/148/EΚ) σχετικά με τον αμίαντο και της οδηγίας 86/188/EΟΚ (που τροποποιήθηκε τελευταία από την οδηγία 2003/10/EΚ) σχετικά με τον θόρυβο.

1. Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη

Με την έγκριση της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης το 1987 τέθηκε για πρώτη φορά το θέμα της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία στη Συνθήκη ΕΟΚ και το σχετικό άρθρο καθόρισε ελάχιστες απαιτήσεις και επέτρεψε στο Συμβούλιο να εγκρίνει οδηγίες για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια με ειδική πλειοψηφία. Στόχοι ήταν: να βελτιωθεί η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων στον χώρο εργασίας· να εναρμονιστούν οι συνθήκες στο εργασιακό περιβάλλον· να αποφευχθεί το «κοινωνικό ντάμπινγκ», καθώς προχωρούσε η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς· και να αποτραπεί η μετεγκατάσταση εταιρειών σε περιοχές με χαμηλότερο επίπεδο προστασίας, με σκοπό να αποκτηθεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.

2. Συμβολή της Συνθήκης του Άμστερνταμ (1997)

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ ενίσχυσε τη σημασία των ζητημάτων απασχόλησης με την εισαγωγή του τίτλου για την απασχόληση και την κοινωνική συμφωνία. Για πρώτη φορά το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν από κοινού μέσω της διαδικασίας συναπόφασης οδηγίες, οι οποίες καθόριζαν ελάχιστες απαιτήσεις στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας στην εργασία, καθώς και των συνθηκών εργασίας.

3. Συμβολή της Συνθήκης της Λισαβόνας (2007)

Η Συνθήκη της Λισαβόνας περιλαμβάνει μία «κοινωνική ρήτρα» σύμφωνα με την οποία στις πολιτικές της Ένωσης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι κοινωνικές απαιτήσεις. Με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έγινε νομικά δεσμευτικός για τα θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη της ΕΕ, κατά την εφαρμογή της ενωσιακής νομοθεσίας.

4. Ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων (2017)

Ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων, που υπεγράφη από το Συμβούλιο, την Επιτροπή και το Κοινοβούλιο τον Νοέμβριο του 2017, θεσπίζει 20 δικαιώματα και αρχές, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος που κατοχυρώνεται στο άρθρο 31 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε συνθήκες εργασίας οι οποίες σέβονται την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπεια των εργαζομένων. Ο πυλώνας αυτός αποτελεί μη δεσμευτική δέσμη νομοθετικών μέτρων και μέτρων ήπιου δικαίου, η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση της σύγκλισης καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και εργασίας στην ΕΕ.

B. Ορόσημα: Οδηγίες και ευρωπαϊκός οργανισμός για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία

1. Οδηγία πλαίσιο 89/391/ΕΟΚ και ειδικές οδηγίες

Το άρθρο 137 της Συνθήκης της Νίκαιας (πλέον άρθρο 53 της ΣΛΕΕ) αποτέλεσε τη βάση για τις προσπάθειες της ΕΕ να βελτιώσει το περιβάλλον εργασίας με σκοπό την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων. Η έκδοση της οδηγίας πλαίσιο 89/391/ΕΟΚ, στο πλαίσιο της οποίας δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη νοοτροπία της πρόληψης, αποτέλεσε ορόσημο. Προέβλεπε προληπτικά μέτρα, πληροφόρηση, διαβούλευση, ισορροπημένη συμμετοχή και κατάρτιση τόσο των εργαζομένων όσο και των εκπροσώπων τους στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα.

Η οδηγία πλαίσιο δεν αποτέλεσε απλώς το θεμέλιο για περισσότερες από 25 ειδικές οδηγίες που καλύπτουν διαφορετικούς τομείς και για τον κανονισμό του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 2062/94 σχετικά με την ίδρυση ευρωπαϊκού οργανισμού για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία, αλλά επηρέασε και άλλες νομοθετικές πράξεις, που σχετίζονται με τους προσωρινά απασχολούμενους, καθώς και με ζητήματα που άπτονται του χρόνου εργασίας σε διάφορες οδηγίες.

Στις ειδικές οδηγίες περιλαμβάνονται οι εξής πτυχές:

  • οι προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στους χώρους εργασίας (89/654/ΕΟΚ) και η σήμανση ασφάλειας ή/και υγείας στην εργασία (92/58/ΕΟΚ)·
  • η χρήση εξοπλισμού εργασίας (89/655/ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2001/45/ΕΚ και την οδηγία 2009/104/ΕΚ)· η χρήση εξοπλισμών ατομικής προστασίας (89/656/ΕΟΚ), η εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης (90/270/ΕΟΚ), και η χειρωνακτική διακίνηση φορτίων (90/269/ΕΟΚ)·
  • Τομείς: προσωρινά ή κινητά εργοτάξια (92/57/ΕΟΚ)· εξορυκτικές (διά γεωτρήσεων) βιομηχανίες (92/91/ΕΟΚ· 92/104/ΕΟΚ) και αλιευτικά σκάφη (93/103/ΕΚ)·
  • Ομάδες: έγκυοι εργαζόμενες (92/85/ΕΟΚ) και η προστασία των νέων στην εργασία (94/33/ΕΚ)·
  • Παράγοντες: έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες (90/394/ΕΟΚ) και η οδηγία για την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνους ή μεταλλαξιογόνους παράγοντες κατά την εργασία (2004/37/ΕΚ)· χημικοί παράγοντες (98/24/ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2000/39/ΕΚ και την οδηγία 2009/161/ΕΕ)· βιολογικοί παράγοντες κατά την εργασία (2000/54/ΕΚ) και προστασία από την ιονίζουσα ακτινοβολία (οδηγία 2013/59/Ευρατόμ για την κατάργηση προηγούμενων σχετικών οδηγιών)· προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων οι οποίοι είναι δυνατόν να εκτεθούν σε κίνδυνο από εκρηκτικές ατμόσφαιρες (99/92/ΕΚ)· έκθεση των εργαζομένων σε κινδύνους προερχόμενους από φυσικούς παράγοντες (κραδασμοί) (2002/44/ΕΚ), θόρυβο (2003/10/ΕΚ), ηλεκτρομαγνητικά πεδία (2004/40/ΕΚ όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2013/35/ΕΕ) και τεχνητή οπτική ακτινοβολία (2006/25/ΕΚ)·
  • Ουσίες: ευθυγράμμιση πολλών οδηγιών σχετικά με την ταξινόμηση, επισήμανση, συσκευασία ουσιών και μειγμάτων (οδηγία 2014/27/ΕΕ).

Η επικαιροποίηση της οδηγίας 2004/37/ΕΚ σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνους ή μεταλλαξιογόνους παράγοντες κατά την εργασία υπήρξε μια εκτενής και μακρόχρονη διαδικασία: μια πρώτη παρτίδα 13 ουσιών καλύφθηκε σε πρόταση που υποβλήθηκε τον Μάιο του 2016, η οποία και εγκρίθηκε τελικά στα τέλη Δεκεμβρίου 2017, ενώ μια δεύτερη πρόταση του Ιανουαρίου 2017 για την αναθεώρηση των ορίων για επτά επιπλέον ουσίες εγκρίθηκε μόλις τον Ιανουάριο του 2019, αφότου το Κοινοβούλιο καθόρισε με επιτυχία οριακή τιμή επαγγελματικής έκθεσης σε εκπομπές καυσαερίων των κινητήρων ντίζελ που περιλαμβάνονται στο πεδίο της. Μια τρίτη πρόταση του Απριλίου 2018, η οποία καλύπτει πέντε επιπλέον ουσίες που χρησιμοποιούνται στη μεταλλουργία, τη γαλβανοπλαστική, την εξόρυξη, την ανακύκλωση, τα εργαστήρια και την υγειονομική περίθαλψη, τελικά εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2019.

Ένας άλλος τρόπος να δοθεί ώθηση στην κοινωνική νομοθεσία είναι οι συμφωνίες με τους κοινωνικούς εταίρους που συνάπτονται στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου (2.3.7). Τον Απρίλιο του 2016 η Επιτροπή πρότεινε οδηγία για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στον τομέα της αλιείας, με την οποία υλοποιείται συμφωνία που επετεύχθη με τους κοινωνικούς εταίρους το 2013. Ωστόσο, χρειάστηκαν περισσότερα από τέσσερα έτη για την εφαρμογή παρόμοιας συμφωνίας για τον κλάδο της κομμωτικής. Τούτο οφειλόταν στην αναθεώρηση ολόκληρου του σώματος της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στον χώρο εργασίας, στο πλαίσιο του προγράμματος της Επιτροπής για τη βελτίωση της καταλληλότητας και της αποδοτικότητας του κανονιστικού πλαισίου (REFIT).

2. Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (EU-OSHA)

Ο ευρωπαϊκός οργανισμός για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία, με έδρα το Μπιλμπάο, ιδρύθηκε το 1996. Στόχος του είναι να ενισχύσει την ανταλλαγή γνώσεων και πληροφοριών προκειμένου να προωθηθεί μια νοοτροπία πρόληψης του κινδύνου. Έχει αναπτύξει τη διαδικτυακή πλατφόρμα για το διαδικτυακό διαδραστικό εργαλείο εκτίμησης κινδύνου (OiRA), το οποίο περιέχει φιλικά προς τις ΜΜΕ τομεακά εργαλεία αξιολόγησης κινδύνου σε όλες τις γλώσσες, και το ηλεκτρονικό εργαλείο Επικίνδυνες Ουσίες, το οποίο παρέχει ειδικές για τις εταιρείες συμβουλές σχετικά με τις επικίνδυνες ουσίες και τα χημικά προϊόντα και τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να εφαρμόζουν ορθές πρακτικές και προστατευτικά μέτρα. Το 2016, ο EU-OSHA ολοκλήρωσε ένα τριετές δοκιμαστικό σχέδιο σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, που ξεκίνησε η Επιτροπή κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Επιπλέον, από το 2000, ο Οργανισμός έχει πραγματοποιήσει ετήσιες εκστρατείες ευαισθητοποίησης με τίτλο «Υγιείς χώροι εργασίας» σχετικά με διάφορα θέματα υγείας και ασφάλειας, η τελευταία εκ των οποίων είναι αυτή με τίτλο «Τα υγιή περιβάλλοντα εργασίας διαχειρίζονται τις επικίνδυνες ουσίες». Το 2015, ολοκλήρωσε την επανεξέταση των επιτυχών πρωτοβουλιών συγκριτικής αξιολόγησης για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια.

C. Κοινοτικά προγράμματα δράσης και στρατηγικές για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία

Μεταξύ του 1951 και του 1997 υλοποιήθηκαν ερευνητικά προγράμματα της ΕΚΑΧ στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας στην εργασία. Η Ευρωπαϊκή Κοινωνική Ατζέντα εγκρίθηκε το 2000 και συνέβαλε στην υιοθέτηση μιας περισσότερο στρατηγικής προσέγγισης της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία σε επίπεδο ΕΕ. Στη συνέχεια υιοθετήθηκε μια συνολική προσέγγιση της ευημερίας στο χώρο εργασίας μέσω της κοινοτικής στρατηγικής για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία για την περίοδο 2002 έως 2006.

Η κοινοτική στρατηγική για την περίοδο 2007 έως 2012 επικεντρώθηκε στην πρόληψη. Στόχος της ήταν να επιτύχει μια συνεχή μείωση των επαγγελματικών ατυχημάτων και ασθενειών στην ΕΕ, ιδίως δημιουργώντας και εφαρμόζοντας εθνικές στρατηγικές, καθώς και βελτιώνοντας, απλοποιώντας αλλά και εφαρμόζοντας καλύτερα τις υφιστάμενες νομοθετικές ρυθμίσεις μέσω της ανταλλαγής ορθών πρακτικών, της ευαισθητοποίησης και της καλύτερης ενημέρωσης και κατάρτισης.

Τον Ιούνιο του 2014, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το στρατηγικό πλαίσιο της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία για την περίοδο 2014-2020, το οποίο εγκρίθηκε από το Συμβούλιο τον Μάρτιο του 2015. Το πλαίσιο αποσκοπεί να αντιμετωπίσει τρεις μεγάλες προκλήσεις: να βελτιώσει και να απλοποιήσει τους υφιστάμενους κανόνες, να ενισχύσει την πρόληψη ασθενειών που σχετίζονται με την εργασία, συμπεριλαμβανομένων νέων κινδύνων, και να λάβει υπόψη τη γήρανση του εργατικού δυναμικού. Ιδιαίτερη προσοχή αποδίδεται στις ανάγκες των μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει τονίσει πολλές φορές την ανάγκη να βελτιωθεί η προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων. Έχει εγκρίνει πολλά ψηφίσματα, στα οποία ζητεί να καλύπτονται από τη νομοθεσία της ΕΕ όλες οι πτυχές που αφορούν άμεσα ή έμμεσα τη σωματική ή την ψυχική ευημερία των εργαζομένων. Το Κοινοβούλιο έχει επίσης ασκήσει σημαντική επιρροή σε οδηγίες για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Υποστηρίζει την Επιτροπή στις προσπάθειές της να βελτιώσει την παροχή ενημέρωσης προς τις ΜΜΕ. Εκφράζει την άποψη ότι η εργασία είναι που πρέπει να προσαρμόζεται στις ικανότητες και ανάγκες των ατόμων, και όχι το αντίθετο, και ότι τα εργασιακά περιβάλλοντα θα πρέπει να εξελιχθούν κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τις ειδικές ανάγκες των ευάλωτων εργαζομένων. Το Κοινοβούλιο έχει παροτρύνει την Επιτροπή να διερευνήσει αναδυόμενους κινδύνους, οι οποίοι δεν καλύπτονται από την ισχύουσα νομοθεσία, π.χ. η έκθεση σε νανοσωματίδια, το άγχος, η επαγγελματική εξουθένωση, η άσκηση βίας, καθώς και η παρενόχληση στον χώρο εργασίας.

Ειδικότερα, τούτο ήταν καθοριστικής σημασίας για την έγκριση από τους κοινωνικούς εταίρους της συμφωνίας πλαίσιο σχετικά με την πρόληψη των τραυματισμών που προκαλούνται από αιχμηρά αντικείμενα στον νοσοκομειακό και υγειονομικό τομέα, η οποία υλοποιήθηκε με την οδηγία 2010/32/ΕΕ του Συμβουλίου. Το Κοινοβούλιο ζήτησε επίσης να βελτιωθεί η ισχύουσα νομοθεσία σχετικά με την προστασία των εγκύων εργαζομένων, καθώς και σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τις μυοσκελετικές διαταραχές. Περαιτέρω καίρια αιτήματα αποτελούν η θέσπιση οδηγίας που θα καθορίζει ελάχιστα πρότυπα όσον αφορά την αναγνώριση των επαγγελματικών νόσων και η επέκταση του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας πλαίσιο 89/391/ΕΟΚ, ώστε να συμπεριλάβει ορισμένες ομάδες εργαζομένων (όπως οι εργαζόμενοι στις ένοπλες δυνάμεις, οι αυτοαπασχολούμενοι, οι οικιακοί βοηθοί και οι εργαζόμενοι κατ' οίκον).

Τον Ιούνιο του 2010, το Κοινοβούλιο απέρριψε την πρόταση της Επιτροπής για τροποποίηση της οδηγίας σχετικά με τον χρόνο εργασίας των εργαζομένων που εκτελούν κινητές δραστηριότητες οδικών μεταφορών, διότι δεν συμφώνησε ότι οι αυτοαπασχολούμενοι εργαζόμενοι θα πρέπει να εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Συνεπώς, η Επιτροπή απέσυρε την πρότασή της.

Στο ψήφισμά του, της 25ης Νοεμβρίου 2015, το Κοινοβούλιο αντέδρασε στην έγκριση του πλαισίου της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία κατά την περίοδο 2014-2020 από πλευράς της Επιτροπής και εξέφρασε δυσαρέσκεια για το γεγονός ότι στο πλαίσιο δεν ορίζονται συγκεκριμένοι στόχοι (π.χ. ενδεικτικοί στόχοι μείωσης για τις επαγγελματικές νόσους και τα ατυχήματα στο χώρο εργασίας). Ζήτησε επίσης να περιληφθούν πιο συγκεκριμένα νομοθετικά και μη νομοθετικά μέτρα μετά την ενδιάμεση επανεξέταση το 2016.

Πέρα από την τροποποίηση των προτεινόμενων νομοθετικών διατάξεων και την παρακολούθηση και ενθάρρυνση των υπόλοιπων εργασιών της Επιτροπής στον τομέα της υγείας και ασφάλειας, το Κοινοβούλιο προσεγγίζει το ζήτημα και με προορατικό τρόπο, εξετάζει πιθανούς νέους κινδύνους που συνδέονται με την τεχνολογική καινοτομία και τις συναφείς αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας, στο πλαίσιο μιας ομάδας εργασίας με θέμα τον αντίκτυπο της ψηφιοποίησης, της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας, η οποία συστάθηκε από την Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων (EMPL) κατά την 8η κοινοβουλευτική περίοδο.

 

Stefan Schulz