Parlament Europejski: rys historyczny  

Początki Parlamentu Europejskiego sięgają Wspólnego Zgromadzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWS), które stało się wspólnym zgromadzeniem wszystkich trzech istniejących wówczas ponadnarodowych wspólnot europejskich. Zgromadzenie to przybrało później nazwę „Parlament Europejski”. Z upływem czasu instytucja ta, której członkowie są wybierani od 1979 r. w wyborach bezpośrednich, uległa istotnemu przekształceniu: ze zgromadzenia, którego członkowie byli mianowani, w wybierany parlament, który ma wpływ na działania polityczne Unii Europejskiej.

Podstawa prawna  

  • Traktaty założycielskie (zob. noty 1.1.1, 1.1.2, 1.1.3, 1.1.4, 1.1.5);
  • Decyzja i Akt dotyczący wyborów przedstawicieli Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich, dołączony do decyzji Rady z dnia 20 września 1976 r., zmieniony decyzjami Rady z dnia 25 czerwca i 23 września 2002 r.

Trzy wspólnoty, jedno zgromadzenie  

W następstwie utworzenia Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom) Wspólne Zgromadzenie EWWiS zostało rozszerzone na wszystkie trzy Wspólnoty. Pierwsze posiedzenie nowego zgromadzenia, liczącego 142 członków, miało miejsce 19 marca 1958 r. w Strasburgu. Przyjęło ono nazwę „Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne”, zmienioną na „Parlament Europejski” w dniu 30 marca 1962 r.

Od zgromadzenia mianowanego do parlamentu wybieranego w wyborach bezpośrednich  

Przed nastaniem bezpośrednich wyborów posłowie do Parlamentu Europejskiego byli mianowani przez parlamenty państw członkowskich. W ten sposób wszyscy posłowie sprawowali podwójny mandat.

Podczas konferencji na szczycie w Paryżu w dniach 9-10 grudnia 1974 r. ustalono, że począwszy od 1978 r. lub od kolejnych wyborów przeprowadzane będą wybory bezpośrednie, i zwrócono się do Parlamentu o przedłożenie nowych propozycji w celu zastąpienia pierwotnego projektu konwencji z 1960 r. W styczniu 1975 r. Parlament przyjął nowy projekt konwencji, na podstawie którego przywódcy państw i szefowie rządów, wyjaśniwszy szereg rozbieżności, doszli do porozumienia na posiedzeniu w dniach 12-13 lipca 1976 r.

Decyzja i Akt dotyczący wyborów przedstawicieli Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich zostały podpisane w dniu 20 września 1976 r. w Brukseli. Po ratyfikacji przez wszystkie państwa członkowskie akt wszedł w życie w lipcu 1978 r., a pierwsze wybory odbyły się w dniach 7 i 10 czerwca 1979 r.

Rozszerzenia  

Wraz z przystąpieniem Danii, Irlandii i Wielkiej Brytanii do Wspólnot Europejskich w dniu 1 stycznia 1973 r. (pierwsze rozszerzenie) liczba posłów do Parlamentu Europejskiego wzrosła do 198.

Podczas drugiego rozszerzenia, wraz z przystąpieniem Grecji w dniu 1 stycznia 1981 r., parlament Grecji mianował do Parlamentu Europejskiego 24 posłów, których w październiku 1981 r. zastąpili posłowie wyłonieni w wyborach bezpośrednich. Drugie wybory bezpośrednie odbyły się w dniach 14 i 17 czerwca 1984 r.

Z dniem 1 stycznia 1986 r., w wyniku trzeciego rozszerzenia, liczba miejsc w Parlamencie Europejskim wzrosła z 434 do 518 wraz z przyjęciem 60 posłów z Hiszpanii i 24 z Portugalii mianowanych przez parlamenty tych państw, a następnie zastąpionych przez posłów wybranych w wyborach bezpośrednich.

W następstwie zjednoczenia Niemiec skład Parlamentu Europejskiego został dostosowany w celu odzwierciedlenia tej zmiany demograficznej. Zgodnie z propozycjami Parlamentu zawartymi w rezolucji w sprawie systemu podziału miejsc poselskich liczba posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w czerwcu 1994 r. wzrosła z 518 do 567. Po czwartym rozszerzeniu UE liczba posłów do Parlamentu Europejskiego wzrosła do 626 w wyniku zastosowania do nowych państw członkowskich systemu stosownego podziału miejsc zaproponowanego w wyżej wspomnianej rezolucji.

Konferencja międzyrządowa w Nicei wprowadziła nowe zasady podziału miejsc w Parlamencie, które zastosowano podczas wyborów europejskich w 2004 r. Maksymalna liczba posłów, poprzednio ustalona na 700, została zwiększona do 732. Liczbę miejsc przydzielonych 15 starym państwom członkowskim zmniejszono o 91 (z 626 do 535). Pozostałe 197 miejsc proporcjonalnie podzielono między wszystkie stare i nowe państwa członkowskie.

Wraz z przystąpieniem Bułgarii i Rumunii w dniu 1 stycznia 2007 r. liczbę miejsc w Parlamencie Europejskim tymczasowo zwiększono do 785 w celu przyjęcia posłów z tych krajów. Po wyborach w 2009 r., które odbyły się w dniach od 4 do 7 czerwca, liczbę miejsc zmniejszono do 736. Jako że w Traktacie z Lizbony (który wszedł w życie w dniu 1 grudnia 2009 r.) ustalono maksymalną liczbę 751 posłów, która została tymczasowo zwiększona do 754 do czasu następnych wyborów, w kadencji 2009-2014 do wybranych w czerwcu 2009 r. 736 posłów dodano 18 posłów po ratyfikowaniu przez państwa członkowskie protokołu zmieniającego, przyjętego na konferencji międzyrządowej w dniu 23 czerwca 2010 r. Wraz z przystąpieniem do UE Chorwacji w dniu 1 lipca 2013 r. tymczasowo zwiększono maksymalną liczbę mandatów do 766, aby przyjąć 12 chorwackich posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w kwietniu 2013 r. (zgodnie z art. 19 Aktu dotyczącego warunków przystąpienia Republiki Chorwacji).

Na wybory w 2014 r. łączną liczbę mandatów ponownie zmniejszono do 751. Podział ten został poddany ponownemu przeglądowi z myślą o wyborach w maju 2019 r. i o brexicie (zob. nota 1.3.3).

Stopniowy wzrost uprawnień  

Zastąpienie wkładu państw członkowskich zasobami własnymi Wspólnoty (zob. nota 1.4.1) doprowadziło do pierwszego rozszerzenia uprawnień budżetowych Parlamentu na mocy traktatu luksemburskiego podpisanego 22 kwietnia 1970 r. Drugi traktat w tej sprawie, zwiększający kompetencje Parlamentu, został podpisany 22 lipca 1975 r. w Brukseli (zob. nota 1.1.2).

Jednolity akt europejski wzmocnił rolę Parlamentu w niektórych obszarach prawodawstwa (procedura współpracy) oraz uzależnił zawieranie traktatów akcesyjnych i stowarzyszeniowych od zgody Parlamentu.

Traktat z Maastricht, wprowadzający procedurę współdecyzji w niektórych obszarach prawodawstwa i rozszerzający procedurę współpracy na inne obszary, oznaczał dla Parlamentu początek drogi ku roli współprawodawcy. Dał on Parlamentowi prawo ostatecznego zatwierdzania składu Komisji, co stanowiło ważny krok naprzód w kwestii sprawowania przez Parlament politycznej kontroli nad władzą wykonawczą UE.

Traktat z Amsterdamu rozszerzył procedurę współdecyzji na większość obszarów prawodawstwa i zreformował ją, zrównując Parlament z Radą w roli współprawodawcy. Uzyskując prawo do zatwierdzania nominacji przewodniczącego Komisji, Parlament jeszcze bardziej zwiększył kontrolę nad władzą wykonawczą. Traktat z Nicei dodatkowo rozszerzył zakres procedury współdecyzji.

Traktat z Lizbony stanowi kolejne ważne rozszerzenie zarówno zastosowania zasady głosowania większością kwalifikowaną w Radzie (przy użyciu nowej metody od 1 listopada 2014 r. – art. 16 TUE), jak i zastosowania procedury współdecyzji (obecnie w około 45 nowych dziedzinach prawodawstwa). Procedura współdecyzji, zwana obecnie zwykłą procedurą ustawodawczą, stała się najczęściej stosowaną procedurą decyzyjną obejmującą szczególnie ważne obszary, takie jak wspólna polityka rolna czy polityka w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa. Parlament odgrywa ważniejszą rolę w przygotowaniu przyszłych zmian Traktatu (art. 48 TUE).

Wybory do PE w dniach 22-25 maja 2014 r. pokazały wyraźnie, że Parlament w pełni wykorzystał postanowienia art. 14 TUE, który stanowi, że: „Parlament Europejski pełni, wspólnie z Radą, funkcje ustawodawczą i budżetową. Pełni funkcje kontroli politycznej i konsultacyjne zgodnie z warunkami przewidzianymi w Traktatach. Wybiera przewodniczącego Komisji.”

W wyborach w 2014 r. europejskie partie polityczne przedstawiły wyborcom „głównych kandydatów” do objęcia urzędu przewodniczącego Komisji. Można powiedzieć, że koncepcja głównych kandydatów sprawdziła się, ponieważ przewodniczącym Komisji, wybranym ostatecznie na posiedzeniu 22 października 2014 r., został kandydat, który uzyskał najszersze poparcie w wyborach do Parlamentu Europejskiego w maju 2014 r.

 

Udo Bux