Tacaíonn Parlaimint na hEorpa le cearta an duine

Tá urraim do chearta an duine ar cheann de luachanna bunúsacha an Aontais Eorpaigh. Déanann aon sárú ar na cearta sin difear do na prionsabail dhaonlathacha ar a bhfuil ár sochaí bunaithe, cibé acu a tharlaíonn siad laistigh nó lasmuigh d'AE. Troideann Parlaimint na hEorpa na sáruithe sin trí ghníomhaíocht reachtach lena n-áirítear breathnóireacht toghcháin, díospóireachtaí míosúla chearta an duine in Strasbourg agus trí chearta an duine a chumhdach i gcomhaontuithe maidir le trádáil sheachtrach.

Tacaíonn Parlaimint na hEorpa freisin le cearta an duine trí Dhuais bhliantúil Sakharov um Shaoirse Smaointeoireachta, a bunaíodh i 1988. Dámhtar an duais do dhaoine aonair atá tar éis cur go mór leis an troid ar son chearta an duine ar fud na cruinne, ag tarraingt aird ar sháruithe ar chearta an duine chomh maith le tacú leis na buaiteoirí agus a gcúis.

Craobhainmnithigh Dhuais Sakharov 2019

1. Marielle Franco, Taoiseach Raoni agus Claudelice Silva dos Santos 2. Ilham Tohti 3. The Restorers

Oleg Sentsov, buaiteoir Dhuais Sakharov 2018

Andrei Sakharov

Marielle Franco

Polaiteoir, feimineach agus cosantóir chearta an duine de bhunadh na Brasaíle ab ea Marielle Franco. Ba bhean dhéghnéasach ghorm í a chosain cearta na mban, cearta daoine óga gorma, cearta lucht cónaithe na favelas agus cearta daoine LADTI go dtí gur dúnmharaíodh go brúidiúil í i mí an Mhárta 2018, agus í 38 mbliana d'aois.
 
Rugadh agus tógadh Franco i favela in Rio de Janeiro. Tar éis di céim mháistreachta sa Riarachán Poiblí a bhaint amach in Ollscoil Chónaidhme Fluminense, bhí sí ina comhairleoir cathrach i Seomra Bardasach Rio de Janeiro thar ceann Pháirtí an tSóisialachais agus na Saoirse (PSOL) ó mhí Eanáir 2017 ar aghaidh.

Labhraíodh Franco amach gan scáth gan náire agus í ag cáineadh bhrúidiúlacht na bpóilíní agus maruithe seachbhreithiúnacha. Thuairiscíodh sí go minic básuithe seachbhreithiúnacha agus sáruithe eile ar chearta an duine a rinne póilíní agus fórsaí slándála stáit. Go gairid sular maraíodh í, cuireadh de chúram ar Franco  faireachán a dhéanamh ar an idirghabháil chónaidhme i slándáil phoiblí Rio de Janeiro.

An 14 Márta 2018, agus Franco ina suí i gcúl cairr tar éis di óráid a thabhairt in Rio de Janeiro, rinne beirt fhear a bhí i bhfeithicil eile í a scaoileadh an iliomad uaireanta agus rinneadh í a mharú. Maraíodh freisin a tiománaí, Anderson Pedro Gomes. I mí an Mhárta 2019, gabhadh agus cúisíodh beirt iarphóilíní ina dúnmharú.

Cé go bhfuil an-dul chun cinn déanta ó thaobh chearta LADTI sa Bhrasaíl, níos mó ná i bhformhór Mheiriceá Laidinigh agus an domhain - tá cearta pósta ag pobal LADTI ó mhí Bealtaine 2013 i leith, mar shampla - tá an staid tar éis éirí i bhfad níos measa le blianta beaga anuas, mar a léirítear i dtuarascálacha éagsúla. Homafóibe agus coireanna fuatha ba chúis le dúnmharú nó féinmharú 420 duine ar a laghad den phobal LADTI sa Bhrasaíl in 2018, de réir Ghrúpa Aerach Bahia (GGB) - ceann de na cumainn LADTI is sine sa tír. De réir a gcuid sonraí, ó 2011 i leith tá méadú suntasach tagtha ar líon na mbásanna LADTI mar gheall ar an idirdhealú. Sa bhliain sin, rinneadh 130 bás a thaifeadadh i gcomparáid le 187 in 2008. In 2017, tháinig méadú breis agus faoi thrí ar an bhfigiúr sin go 445 bhás.

Taoiseach Raoni

Ceannaire dúchasach agus gníomhaí timpeallachta as an mBrasaíl is ea Raoni Metuktire (ca. 1930 a rugadh), nó Taoiseach Raoni nó Ropni mar is fearr aithne air. Is duine de mhórcheannairí mhuintir fáin Kayapo de bhunadh chroílár na hAmasóine é Taoiseach Raoni, duine atá ina shiombal den chomhrac i gcoinne an dífhoraoisithe.

Tá baint ag an ainm Raoni le rúndiamhracht agus cumhacht mhuintir Kayapo. Rugadh Raoni i sráidbhaile darb ainm Krajmopmorakare, ar a dtugtar Kapôt sa lá atá inniu ann, i gcroílár stát Mato Grosso. Nuair a bhí sé 15 bliana d'aois, thosaigh sé ar laibréad a chaitheamh, diosca ornáideach a chaitheann laochra ar a liopa íochtair nuair is mian leo a thaispeáint go bhfuil siad réidh le bás a fháil ar son a dtíre. Déantar méid an diosca a shíneadh de réir a chéile chun a mhéid deiridh a bhaint amach tar éis ceithre mhí.

Tá an ceannaire carasmatach seo i mbun feachtais le daichead bliain anuas chun a thír dhúchais, foraois bháistí na hAmasóine, a shábháil. Bhain Raoni cáil amach tar éis do dhéantóir scannán as an mBeilg, Jean Pierre Dutilleux, scannán faisnéise a dhéanamh faoi, dar teideal Raoni.

In 1989, d'fhág Raoni an Bhrasaíl den chéad uair, in éineacht leis an amhránaí Sting, chun achainí ó chroí a dhéanamh ar son cabhrach. Oscailt súl a bhí ina theachtaireacht: ní hamháin go raibh an dífhoraoisiú ag scriosadh threibheanna dheireanacha na nIndiach, ach bhí sé ag cur thodhchaí an domhain i mbaol. 'Is é an t-aer céanna a análaímid, an t-uisce céanna a ólaimid, an domhan céanna ar a mairimid. Ní mór dúinn é a chosaint'. A bhuí lena fheachtas, bhain Raoni a chuspóir amach in 1993: cruthaíodh ceann de na tearmainn foraoise trópaicí is mó ar domhan, suite i stáit Mato Grosso agus Pará.

In 2009, d'fhág Raoni a thearmann arís. Bhí na críocha ar ar a son a throid sé go han-dian faoi bhagairt arís ag tionscadal Belo Monte Dam. Chinn Raoni ar fheachtas deiridh a sheoladh, ag foilsiú achainí idirnáisiúnta dó i seacht dteanga ar a shuíomh gréasáin oifigiúil dó, in aghaidh an tionscadail a bhí beartaithe.

Níos faide i gcéin ná an Amasóin, is siombal a mhaireann i gcónaí é Raoni de chomhrac na dtreibheanna deireanacha chun a gcultúr a chosaint, ar cultúr é a bhfuil nasc díreach aige leis an dúlra féin: 'comhrac ar son na beatha'. Cé gur casadh air ceannairí as gach cearn den domhan, níl a chuid umhlaíochta caillte aige agus tá cónaí air fós i mbothán gan mórán maoine aige.

Claudelice dos Santos

Is gníomhaí timpeallachta agus cosantóir chearta an duine as Pará na Brasaíle í Claudelice Silva dos Santos a tháinig chun bheith ina gníomhaí tar éis mharú a dearthár agus a deirféar céile. Maraíodh iad de bharr a gcuid iarrachtaí chun an lománaíocht neamhdhleathach agus an dífhoraoisiú i bhforaois bháistí na hAmasóine a chomhrac. Tá troid curtha ag Silva dos Santos í féin in aghaidh lucht leagtha crainn, rainseoirí agus táirgeoirí guail a bhíonn ag obair go neamhdhleathach san Amasóin.

'Is mian linn a rá leis an domhan, "Ní mór daoibh aird a thabhairt air seo,'", a deir Silva dos Santos. 'Ní féidir glacadh leis go ndéantar daoine a fheallmharú faoi chearta an duine a chosaint agus faoi leas an phobail - is é sin, an comhshaol - a chosaint.'

Bhí gaolta Santos i measc breis agus 1 500 duine ar fud 50 thír a dúnmharaíodh mar dhíoltas ar thalamh, uisce, foraoisí agus acmhainní nádúrtha eile a chosaint idir 2002 agus 2017. Tá méadú faoi dhó ar líon na ndaoine a bhásaigh gach bliain i gcaitheamh na 15 bliana sin agus de ghnáth ba i dtíortha ina raibh leibhéal ard éillitheachta agus leibhéal íseal smachta reachta a tharla na maruithe, de réir torthaí staidéir a foilsíodh in Nature Sustainability.

Tá an Bhrasaíl ar cheann de na tíortha is marfaí ar domhan do chosantóirí agus gníomhaithe an chomhshaoil. De réir tuarascáil de chuid Global Witness, tá an baol ann go ndearnadh fomheastachán ar líon na maruithe sna sonraí, go háirithe i limistéir thuaithe fhairsinge na Brasaíle, áiteanna ina bhfuil an rochtain ar bhonneagar iompair an-teoranta.


Ilhan Tohti

Cosantóir chearta an duine a bhfuil dea-theist air is ea Ilham Tohti, Uigiúrach, atá ina ollamh le heacnamaíocht agus a mbíonn an fód á sheasamh aige ar son chearta mhionlach Uigiúrach na Síne. Le barr ar scór bliain, tá sé ar a bhionda, agus ag obair go bunáiteach, chun idirphlé agus tuiscint a chothú idir na hUigiúraigh agus na Sínigh. I Meán Fómhair na bliana 2014, i ndiaidh seóthriail a mhair dhá lá, gearradh príosún saoil air de dhroim a ghníomhaíochais. D'ainneoin na héagóra a rinneadh air, is guth ar son na measarthachta agus ar son an athmhuintearais i gcónaí é.

Tá ainm Tohti i mbéal an phobail i ngeall ar a thaighde ar an gcaidreamh idir na hUigiúraigh agus muintir Han agus i ngeall ar é a bheith ina ghuth é ar son dlíthe um neamhspleáchas réigiúnach a chur chun feidhme sa tSín. Bhí sé ina láithreoir freisin ar Uyghur Online, suíomh gréasáin ar a bpléitear saincheisteanna a dhéanann difear do na hUigiúraigh. Tríd an ardán sin, bhíodh an leithcheal a bhítí a dhéanamh ar phobal Uigiúrach na Síne faoi shochar a bhaint as foráis sa tSín á cháineadh go féiltiúil ag Ilham Tohti, agus bhíodh sé ag moladh go mbeadh feasacht níos mó ann ar stádas an phobail Uigiúraigh, agus ar an mbealach a gcaitear leo, i sochaí na Síne. I ngeall ar an méid sin a bheith aige á dhéanamh, d'fhógair stát na Síne gur 'scarúnaí' a bhí ann agus gearradh príosún saoil air ar deireadh.

Mar gheall ar a ndearna sé d'obair in ucht an angair, rinneadh Gradam PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write (2014), Gradam Martin Ennals (2016) agus an Liberal International Prize for Freedom (2017) a bhronnadh air, agus ainmníodh é do Dhuais Síochána Nobel 2019.

Le blianta beaga anuas, mar gheall ar a bhféiniúlacht eitneach ar leith agus ar shuaithinseacht a bhfoirceadail creidimh, tá cos ar bolg, nach bhfacthas a leithéid riamh cheana, á dhéanamh ar na hUigiúraigh ag Rialtas na Síne. Ó bhí Aibreán na bliana 2017 ann, tá níos ná milliún Uigiúrach neamhchiontach á gcoinneáil go treallach i líonra campaí géibhinn, mar a gcuirtear iallach orthu droim láimhe a thabhairt lena bhféiniúlacht eitneach agus lena bhfoirceadail chreidimh agus móid dílseachta a thabhairt do Rialtas na Síne.

Gabhann mór-shaincheisteanna idirnáisiúnta agus mórábhair imní maidir le cearta an duine le cás Ilham Tohti: luachanna measartha Ioslamacha a chothú in ucht cos ar bolg a bheith á dhéanamh ag an Stát ar na hUigiúraigh ó thaobh an chreidimh de; iarrachtaí ar idirphlé a chothú idir mionlach Moslamach agus móramh neamh-Mhoslamach; agus easaontas neamhfhoréigneach a bheith á chur faoi chois ag stát forlámhach.


The Restorers

Is drong déagóirí as an gCéinia iad The Restorers atá ag comhrac in aghaidh FGM le feidhmchlár ar a dtugtar i-Cut. Na mic léinn, eadhon Stacy Owino, Cynthia Otieno, Purity Achieng, Mascrine Atieno agus Ivy Akinyi, is é 'The Restorers' a thugann siad orthu féin toisc go bhfuil siad ag iarraidh dóchas a thabhairt an athuair do chailíní atá gan dóchas.

A bhuí leis an bhfeidhmchlár i-Cut, is féidir le mná óga cúnamh míochaine agus cúnamh dlíthiúil a lorg sula ndéantar a mbaill ghiniúna a chiorrú le forneart nó i ndiaidh a dhéanta. Tá cúig chnaipe éagsúla ar chomhéadan an fheidhmchláir ar a bhfuil na roghanna seo a leanas: 'cabhair', 'tarrtháil, 'tuairiscigh', 'faisnéis faoi FGM' agus 'deonaigh agus aiseolas'. Leis na chéad trí rogha, is féidir le cailíní cabhair láithreach a lorg, ionad tarrthála a aimsiú nó an gnáthamh a thuairisciú do na húdaráis sna tíortha ina bhfuil an cleachtas in éadan an dlí. Bhí i-Cut ina iomaitheoir craoibhe in Technovation Challenge, 2017, a bhfuil sé mar aidhm leis rannpháirtíocht na mban sa teicneolaíocht a spreagadh.

Maidir le ciorrú ball giniúna ban, lena gcuimsítear an uile ghnáthamh lena ngabhann roinnt de bhaill sheachtracha ghiniúna ban a bhaint, nó iad uile a bhaint, nó lot eile a dhéanamh ar bhaill ghiniúna ban ar chúiseanna neamhliachta arna sainmhíniú ag an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, i ndiaidh go n-aithnítear fud fad an domhain gur sárú ar chearta an duine é, tá níos mó ná 200 milliún cailín agus bean ann seachnóin an domhain, lena n-áirítear 500 000 díobh san Eoraip, ar ciorraíodh a mbaill ghiniúna. Gach bliain, is baol do níos mó ná 3 mhilliún cailín seachnóin an domhain a mbaill ghiniúna a bheith á gciorrú, arb ionann sin agus seachtar cailíní in aghaidh an nóiméid, agus ciorraítear baill ghiniúna bhunáite na gcailíní sin sula mbíonn siad i gceann a dtrí bliana d'aois.

Is féidir le FGM a bheith ina shiocair le haimhréidheanna tromchúiseacha sláinte agus ina thrúig bháis, fiú. Ina theannta sin, maidir le cailíní a ndearnadh a mbaill ghiniúna a chiorrú, is mó atá siad i mbaol a bheith ina mbrídeacha leanaí agus an scoil a fhágáil ina ndiaidh, rud a d'fhágfadh an chontúirt a bheith ann nach mbeidís in inmhe cor chun feabhais a chur ina ndán féin agus i ndán a bpobal. Treocht scáfar i roinnt tíortha is ea leigheas FGM, is é sin an gnáthamh a bheith á dhéanamh ag soláthraí cúraim sláinte. Ní hé amháin gur sárú é sin ar eitic liachta, ach tá an baol ann dá bharr freisin go ndéanfaí an cleachtas a dhlisteanú agus go ndealródh sé gur cleachtas é nach ngabhann iarmhairtí sláinte leis.

Mar gheall ar iarrachtaí domhanda, tá dlús á chur leis an dul chun cinn atáthar a dhéanamh ionsar FGM a dhíothú. Ar na saolta seo, is lúide tuairim is aon trian, le hais 30 bliain ó shin, an dóchúlacht go ndéanfaí baill ghiniúna cailín a chiorrú. Dá ainneoin sin, mar gheall ar an bhfás atá faoin daonra fud fad an domhain, dúshlán nach beag is ea é leanúint ar ár láimh agus breis éachtaí a chur i gceann na n-éachtaí sin.

Conas a thacaíonn Parlaimint na hEorpa le cearta an duine?

I dteannta Dhuais Sakharov, tacaíonn Parlaimint na hEorpa le cearta an duine trí ghníomhaíocht nithiúil pholaitiúil agus reachtach.

Teagmháil

DG COMM

Parlaimint na hEorpa / European Parliament
Rue Wiertz 60
B-1047 - Brussels
An Bheilg / Belgium
Duais Sakharov 2019