De Voorzitter. – Aan de orde is het debat over zeven ontwerpresoluties over Birma(1).
Anneli Jäätteenmäki, auteur. − (EN) Mevrouw de Voorzitter, door middel van deze resolutie roept het Europees Parlement de Birmaanse regering op een eind te maken aan de schendingen van de mensenrechten en een oprechte dialoog aan te gaan met zowel de oppositie en de vertegenwoordigers van etnische groeperingen in Birma als met de internationale gemeenschap, en concrete stappen te zetten in de richting van een vreedzame overgang naar een democratische regeringsvorm.
Birma houdt dit jaar voor het eerst in dertig jaar verkiezingen. Helaas voorzien de gepubliceerde verkiezingswetten niet in eerlijke en vrije verkiezingen. De oppositie wordt niet bij het proces betrokken en veel oppositieleiders worden nog vastgehouden. Veel politieke activisten zitten in de gevangenis en de oppositiepartij heeft besloten de verkiezingen volledig te boycotten.
Ten slotte wil ik opmerken dat de speciale VN-rapporteur voor Birma de grove en systematische schendingen van de mensenrechten heeft veroordeeld. Ik hoop dat het Parlement dat ook doet.
Filip Kaczmarek, auteur. − (PL) De situatie in Birma dwingt ons herhaaldelijk aandacht aan dit land te besteden.
Vandaag veroordelen wij de intentie om verkiezingen te organiseren in volstrekt ondemocratische omstandigheden en volgens regels die de grootste oppositiepartij uitsluiten en honderdduizenden Birmaanse burgers de mogelijkheid ontnemen om het actief en passief kiesrecht uit te oefenen, in een onmiskenbare poging om de gehele oppositie van het land van de verkiezingen uit te sluiten. Onder deze omstandigheden correspondeert zelfs het woord verkiezingen niet meer met de werkelijkheid.
Ook vooroordelen wij het feit dat het leger krachtens de nieuwe grondwet minstens 25 procent van het aantal zetels in het parlement wordt gegarandeerd en dat het de bevoegdheid zal krijgen de burgerlijke vrijheden op te schorten en de wetgevende macht buitenspel te zetten wanneer het dit in het belang van de nationale veiligheid acht.
Wij veroordelen de aanhoudende en systematische schendingen van de mensenrechten, de fundamentele vrijheden en democratische grondrechten van de bevolking van Birma, maar we doen ook een beroep op de regeringen van andere landen – China, India, Rusland – om gebruik te maken van hun mogelijkheden om economische en politieke druk uit te oefenen op de Birmaanse autoriteiten om zo dit land tot verandering te brengen.
Véronique De Keyser, auteur. – (FR) Mevrouw de Voorzitter, het uitgangspunt van deze resolutie is het bijna mezza voce ontbinden van de partij van Aung San Suu Kyi, de winnaar van de Sacharovprijs die al jaren onder huisarrest staat. Door haar partij, de Nationale Liga voor Democratie, die de laatste verkiezingen heeft gewonnen, te ontbinden, probeert de militaire junta een groot deel van de oppositie uit te schakelen voordat de verkiezingen in oktober van start gaan. Als klap op de vuurpijl van wat niet zozeer een democratische stemming als wel een complete electorale farce lijkt te gaan worden, worden politieke gevangenen en monniken nu ook van de verkiezingen uitgesloten. De junta blijft haar macht misbruiken, grote multinationals blijven van hun contracten met de junta profiteren en de Europese Commissie heeft de hulp voor vluchtelingen die over de grens met Thailand zijn gevlucht verder teruggeschroefd.
Helaas beschikken we over een groot aantal voorbeelden van landen en regio’s waar de internationale gemeenschap niet bij machte is om de democratie en de rechtsstaat in ere te herstellen. Birma is daar één van, met zijn stroom verzetsstrijders en martelaren waarvan Aung San Suu Kyi het beroemdste icoon is. Is het teveel gevraagd om de Europese Unie, ik zou haast zeggen om redenen van fatsoen, te verzoeken niet te snijden in de hulp voor de vluchtelingen aan de grens tussen Thailand en Birma en direct te beginnen met het financieren van grensoverschrijdende hulp, met name medische bijstand? Is het geen zaak van dringend belang dat hoge vertegenwoordiger Ashton en de lidstaten de aanbevelingen van de speciale VN-rapporteur voor Birma opvolgen en een commissie vormen om de oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid te onderzoeken, zodat een dergelijk onderzoek nog dit jaar in een resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties meegenomen zou kunnen worden?
Laten we van Birma een schoolvoorbeeld maken, een voorbeeld dat laat zien dat wij in staat zijn de democratie te bevorderen zonder bommen en tanks te gebruiken.
Barbara Lochbihler, auteur. – (DE) Mevrouw de Voorzitter, in 1990 heeft de Birmaanse mensenrechtenactiviste Aung San Suu Kyi de Sacharovprijs van het Europees Parlement gekregen. Al in de jaren daarvoor, en ook in de jaren daarna, was de kritieke mensenrechtensituatie in Birma onderwerp van talrijke resoluties in dit Parlement. Ook andere mensenrechtenorganisaties hebben zich met de situatie aldaar beziggehouden. In individuele gevallen is er weliswaar sprake van enige verbetering, maar de mensenrechtensituatie in Birma was en is toch extreem slecht.
Inmiddels heeft de speciale VN-rapporteur voor Birma op basis van een zeer gedegen en omvangrijk verslag verzocht om een internationale onderzoekscommissie op te richten. Die commissie moet een mandaat krijgen om oorlogsmisdaden en andere misdaden tegen de menselijkheid te onderzoeken. Dit verzoek dient ook door de hoge vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid, mevrouw Ashton, opgepakt en ondersteund te worden, bijvoorbeeld in het kader van de volgende Algemene Vergadering van de VN.
Eind 2010 zijn er in Birma verkiezingen gepland en de regering heeft thans maatregelen genomen waardoor veel burgers het actieve en passieve kiesrecht is ontnomen. Daarbij gaat het vooral om politieke gevangenen en boeddhistische monniken. In totaal betreft het 400 000 mensen. Daar protesteren wij tegen en wij verlangen ook op dit punt dat de hoge vertegenwoordiger deze kritiek ondubbelzinnig in haar bilaterale en multilaterale gesprekken tot uitdrukking brengt.
Tot slot is het gezien de gecompliceerde mensenrechtenproblematiek in Birma des te onbegrijpelijker dat de Europese Unie de financiële ondersteuning van vluchtelingen aan de grens tussen Thailand en Birma heeft teruggeschroefd. Dat is niet acceptabel en wij roepen de Commissie op om deze financiële inkrimping ongedaan te maken en de grensoverschrijdende hulp aan de Birmaanse vluchtelingen te hervatten.
Marie-Christine Vergiat, auteur. – (FR) Mevrouw de Voorzitter, het is nu voor de tweede keer sinds het begin van dit jaar dat we de situatie in Birma bespreken. De angsten die we 10 maart jl. hebben uitgesproken over het zogenoemde electorale proces dat de Birmaanse junta heeft ingezet, zijn slechts bevestigd. De voorwaarden die door de kieswet werden gesteld hebben de Nationale Liga voor Democratie gedwongen zich uit het proces terug te trekken. Deze kieswetten verbieden gedetineerden bovendien om te gaan stemmen en sluiten derhalve in feite honderden politieke gevangenen uit.
Sindsdien is de Nationale Liga voor Democratie verboden. Wij zijn verheugd over de toon van deze resolutie die vraagt om meer economische sancties. Ook wij betreuren het dat de humanitaire hulp aan de vluchtelingen is teruggeschroefd. Ik zou zelf liefst nog een stapje verder willen gaan en willen dat de Europese Unie, naar het voorbeeld van president Obama en de Verenigde Staten, iedere investering in euro´s in Birma zou verbieden. Maar een aantal grote Europese bedrijven hebben grote belangen in dat land. Het verheugt mij zeer dat we hebben opgeroepen tot een internationaal embargo op wapenhandel en ik hoop echt dat de Europese Unie een actieve rol kan spelen om op dit gebied een wereldwijde consensus te bereiken.
Ik zou u willen verzoeken, mijnheer de commissaris, om ons, vandaag of op een later tijdstip, deelgenoot te maken van uw standpunt in dezen.
Charles Tannock, auteur. − (EN) Mevrouw de Voorzitter, wat valt er nog over Birma te zeggen dat nog niet eerder gezegd is, zoals het opnieuw oproepen tot de vrijlating van politieke gevangenen als Aung San Suu Kyi, die wereldwijd een icoon in de strijd voor vrijheid is geworden? In deze resolutie wordt, als in zo vele andere resoluties in dit Parlement, de brute onderdrukking van het Birmaanse volk door een militaire junta te boek gesteld – een junta die nooit door het volk gekozen is en die het volk al vele jaren lang van zich af probeert te schudden.
De cynische manier waarop deze junta nu probeert nepverkiezingen te houden om ervoor te zorgen dat de oppositie gemuilkorfd wordt, is heel kenmerkend voor deze generaals en voor de arrogante wijze waarop zij niet alleen de mening van het Birmaanse volk – hun eigen volk – negeren, maar ook die van alle democratische leiders van de vrije wereld.
Hoewel deze resolutie zich richt op de actuele gebeurtenissen in Birma, wil ik er bij de Raad en de Commissie op aandringen er ook goed over na te denken hoe we Birma het best kunnen steunen wanneer het uiteindelijk weer vrij en democratisch is geworden. Birma zal onze hulp nodig hebben, niet het minst bij de ontwikkeling van een sterke maatschappelijke middenklasse en een rechtsstelsel dat zich moet richten op overgangsrechtspraak voor de vele door de junta gepleegde misdaden. Dat lijkt allemaal misschien ver weg, maar als er iets is dat het dappere volk van Birma van ons kan leren, is het dat het licht van de vrijheid nooit gedoofd kan worden door tirannie en dat vrijheid een onvervreemdbaar recht is dat de Birmanen ooit opnieuw zullen bezitten.
Elena Băsescu, namens de PPE-Fractie. – (RO) De mensenrechtensituatie in Birma is bijzonder zorgwekkend. In dit land heerst al tientallen jaren een militaire dictatuur, die tegenstanders van het regime met geweld onderdrukt. De autoriteiten hebben dit jaar voor het eerst sinds 1990 verkiezingen aangekondigd. Deze zullen echter in een ondemocratisch kader plaatsvinden. Honderdduizenden burgers hebben geen actief of passief kiesrecht, en ten minste 25 procent van het parlement zal uit militairen bestaan.
De belangrijkste oppositiepartij onder leiding van Aung San Suu Kyi, winnaar van de Nobelprijs en de Sacharovprijs, zal niet aan de verkiezingen deelnemen. Ik roep de Europese Unie via de hoge vertegenwoordiger en ook de internationale gemeenschap dringend op om de inspanningen voor democratie in Birma op te schroeven en zo snel mogelijk de vrijlating van Aung San Suu Kyi te bewerkstelligen. Zij heeft sinds 2003 huisarrest en is een belangrijk symbool in de strijd voor democratie en mensenrechten.
Ana Gomes, namens de S&D-Fractie. – (EN) Mevrouw de Voorzitter, door deze lachwekkende verkiezingen te organiseren en te weigeren een nationale dialoog aan te gaan waarbij alle politieke en etnische groeperingen betrokken zijn, toont de junta dat onze “pragmatische” betrokkenheid bij haar absoluut niet werkt. De internationale gemeenschap zal handelend moeten optreden tegen de onderdrukkers van het Birmaanse volk.
De EU kan veel meer doen dan het vernieuwen van de sancties tegen het regime. De Unie moet alle beschikbare middelen aanwenden voor de versterking van de maatschappelijke middenklasse en de steun aan diegenen in Birma die zich tegen de onderdrukking verzetten. Zij moet haar best doen om de VN, de ASEAN en de VS zover te brengen dat ze druk uitoefenen op China en India om hun steun aan het Birmaanse regime te beëindigen en de wapenhandel, namelijk die met Noord-Korea, tot een einde te brengen.
De speciale VN-rapporteur voor de mensenrechtensituatie in Birma heeft afgelopen maart geconcludeerd dat “de mensenrechtenschendingen het gevolg zijn van een nationaal beleid waarbij autoriteiten uit alle lagen van de uitvoerende macht, het leger en de rechterlijke macht betrokken zijn” en dat die schendingen “mogelijkerwijze misdrijven tegen de menselijkheid of oorlogsmisdaden in de zin van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof met zich meebrengen”. Zijn voorganger had de VN-Veiligheidsraad al opgeroepen in Birma onderzoek te doen naar misdrijven tegen de menselijkheid, zoals ook gedaan is in Rwanda, Bosnië en Darfur.
Waarom wachten de lidstaten van de EU zo lang met de indiening van een verzoek aan de VN-Veiligheidsraad om de misdadigers die in Birma aan de macht zijn, naar het Internationaal Strafhof te verwijzen?
Marietje Schaake, namens de ALDE-Fractie. – (EN) Mevrouw de Voorzitter, Birma houdt dit jaar zogenaamde verkiezingen. Die verkiezingen kunnen echter niet vrij en eerlijk zijn als boeddhistische monniken niet mogen stemmen en de oppositie er niet eens bij betrokken wordt. De Nationale Liga voor Democratie is deze maand bij wet ontbonden en Aung San Suu Kyi, politiek gevangene en winnares van de Sacharovprijs van het Europees Parlement, kan niet aan de verkiezingen deelnemen.
Democratie en de rechtsstaat zijn wezenlijk voor economische groei en het Europees Parlement blijft sterk betrokken bij de mensen in Birma. Wij moedigen de Aziatische landen aan hetzelfde te doen en hun economische macht daarbij te gebruiken. Het Birmaanse volk heeft onze steun nodig nu de grove en systematische schendingen van de mensenrechten door de dictatoriaal geleide staat aanhouden. Er moet onderzoek gedaan worden naar deze ernstige misdrijven, maar de regering van Birma kiest ervoor zich te isoleren en weigert de EU-gezant toegang tot het land. Door dit isolement wordt de bevolking op vele manieren geraakt, bijvoorbeeld doordat de nieuwsmedia in het land niet vrij zijn.
Helaas voorziet de nieuwe grondwet niet in mensenrechten. We roepen de Commissie en de Raad op de aanbevelingen van de VN te steunen door de vorming van een commissie die onderzoek doet naar de mensenrechtenschendingen. Ondertussen moet er een eind komen aan de beperkingen op de vrijheid van vergadering, vereniging en meningsuiting, ook met betrekking tot internet en mobiele telefoons. Tot die tijd zullen de beperkende maatregelen krachtens het EU-besluit gehandhaafd moeten blijven.
Door de wapenhandel te verbieden en vluchtelingenprogramma’s te financieren blijft de EU het Birmaanse volk en de mensenrechten en fundamentele vrijheden van dat volk steunen.
Raül Romeva i Rueda, namens de Verts/ALE-Fractie. – (EN) Mevrouw de Voorzitter, ik heb droevig nieuws. Een uur geleden heb ik gehoord dat een vooraanstaand leider van de Nationale Liga voor Democratie, Takin Soe Myint, is overleden.
Dat is heel droevig nieuws, dat opgeteld moet worden bij die speciale grap die door sommigen “verkiezingen in Birma” wordt genoemd. Ik voeg mij bij diegenen die deze verkiezingen duidelijk veroordelen, vooral omdat honderden of duizenden Birmanen de uitoefening van hun passief of actief kiesrecht ontzegd wordt. Daartoe behoort ook Aung San Suu Kyi, die in de gevangenis zit.
Dit is iets waar we niet over mogen zwijgen. We zullen het Birmaanse regime nogmaals moeten vragen aandacht te schenken aan de verzoeken van de internationale gemeenschap om vrijlating van al diegenen die om politieke redenen gevangen zitten. Dat is belangrijk, ook om de door Ana Gomes genoemde redenen. Ik begrijp ook dat wij een grote verantwoordelijkheid dragen om India, Rusland en China te verzoeken geen wapens meer te verkopen aan het juntaregime in Birma, en daar ook op aan te dringen en druk op die landen uit te oefenen.
Maar er is ook goed nieuws. We moeten blij zijn met de steun van de Europese Unie voor het algehele wapenembargo en we moeten er nogmaals bij de EU-lidstaten op aandringen een duidelijke coalitie te vormen op basis van consensus over een dergelijk verbod.
Het is verder belangrijk om te onthouden – dit is ook al eerder gezegd – dat we nu niet de financiële steun voor de vluchtelingen aan de grens kunnen verminderen. We moeten een helder hulpbeleid voor deze mensen vaststellen. Ik ben er vele malen geweest. We moeten duidelijk uitspreken dat dit niet het juiste moment is om te stoppen met de hulp die deze mensen nodig hebben, op het ogenblik vooral medische hulp.
Cristian Dan Preda (PPE). – (RO) Birma is geen democratie, ondanks het feit dat men verkiezingen gaat organiseren. Zoals wij weten tonen de autoriteiten van dit land namelijk diepe minachting voor democratische principes. De militaire dictatuur heeft geen scrupules en reserveert, zoals reeds is gezegd, zetels in het parlement voor militairen, terwijl in het algemeen burgers met democratische overtuigingen van deelname aan de politiek worden uitgesloten.
Er kan geen sprake zijn van een verbetering in het politieke klimaat van dit land tenzij Aung San Suu Kyi wordt vrijgelaten. Een andere leider van de Nationale Liga voor Democratie heeft ook gezegd dat hij zijn land niet kan dienen na twintig jaar gevangenschap vanwege zijn overtuiging. De militairen laten mensen die dit soort door de militairen zelf opgelegde straffen hebben uitgezeten, niet toe als kandidaat. Ik roep op tot een nationale dialoog, aangezien dat de enige manier is om deze maatschappij te veranderen.
Eija-Riitta Korhola (PPE). – (FI) Mevrouw de Voorzitter, in Birma worden de eerste parlementsverkiezingen in twintig jaar gehouden. Het zal niemand echter verbazen dat de komende verkiezingen al in deze fase alles behalve vrij en democratisch lijken te zijn.
De grondwetswijziging van 2008 garandeert dat 25 procent van de parlementszetels aan het leger toekomt. Bovendien ontnemen de wetshervormingen van dit jaar tienduizenden Birmanen het stemrecht, onder andere politieke gevangenen en religieuze minderheden. Boeddhistische monniken zijn al lange tijd het doelwit van specifieke vervolging.
Er zijn inspanningen van de internationale gemeenschap nodig. Het is te betreuren dat de Commissie de financiering voor vluchtelingenkampen op de grens van Thailand en Birma heeft verminderd. Er is veel behoefte aan humanitaire hulp en internationale druk om die op de plaats van bestemming te krijgen. Bovendien is het van wezenlijk belang dat in Birma een dialoog van start gaat tussen politieke en etnische groepen.
Antonio Tajani, vicevoorzitter van de Commissie. – (FR) Mevrouw de Voorzitter, geachte afgevaardigden, de situatie in Birma blijft de gemoederen bezighouden. Zoals u weet wordt er druk gewerkt aan de tenuitvoerlegging van de routekaart en zijn de voorbereidingen voor de eerste verkiezingen die in twintig jaar door de regering worden georganiseerd, in volle gang.
Er hebben zich tot op de dag van vandaag 31 politieke partijen gemeld om aan de verkiezingen deel te nemen. Het maatschappelijk middenveld heeft zich actief ingezet. De partij van mevrouw Aung San Suu Kyi, de Nationale Liga voor Democratie, heeft onder druk van de regering afgezien van deelname aan de verkiezingen. Deze partij is dus ontbonden. Er is een nieuwe partij opgericht die mogelijk tot de verkiezingen wordt toegelaten, het Nationale Front voor Democratie. Deze partij bestaat gedeeltelijk uit voormalige leiders van de Nationale Liga voor Democratie, ofwel de voormalige partij van Aung San Suu Kyi.
De partij aanvaardt de beslissing van etnische groeperingen om al dan niet te gaan stemmen. Als zij de verkiezingen zouden boycotten vanwege een conflict over de vervanging van etnische legers door grenswachten, zou dit de geloofwaardigheid die deze verkiezingen zo nodig hebben, danig aantasten. Dit toont aan in welke mate de situatie steeds weer verandert en ik betwijfel of de Europese Unie wordt uitgenodigd om als waarnemer bij de verkiezingen op te treden.
We maken ons ook nog steeds grote zorgen over de situatie van de mensenrechten. Het verslag van de heer Quintana, speciaal rapporteur van de Verenigde Naties, laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Een groot aantal politieke gevangenen is nog altijd niet vrijgelaten, ondanks oproepen van de internationale gemeenschap. Fundamentele rechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering, worden nog altijd geschonden. De sociaaleconomische omstandigheden zijn voor het grootste deel van de bevolking zeer zwaar, vooral in regio’s die door etnische minderheden worden bewoond.
Hoe kunnen we daadwerkelijk helpen? De verklaringen van de Unie vormen het bewijs van onze kritische geest en onze bereidheid aan een oplossing bij te dragen. Onze benadering houdt ook ontwikkelingshulp in. De Unie is zelfs één van de grootste donoren. Daarnaast zijn de dialoog met het overheidsapparaat over het sectorale beleid en de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling van essentieel belang. Onze hulp is gericht op de gebieden die in 2008 door de cycloon werden getroffen, maar ook op de meest kwetsbare regio’s van het land en de vluchtelingenkampen langs de Thais-Birmaanse grens.
In antwoord op uw vragen kan ik u verzekeren dat de Commissie de ontheemde gemeenschappen zal blijven ondersteunen om hen in de gelegenheid te stellen hun levensstandaard weer op een fatsoenlijk niveau te brengen. Aan de benodigde voorwaarden voor een terugkeer naar hun land wordt niet voldaan. We moeten ons wapenen tegen institutionalisering van de kampen en het niveau van onze hulp derhalve laten afhangen van de behoeften ter plaatse.
Daarnaast staat de Commissie in contact met de Thaise autoriteiten. Laten we niet vergeten dat er ook al hulpprogramma’s bestaan op het gebied van onderwijs, landbouw en voedselveiligheid. Ook bieden de ECHO-programma’s hulp op het gebied van water en voedselveiligheid. Er zijn verder hulpprogramma’s voor het herstel van de sociaaleconomische omstandigheden in Birma. Iedere burger ontvangt gemiddeld ongeveer 2,40 dollar, tegen 36 dollar in Laos en 60 dollar in Cambodja.
Concluderend kan ik bevestigen dat we onze inspanningen zullen verdubbelen om ons in te zetten voor onze waarden. De bevolking van Birma heeft het recht om geholpen te worden en te weten dat de Unie zich zal blijven inzetten voor de toekomst van het land.
Thomas Mann (PPE). – (DE) Mevrouw de Voorzitter, u bent zonder twijfel een bekwaam ondervoorzitter en u bent ook zeer invloedrijk. Ik ben daar erg verheugd over. U heeft nu echter een aantal collega’s in het kader van de catch the eye-procedure niet de mogelijkheid gegeven om het woord te voeren. Dat is niet omdat u dat niet wilde, maar omdat we onder zulke grote tijdsdruk staan.
Het Europees Parlement is de stem van de mensenrechten! En wij nemen daarvoor met slechts één uur genoegen, terwijl er talloze mensen zijn die iets willen zeggen en de Commissie onder druk willen zetten om resultaten te bereiken. Bent u er zelf ook geen voorstander om niet om 16.00 of 16.30 uur te stemmen, maar bijvoorbeeld om 17.00 of 17.30 uur? Als wij nu eindelijk eens het Reglement veranderen, hebben wij een uur langer tot onze beschikking. Wij moeten toch de mogelijkheid krijgen om onze mening naar voren te brengen. Wij moeten toch druk kunnen uitoefenen, maar dan toch niet onder deze grote tijdsdruk! U bent daar zelf weliswaar niet verantwoordelijk voor, maar ik hoop dat u aan onze kant staat zodat wij het Reglement op dit punt nu eindelijk eens kunnen veranderen.
De Voorzitter. – Mijnheer Mann, ik begrijp uw frustratie. Ik vindt het heel vervelend dat ik leden niet het woord kan geven als het om zulke belangrijke onderwerpen gaat, maar zoals u ook al terecht aangeeft, zou dat een wijziging van ons Reglement vereisen.
De andere opmerking die ik wil maken, is dat als alle leden die het woord hebben gevoerd zich aan hun spreektijd hadden gehouden, we meer mensen aan het woord hadden kunnen laten komen in het kader van de catch the eye-procedure. Dat is het probleem, vrees ik, maar ik heb nota genomen van uw opmerkingen.