Innéacs 
 Ar ais 
 Ar aghaidh 
 Téacs iomlán 
Nós Imeachta : 2020/2011(INI)
Céimeanna an doiciméid sa chruinniú iomlánach
An doiciméad roghnaithe : A9-0147/2020

Téacsanna arna gcur síos :

A9-0147/2020

Díospóireachtaí :

Vótaí :

PV 16/09/2020 - 12
PV 17/09/2020 - 12

Téacsanna arna nglacadh :

P9_TA(2020)0229

Téacsanna atá glactha
PDF 199kWORD 68k
Déardaoin, 17 Meán Fómhair 2020 - Brussels
Cur chun feidhme Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach: dearcthaí diúltacha i leith daoine de chúlra Romanaí san Eoraip a chomhrac
P9_TA(2020)0229A9-0147/2020

Rún ó Pharlaimint na hEorpa an 17 Meán Fómhair 2020 ar chur chun feidhme Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach: dearcthaí diúltacha i leith daoine de chúlra Romanaí san Eoraip a chomhrac (2020/2011(INI))

Tá Parlaimint na hEorpa,

–  ag féachaint don Chonradh ar an Aontas Eorpach (CAE), don Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) agus do Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh,

–  ag féachaint don Choinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, do Chairt Shóisialta na hEorpa, don Chreat-Choinbhinsiún chun Mionlaigh Náisiúnta a Chosaint, mar aon le tuarascálacha agus moltaí ón gCoimisinéir um Chearta an Duine i gComhairle na hEorpa, ón gCoimisiún Eorpach in aghaidh an Chiníochais agus na hÉadulaingthe (ECRI) agus ó shásraí eile Chomhairle na hEorpa,

–  ag féachaint do Dhearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine agus do chonarthaí na Náisiún Aontaithe maidir le cearta an duine lena n-áirítear an Cúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla, an Cúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Eacnamaíocha, Sóisialta agus Cultúrtha, an Coinbhinsiún Idirnáisiúnta maidir le Gach Cineál Idirdhealaithe Chiníoch a Dhíothú, an Coinbhinsiún maidir le Gach Cineál Idirdhealaithe in aghaidh na mBan a Dhíothú, agus an Coinbhinsiún um Chearta an Linbh,

–  ag féachaint do Threoir 2000/43/CE ón gComhairle an 29 Meitheamh 2000 lena gcuirtear chun feidhme prionsabal na córa comhionainne idir daoine gan spleáchas do thionscnamh ciníoch nó eitneach(1),

–  ag féachaint do Threoir 2000/78/CE ón gComhairle an 27 Samhain 2000 lena mbunaítear creat ginearálta le haghaidh na córa comhionainne san fhostaíocht agus sa tslí bheatha(2),

–  ag féachaint do Chinneadh Réime 2008/913/CGB ón gComhairle an 28 Samhain 2008 maidir le cineálacha agus léirithe áirithe ciníochais agus seineafóibe a chomhrac trí bhíthin an dlí choiriúil(3),

–  ag féachaint do Rialachán (CE) Uimh. 1367/2006 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 6 Meán Fómhair 2006 maidir le forálacha Choinbhinsiún Aarhus maidir le Rochtain ar Fhaisnéis, Rannpháirtíocht Phoiblí i gCinnteoireacht agus Rochtain ar Cheartas i gCúrsaí Comhshaoil a chur i bhfeidhm ar institiúidí agus comhlachtaí an Chomhphobail(4),

–  ag féachaint don teachtaireacht ón gCoimisiún an 5 Aibreán 2011 dar teideal “Creat AE do Straitéisí Náisiúnta suas go dtí 2020 maidir le Lánpháirtiú na Romach” (COM(2011)0173) agus do na tuarascálacha cur chun feidhme agus meastóireachta ina dhiaidh sin,

–  ag féachaint don mholadh ón gComhairle an 9 Nollaig 2013 maidir le bearta éifeachtacha um lánpháirtiú na Romach sna Ballstáit(5), agus do na conclúidí ón gComhairle an 8 Nollaig 2016 maidir le dlús a chur leis an bpróiseas i ndáil le lánpháirtiú na Romach agus an 13 Deireadh Fómhair 2016 maidir le Tuarascáil Speisialta Uimh. 14/2016 ó Chúirt Iniúchóirí na hEorpa,

–  ag féachaint do na tuarascálacha ó Pharlaimint na hEorpa ó 2010 maidir le Straitéis an AE maidir le cuimsiú na Romach agus don Tuarascáil maidir leis na gnéithe inscne den Chreat Eorpach do Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú na Romach ó 2013,

–  ag féachaint dá rún an 15 Aibreán 2015 maidir le Lá Idirnáisiúnta na Romach – frithghiofógachas san Eoraip agus aitheantas AE do Lá Cuimhneacháin Chinedhíothú na Romach le linn an Dara Cogadh Domhanda(6),

–  ag féachaint don rún uaithi an 25 Deireadh Fómhair 2017 maidir leis na gnéithe de chearta bunúsacha a bhaineann le lánpháirtiú na Romach in AE: frithghiofógachas a chomhrac(7),

–  ag féachaint don rún uaithi an 16 Eanáir 2019 maidir le staid na gceart bunúsach san Aontas Eorpach sa bhliain 2017(8),

–  ag féachaint don rún uaithi an 12 Feabhra 2019 maidir leis an ngá atá ann le Creat Straitéiseach AE neartaithe tar éis na bliana 2020 do Straitéisí Náisiúnta maidir le Comhtháthú na Romach agus dlús a chur leis an gcomhrac in aghaidh frithghiofógachais(9),

–  ag féachaint dá rún an 7 Feabhra 2018 maidir leis an gcomhrac i gcoinne an idirdhealaithe ar saoránaigh de chuid an Aontais iad ar de mhionlaigh iad i mBallstáit AE(10),

–  ag féachaint dá rún an 13 Márta 2018 maidir le réigiúin atá tite ar gcúl in AE(11),

–  ag féachaint dá rún an 25 Deireadh Fómhair 2018 maidir le méadú an fhoréigin nuafhaisistigh san Eoraip(12),

–  ag féachaint dá rún an 13 Samhain 2018 maidir le caighdeáin íosta do mhionlaigh in AE(13),

–  ag féachaint don teachtaireacht ón gCoimisiún an 5 Meán Fómhair 2019 dar teideal ‘Tuarascáil ar chur chun feidhme na Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach’ (COM(2019)0406)(14),

–  ag féachaint don teachtaireacht ón gCoimisiún an 4 Nollaig 2018 dar teideal ‘Tuarascáil ar an meastóireacht ar Chreat AE do Straitéisí Náisiúnta suas go dtí 2020 maidir le Lánpháirtiú na Romach’ (COM(2018)0785)(15),

–  ag féachaint do na himeachtaí um shárú dar teideal Neamh-chomhréireacht le Treoir 2000/43/CE maidir le Comhionannas Ciníoch – Idirdhealú leanaí Romacha san oideachas (uimhreacha sáruithe 20142174, 20152025 agus 20152206),

–  ag féachaint do Cholún Eorpach na gCeart Sóisialta,

–  ag féachaint don tuairim ó Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa maidir le staid na mban Romach (SOC/585-EESC-2018),

–  ag féachaint do Dhearbhú Poznan Chomhpháirtithe na mBalcán Thiar maidir le Lánpháirtiú na Romach laistigh de Phróiseas an Aontais Eorpaigh um Méadú,

–  ag féachaint don Dara Suirbhé ón Aontas Eorpach ar Mhionlaigh agus ar Idirdhealú ó Ghníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (EU-MIDIS II),

–  ag féachaint do Mholadh Beartais Ghinearálta Uimh. 13 ón gCoimisiún Eorpach i gcoinne an Chiníochais agus na hÉadulaingthe (ECRI),

–  ag féachaint do Chlár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe don Fhorbairt Inbhuanaithe,

–  ag féachaint do Léarscáil Bochtaineachta an Bhainc Dhomhanda ó 2016 ina sainaithnítear go soiléir na réigiúin is cúl-aimsithe san Eoraip,

–  ag féachaint do na tuarascálacha agus na moltaí ábhartha ó institiúidí taighde agus ó eagraíochtaí na sochaí sibhialta Romani agus eagraíochtaí sochaí sibhialta ar son na Rómáine, lena n-áirítear eagraíochtaí neamhrialtasacha de chuid an phobail Rómhánaigh,

–  ag féachaint do na Tionscnaimh Eorpacha ó na Saoránaigh maidir le “Tionscnamh an Mhinorachta SafePack” agus maidir leis an “Beartas Comhtháthaithe ar mhaithe le comhionannas na réigiún agus inbhuanaitheacht na gcultúr réigiúnach”,

–  ag féachaint do Riail 54 dá Rialacha Nós Imeachta, mar aon le hAirteagal 1(1)(e) den chinneadh ó Chomhdháil na nUachtarán an 12 Nollaig 2002 maidir leis an nós imeachta i gcomhair údarú a dheonú chun tuarascálacha féintionscnaimh a tharraingt suas agus d’Iarscríbhinn 3 a ghabhann leis an gcinneadh sin,

–  ag féachaint do na tuairimí ón gCoiste um Fhostaíocht agus um Ghnóthaí Sóisialta, ón gCoiste um Chultúr agus um Oideachas agus ón gCoiste um Chearta na mBan agus um Chomhionannas Inscne,

–  ag féachaint don tuarascáil ón gCoiste um Shaoirsí Sibhialta, um Cheartas agus um Ghnóthaí Baile (A9-0147/2020),

A.  de bhrí go bhfuil na Romaigh ar an mionlach eitneach is mó san Eoraip;

B.  de bhrí gur leagadh béim sa Chreat reatha ar an éagsúlacht faoin scáth-théarma leathan “Romach”; de bhrí gur theip air éagsúlcht na daoine sa phobal Romanaí a aithint; de bhrí gur úsáideadh an téarma Romach nó an téarma dúbailte Sintíoch & Romach i ré nuair a rinne lucht déanta cinntí cinneadh ar bheartais na Romach gan fíor-rannpháirtíocht na bpobal Romach agus, dá bhrí sin, go mbraitheann na pobail sin go bhfuil siad coimhithe agus de bhrí nach léiríonn an sainmhíniú seo a úsáidtear i mbeartais agus i bplé ilchineálacht an phobail Romanaíoch agus, dá bhrí sin, a cháin siad go minic;

C.  de bhrí gur fearr i bhfad a léireofar an éagsúlacht i measc na Romanach sa togra reachtach iar-2020 maidir le Comhionannas, Cuimsiú agus Rannpháirtíocht an phobail Romanaíoch; de bhrí go gcuimsíonn an téarma ‘daoine Rómhánacha’ daoine le cúlra Romach, Kalè, Manúiseach, Lovara, Rissende, Boyash, domare, Kalderash, Romanichild agus Sintíoch; de bhrí go n-áirítear níos fearr leis an sainmhíniú nua, daoine Romanaíocha, fiú iad siúd atá stiogmataithe mar ghiofóga gan cúlra eitneach comhfhreagrach acu, amhail Éigiptigh, daoine Aisceailíocha, nó Taistealaithe;

D.  de bhrí go gcónaíonn sciar mór de dhaoine de chúlra Romanaíoch san Eoraip i ndálaí imeallacha i limistéir thuaithe agus i limistéir uirbeacha araon, agus in imthosca socheacnamaíocha an-dona,(16); de bhrí go ndéantar cearta bunúsacha an duine a bhaint ó fhormhór na ndaoine Romanaíocha i ngach réimse den saol;

E.  de bhrí, de réir MIDIS II AE, go gcreideann 61 % de shaoránaigh an Aontais go bhfuil an t-idirdhealú i gcoinne na ndaoine Romanaíocha forleathan ina dtír féin; de bhrí go bhfuil an giofógachas atá fréamhaithe, dianseasmhach agus struchtúrach agus go minic, ar bhonn institiúideach agus rialtais, fós ann ar gach leibhéal de shochaí na hEorpa agus go léirítear é ar bhonn laethúil a aithnítear mar mhórbhac chun acmhainneacht iomlán na ndaoine Romanaíocha a bhaint amach mar shaoránaigh AE a bhfuil cearta bunúsacha, cuimsiú sóisialta agus comhionannas iomlán acu, i ngach réimse den saol, lena n-áirítear tithíocht, oideachas, cúram sláinte agus fostaíocht;

F.  de bhrí go bhfuil na daoine Romanaíocha fós ag fulaingt ó leibhéal méadaithe fuathchainte; go háirithe sa phobal, sna meáin shóisialta agus ag daoine poiblí, polaiteoirí agus oifigigh; de bhrí go bhfulaingíonn siad foréigean póilíneachta freisin, lena n-áirítear pionós comhchoiteann, próifíliú ciníoch, leithscaradh cónaithe agus scoile; de bhrí go bhfuil gá le bearta sonracha chun an feiniméan sin a chomhrac; de bhrí go n-eascraíonn leibhéal neamhleor cosanta agus rochtain ar cheartas d’íospartaigh an fhoréigin póilíneachta as easnaimh sa smacht reachta, i réimse an cheartais choiriúil, agus go ndéanann údaráis an stáit géarleanúint orthu go minic;

G.  de bhrí nach leor an frithghiofógachas a chomhrac tríd an reachtaíocht atá ann cheana maidir le frith-idirdhealú; de bhrí gur cheart do Bhallstáit AE a léiriú go bhfuil rún daingean acu fáinne fí an fhrithghiofógachais a bhriseadh, go háirithe sna déileálacha a bhíonn ag daoine Rómhánacha le húdaráis riaracháin áitiúla, réigiúnacha agus náisiúnta, comhionannas agus neamh-idirdhealú a chosaint dá saoránaigh Romanaíocha, agus leas iomlán a bhaint as cearta bunúsacha an duine;

H.  de bhrí go bhfuil foréigean agus marú mar thoradh ar an gciníochas in aghaidh na ndaoine Romanaíocha; de bhrí go bhfuil ciapadh fuathspreagtha agus coireanna fuatha fós ard i gcoinne daoine Romanaíocha agus nach dtuairiscítear formhór na dteagmhas fuathspreagtha;

I.  de bhrí, de réir EU MIDIS II in 2016, go bhfuil cónaí ar 80 % de dhaoine Romanaíocha i naoi mBallstát de chuid an Aontais Eorpaigh a bhfuil na daonraí Romanaíocha is mó acu faoi bhun thairseach a dtíre maidir le bochtaineacht; de bhrí go mbíonn an bhochtaineacht mar thoradh ar an mbochtaineacht agus gur spreagthóir í don fhrithghiofógachas, don eisiamh san oideachas, san fhostaíocht, sa tsláinte agus sa tithíocht araon; de bhrí gur príomhsprioc de Straitéis 2020 AE maidir le fás cliste, inbhuanaithe agus cuimsitheach é 20 milliún duine, lena n-áirítear daoine Romanaíocha, a bhaint as baol bochtaineachta; de bhrí go raibh laghdú 3,1 milliún ar líon na ndaoine atá i mbaol bochtaineachta nó eisiaimh shóisialta idir 2008 agus 2017, tá AE fós i bhfad ón sprioc atá ag Eoraip 2020 an líon sin a laghdú 20 milliún faoi 2020;

J.  de bhrí go bhfuil gach tríú duine ag a bhfuil cúlra Romanaíoch ag cónaí i dtithíocht gan uisce buacaire agus duine as gach 10 i dtithíocht gan leictreachas; de bhrí nach bhfuil leithris nó cithfholcadán faoi dhíon ag ach díreach níos mó ná a leath acu, agus go bhfuil 78 % de na Romanaithe ina gcónaí i dtithíocht phlódaithe; de bhrí go bhfuil líon mór daoine Romanaíocha fós ina gcónaí i lonnaíochtaí neamhfhoirmiúla, neamhshláinteacha agus neamhrialta faoi dhálaí maireachtála anróiteacha; de bhrí nach bhfuil doiciméid aitheantais ag go leor acu agus go bhfuil easpa árachais liachta acu(17);

K.  de bhrí go ndéantar idirdhealú ar 43 % de na Romaigh agus iad ag iarraidh tithíocht a cheannach nó a fháil ar cíos agus nach bhfuil siad eolach a ndóthain ar a gcearta ó thaobh an chomhionannais de; de bhrí gur cheart cearta maoine a thabhairt chun rialtachta nuair is féidir, go háirithe i suíomhanna neamhfhoirmiúla; de bhrí gur cheart bearta tionlacain leordhóthanacha a bheith ag gabháil le deireadh a chur le suíomhanna neamhfhoirmiúla (díbirtí), lena n-áirítear tithíocht mhalartach a thairiscint; de bhrí nach ndearnadh aon bhearta dlíthiúla nó polaitiúla in aghaidh na mBallstát chun deireadh a chur le leithscaradh cónaithe, díshealbhú éigeantach agus rochtain ar thithíocht d’ardchaighdeán a áirithiú; de bhrí go bhfuil tionchar diúltach ag drochrochtain ar thithíocht agus ar fhóntais phoiblí, amhail uisce glan agus sláintíocht, ar an oideachas, ar an bhfostaíocht agus ar thorthaí sláinte agus go mbíonn tionchar diúltach acu ar chuimsiú sóisialta ar an iomlán;

L.  de bhrí go bhfanann ionchas saoil agus stádas sláinte na ndaoine Romanaíocha i bhfad níos ísle ná i gcás daoine neamh-Romanaíocha i ngach tír Eorpach; de bhrí gurb ionann an t-ionchas saoil tráth breithe in AE agus 76 bliana d’fhir agus 82 bliana do mhná, agus de bhrí go meastar i gcás na ndaoine Romanaíocha go bhfuil sé 10 bliana níos ísle; de bhrí gurb é 4,3 beobhreith an ráta básmhaireachta naíonán in AE, agus go bhfuil fianaise ann go bhfuil an ráta i bhfad níos airde i measc na bpobal Romanaíoch;

M.  de bhrí go bhfuil rátaí an-ard neamhlitearthachta agus luathfhágáil na scoile ann i measc go leor Romach; de bhrí nach bhfreastalaíonn ach leanbh amháin as gach beirt Romach ar réamhscoil nó naíonra, agus leanann sciar beag díobh le scolaíocht tar éis dóibh an t-oideachas éigeantach a chríochnú; de bhí go bhfuil 50 % de Romaigh idir sé bliana d’aois agus 24 bliana d’aois nach bhfuil i mbun oideachais; de bhrí nár chuir ach 21 % de mhná Romacha agus 25 % d’fhir Romacha oideachas meánscoile (ISCED3) nó níos airde i gcrích; de bhrí, in 2019, gur fhág 68 % de leanaí Romacha an t-oideachas go luath in ainneoin sprioc 10 % ó Cheart AE do na Romaigh roimhe seo agus straitéis EU2020; de bhrí nach ndeachaidh ach 18 % de na leanaí Romacha ar aghaidh chuig leibhéil oideachais níos airde agus go raibh neamhláithreachas agus rátaí luathfhágála scoile i measc dhaltaí Romacha i bhfad níos airde ná i measc catagóirí eile daltaí; de bhrí go bhfagann mídhiagnóis idirdhealaitheach leanaí Romacha mar leanaí ag a bhfuil riachtanais speisialta oideachais, go bhfuil líon díréireach leanaí Romacha ag freastal ar scoileanna do leanaí faoi mhíchumas, rud a scarann iad ón ngnáthchóras scoile agus a fhágann gur minic a chuirtear oideachas ar cháilíocht níos ísle orthu; de bhrí gur feiniméan atá fós i gcleachtas ag Ballstáit é deighilt dhíreach agus indíreach leanaí Romacha;

N.  de bhrí go mbíonn ar na Romaigh dul i ngleic le hidirdhealú agus iad ag lorg rochtain ar thionscnaimh fostaíochta amhail an Ráthaíocht don Aos Óg, de bhrí gur minic nach mbíonn sé d’acmhainn ag Seirbhísí Poiblí Fostaíochta freastal orthu, nó go mbíonn cleachtais idirdhealaithe indíreacha á gcur i bhfeidhm acu; de bhrí go raibh an ráta d’obair ar íocaíocht i measc na Romach idir 20-64 bliana d’aois, arb ionann é agus 43 %, i bhfad níos ísle ná meánráta Eorpach 70 % in 2015, de bhrí go bhfuil staid na ndaoine óga i bhfad níos measa, go bhfuil 63 % de Romaigh idir 16-24 bliana d’aois ann nach bhfuil i mbun fostaíochta, i mbun oideachais ná i mbun oiliúna (NEET), i gcomparáid le meánráta AE 12 %, de bhrí go dtaispeántar éagothromaíocht shuntasach idir na hinscní, gur daoine nach bhfuil i mbun oideachais, fostaíochta ná oiliúna iad 72 % de mhná óga de chúlra Romach, i gcomparáid le 55 % d’fhir óga Romacha; de bhrí go bhfuil 43 % d’fhir Romacha agus 22 % de mhná Romacha i gcineál éigin d’obair ar íocaíocht; de bhrí, le glacadh Cholún Eorpach na gCeart Sóisialta, gur tugadh suntas don cheart bunúsach atá ag gach duine chun dul i mbun oibre agus do neartú na gceart sóisialta, a mbeidh dea-thionchar mar thoradh orthu ar saol na ndaoine i ngrúpaí imeallaithe, amhail na Romaigh; de bhrí nach bhfuil sé de rogha ag go leor Romach, toisc iad a bheith atá ag maireachtáil ar imill na fíorbhochtaineachta, ach glacadh le poist ag a bhfuil tuarastal i bhfad faoin tuarastal íosta, agus b’éigean do chuid eile díobh maireachtáil trí ghníomhaíocht neamhfhoirmiúla a dhéanamh amhail dramh-mhiotal nó buidéil phlaisteacha a bhailiú agus ba mhó an seans dá bharr go ndéanfaí dúshaothrú ar na daoine sin;

O.  de bhrí go n-aithnítear i dtuarascálacha saineolaithe agus i dtuarascáil ón gCoimisiún Eorpach in 2019 ar chur chun feidhme na straitéisí náisiúnta maidir le lánpháirtiú na Romach go gcuimsíonn tosca ratha cineálacha cur chuige trasnacha, trasearnálacha agus comhtháite chun dul i ngleic leis an idirdhealú agus eisiamh ilghnéitheach, agus gur idirdhealú trasnach atá ann i gcoinne mná Romacha, Romaigh LADT agus Romaigh faoi mhíchumas; de bhrí go luann na tuarascálacha as measc na dtosaíochtaí gur gá tacú leis an rochtain atá ag Romaigh ar cheartas agus le béim ar íospartaigh idirdhealaithe trasnaigh, agus ar an acmhainneacht ag comhlachtaí comhionannais déileáil le hidirdhealú i gcoinne Romach;

P.  de bhrí gurb iad mná Romacha go háirithe atá thíos maidir le cearta na mban agus is minic a dhéantar cineálacha géaraithe ciaptha ó bhéal, go fisiciúil, go síceolaíoch, go ciníoch agus deighilt eitneach orthu i saoráidí cúraim sláinte mháthartha; de bhrí go gcuirtear mná Romacha i seomraí deighlte le seomraí folctha agus áiseanna itheacháin deighilte; de bhrí, i roinnt Ballstát, go ndearnadh cleachtais chórasacha aimridithe éigeantaigh agus comhéignigh mná Romacha agus nach raibh siad in ann cúiteamh leordhóthanach a fháil, lena n-áirítear airgead cúitimh, as na sáruithe ar a gcearta daonna a tharla;

Q.  de bhrí go mbaineann éagóir chomhshaoil go rialta le rioscaí sláinte agus iarmhairtí diúltacha do Romaigh agus de bhrí go bhfuil tionchar díréireach ag ualaí comhshaoil orthu, go bhfuil rochtain níos lú acu ar acmhainní agus ar sheirbhísí comhshaoil, agus go ndéantar idirdhealú ina gcoinne ina gceart chun faisnéise, ar rannpháirtíocht i gcinnteoireacht agus ar rochtain ar cheartas i gcúrsaí comhshaoil;

R.  de bhrí gur cuireadh ar an gclár oibre beartais Eorpach, le cruthú an chéad Chreata Eorpaigh do Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach, gur ghá feabhas a chur ar staid na Romach, gur cruthaíodh struchtúir agus líonraí institiúideacha ríthábhachtacha agus gur cuireadh brú ar na Ballstáit Straitéisí Náisiúnta a fhorbairt chun aghaidh a thabhairt ar a n-easnaimh; de bhrí, cé go gcuirtear le torthaí na meastóireachta ar Chreat AE atá ann faoi láthair, go bhfuil sé ríthábhachtach go leanfar de Straitéisí Náisiúnta maidir le Cuimsiú na Romach, faoi threoir togra tar éis 2020, agus go bhfeabhsófar iad, agus go n-iarrtar ar na Ballstáit comhlíonadh neartaithe a dhéanamh orthu, agus go ndéanfaí úsáid spriocanna níos ceangailtí a chur chun cinn chun cur leis an ngealltanas agus leis an gcuntasacht; de bhrí gur gá na straitéisí náisiúnta a phríomhshruthú i mbeartais earnála náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla chun iad a chur chun feidhme ar bhealach níos fearr, mar aon le húsáid níos éifeachtúla a bhaint as maoiniú AE, go háirithe i gcás tionscadal lánpháirtithe fadtéarmach;

S.  de bhrí go bhfuil gá le togra reachtach maidir le Comhionannas, Cuimsiú, Rannpháirtíocht na Romach agus le Dul i nGleic le Frithghiofógachas, agus gur cheart é a fhorbairt ar bhonn sonraí imdhealaithe cainníochtúla agus cáilíochtúla níos réadúla a bheith bailithe le tacaíocht ó Eagraíochtaí Sochaí Sibhialta Romacha (AM 87), lena n-áirítear na heagraíochtaí sin ón leibhéal áitiúil;

T.  de bhrí gur cuid de chultúr agus luachanna na hEorpa é cultúr na Romach agus gur rannchuidigh Romaigh le saibhreas cultúrtha, éagsúlacht, geilleagar agus stair choiteann (AM 89); de bhrí go bhfuil ról ríthábhachtach sa chomhtháthú sóisialta ag cosaint agus neartú na hoidhreachta cultúrtha a bhaineann le mionlaigh náisiúnta sna Ballstáit;

U.  de bhrí go bhfuil na Ballstáit freagrach as Straitéisí Náisiúnta maidir le Cuimsiú na Romach a fhorbairt agus a chur chun feidhme go héifeachtach i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta; de bhrí gur cheart cistiú leormhaith a leithdháileadh ó bhuiséid áitiúla, réigiúnacha agus náisiúnta na mBallstát chun na Straitéisí Náisiúnta tar éis 2020 maidir le Cuimsiú Daoine de Chúlra Romach a chur chun feidhme agus iad a chomhlánú le cistiú AE; de bhrí gur cheart sásraí faireacháin, maoirseachta agus smachtbhannaí éifeachtúla agus neartaithe a fhorbairt; de bhrí nach mór do AE agus do na Ballstáit a áirithiú go leithdháilfear na cistí ar na cuspóirí agus tionscadal ag a mbeidh an tionchar ionchasach fadtéarmach is mó ar staid na Romach agus go gcaithfear i gceart iad agus nach mbainfear mí-úsáid astu;

V.  de bhrí go bhfuil thart ar leath de na Romaigh san Eoraip ina gcónaí taobh amuigh den Aontas Eorpach; de bhrí go bhfuil achrann ar leith fós ag baint lena staid i bhformhór na dtíortha is iarrthóirí, tíortha is iarrthóirí ionchasacha agus tíortha comharsanachta; de bhrí go bhféadfaidh tionchar láidir ag an Aontas Eorpach ar a staid tríd an gcaibidlíocht aontachais mar aon le trí chúnamh airgeadais a sholáthar;

W.  de bhrí gur cheart rannpháirtíocht chomhionann agus cumhachtú na Romach i gcinnteoireacht, ó gach leibhéal, a áirithiú ar bhonn níos fearr: ba cheart baint mhór a bheith ag geallsealbhóirí áitiúla, réigiúnacha, náisiúnta agus Eorpacha (eagraíochtaí neamhrialtasacha, gníomhaithe, saineolaithe, daoine den phobal, etc.) i bhforbairt, cur chun feidhme agus faireachán a dhéanamh ar na beartais phoiblí tar éis na bliana 2020 maidir le daoine de chúlra Romach;

X.  de bhrí gur minic a fhágtar an chuid is mó de na pobail faoi mhíbhuntáiste de chuid na bpobal Romach ar lár agus go n-eisiatar iad ó na tairbhí a ghabhann leis na cláir náisiúnta um chuimsiú mar gheall ar theorainneacha sna modheolaíochtaí mapála a úsáidtear nuair a bhíonn na pobail is mó atá i ngátar á sainaithint; de bhrí gur cheart spriocdhíriú a dhéanamh sna hanailísí, nuair a dheartar cláir idirghabhála, ar an limistéar geografach beacht agus ar líon na dteaghlach, agus líon na ndaoine atá ag déileáil le heisiamh socheacnamaíoch;

Y.  de bhrí gur cheart cuspóirí cuimsithe na Romach a ailíniú le cuspóirí cothrománacha an Aontais Eorpaigh, agus go háirithe leis an bPlean Téarnamh, leis an gCreat Airgeadais Ilbhliantúil nua do 2021-2027, leis an gComhaontú Glas don Eoraip, le Colún Eorpach na gCeart Sóisialta, leis an Seimeastar Eorpach, le Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe 2030, leis an gComhbheartas Talmhaíochta nua, leis an gCiste um Aistriú Cóir, leis an gClár Oibre Nua Scileanna don Eoraip, leis an Straitéis Eorpach Dhigiteach , le Straitéis FBM le haghaidh Eoraip inbhuanaithe agus dhigiteach; de bhrí gur príomhphointe le haghaidh chuimsiú na Romach is ea tacaíocht pholaitiúil; de bhrí go bhfuil gá geallsealbhóirí príomha ag gach leibhéal a shlógadh, lena n-áirítear sa Chomhairle, chun gealltanas polaitiúil agus cuntasacht pholaitiúil na mBallstát a áirithiú;

Z.  de bhrí go raibh ann d’fhrithghiofógachas inar sochaithe leis na céadta bliain agus gur cuireadh i bhfeidhm é ar an mbealach is gránna le linn an Uilelosctha, nuair a díothaíodh tuairim is 500 000 Romach; de bhrí go raibh beagnach 500 bliain sclábhaíochta ann do Romaigh ar an gcríoch ina bhfuil an Rómáin inniu, de bharr an fhrithghiofógachais; de bhrí nach raibh na Romaigh in ann leas éifeachtúil agus suntasach a bhaint as forbairt shocheacnamaíoch leantach ár sochaithe de bharr idirdhealaithe agus eisiamh sóisialta leis na céadta bliain; de bhrí gur fágadh ar lár iad agus mar iarmhairt air sin gur tháinig méadú ar na héagothromaíochtaí idir na Romaigh agus an pobal i gcoitinne;

AA.  de bhrí gur chonacthas le géarchéim COVID-19 go bhfuil staid na bpobal imeallaithe de chuid na Romaigh atá i gcompúin agus lonnaíochtaí plódaithe ag dul in olcas, go bhfuil an ciníochas, an t-idirdhealú, an t-eisiamh, an foréigean póilíneachta agus dearcthaí frithghiofógachais i gcoinne na Romach níos measa le linn don víris scaipeadh, agus gur mó an baol atá ann do dhaoine Romacha COVID-19 a tholgadh mar gheall ar rochtain theoranta a bheith acu ar chúram sláinte, uisce óil, sláintíocht agus bia leordhóthanach; de bhrí go leagadh béim shoiléir le géarchéim COVID-19 nach mór do AE agus dá Bhallstáit dul i ngleic go práinneach le cuimsiú na Romach; de bhrí gur cheart do na Ballstáit tacaíocht éigeandála agus cúram leighis a sholáthar chun scaipeadh an víris a theorannú, de bhrí go bhfuil baol ann gurb é an daonra Romach is mó a bheith thíos le hiarmhairtí eacnamaíocha agus sóisialta ghéarchéim COVID-19 agus go ndéanfar níos measa na neamhionannais atá ann faoi láthair i ngach réimse tosaíochta um chuimsiú na Romach;

Togra reachtach AE maidir le Comhionannas, Cuimsiú, Rannpháirtíocht na Romach agus le Dul i nGleic le Frithghiofógachas; togra straitéiseach, tosaíochtaí agus cistiú leormhaith tar éis 2020

1.  ag tabhairt dá haire go bhfulaingíonn daoine Romacha frithghiofógachas buanseasmhach, ar cineál ciníochais ar leith é, agus go bhfuil na rátaí bochtaineachta agus eisiamh sóisialta is airde san Eoraip mar thoradh air; ag tabhairt dá haire gurb oth léi, in ainneoin forbairt leanúnach shocheacnamaíoch in AE agus iarrachtaí chun cuimsiú na Romach ag leibhéal AE agus ag an leibhéal náisiúnta a áirithiú, nár tháinig feabhas ar staid fhoriomlán na Romach in AE; go minic mar gheall ar an bhfrithghiofógachas agus ar an easpa toil pholaitiúil atá ann; á iarraidh ar an gCoimisiún, dá bharr sin, dea-shampla a léiriú agus ‘beartas príomhshruthaithe na Romach’ a thabhairt isteach chun dearcach na Romach a chomhtháthú ag gach céim agus leibhéal de na beartais, cláir agus tionscadail phríomhshrutha, ach gan an cur chuige spriocdhírithe a chur as an áireamh, agus chun idirdhealú i mbeartas AE i gcoitinne a sheachaint agus chun idirdhealú dearfach agus obair ghníomhach for-rochtana do Romaigh a éascú; á iarraidh ar na Ballstáit an conair seo a leanúint agus beartais a chruthú a cabhraíonn le cuimsiú gníomhach na Romach inár sochaithe;

2.  á iarraidh ar an gCoimisiún togra reachtach maidir le Comhionannas, Cuimsiú, Rannpháirtíocht na Romach agus le Dul i nGleic le Frithghiofógachas, a thíolacadh, bunaithe ar mheasúnú tionchair cuimsitheach agus i mbun comhairliúchán córasach le Romaigh, saineolaithe Romacha (ar son na Romach) agus ENRanna ón leibhéal náisiúnta, réigiúnach agus go háirithe ó leibhéal an phobail mar aon le geallsealbhóirí leasmhara eile amhail Comhairle na hEorpa agus FRA; á mheas go bhféadfadh an togra sin a bhunú ar Airteagal 19(2) den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh mar ghníomhaíocht iomchuí chun idirdhealú eitneach na Romach a chomhrac; á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim nach leor an moladh ón gComhairle a úsáideadh cheana mar chineál gnímh, ós rud é nach raibh sé ceangailteach ó thaobh dlí de agus gur theip air dea-thionchar leordhóthanach a bheith aige ar na Romaigh; á iarraidh ar an gCoimisiún ilchineálacht inmheánach an phobail a chur san áireamh i réimsí tosaíochta an togra tar éis 2020, á áirithiú nach bhfágfar aon duine ar lár, agus an t-ainmniú ‘Romach’ a úsáid agus é ag tagairt do ghrúpaí Romacha i mbeartais agus pléití an Aontais tar éis 2020; á thabhairt dá haire gur cheart rannpháirtíocht chothrom na Romach sna réimsí uile den saol poiblí, rannpháirtíocht pholaitiúil, agus teanga, ealaíona, cultúr, stair na Romach a lua go soiléir i dtogra iar-2020 AE do Romaigh, mar bhearta atá de bhreis ar na ceithre phríomhréimse tosaíochta, mar atá an t-oideachas, an fhostaíocht, an tithíocht agus an cúram sláinte;

3.  á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim go dtabharfaidh an togra tosaíocht do bhaint amach dea-thionchar suntasach; ba cheart dó gnéithe socheacnamaíocha a chomhcheangal le cur chuige bunaithe ar chearta an duine, lena n-áireofar plean chun deireadh a chur le neamhionannais tithíochta, sláinte, fostaíochta agus oideachais; ba cheart cuspóirí sonracha, inchomparáide, indéanta, ceangailteacha agus faoi cheangal ama a chur san áireamh chun cuimsiú na Romach a chosaint agus a fheabhsú, lena n-áirítear Romaigh atá mar chuid de ghrúpaí a bhfuil il-idirdhealú os a gcomhair, amhail an óige, mná agus cailíní, daoine LADTI agus daoine faoi mhíchumas, chun oideachas cuimsitheach agus forbairt luath-óige a chur chun cinn agus chun idirdhealú agus deighilt a chomhrac; ba cheart dó tosaíocht a thabhairt do chur chuige ceartais, i bhfianaise nádúr comhchoiteann agus struchtúrach an idirdhealaithe i gcoinne na Romach; á chur i bhfáth gur cheart go ndíreodh an togra tar éis 2020 ón gCoimisiún ar an mbochtaineacht agus frithghiofógachas a chomhrac, feabhas a chur ar dálaí maireachtála agus sláinte agus cur chuige spriocdhírithe agus príomhshrutha a chomhcheangal;

4.  á thabhairt dá haire go bhfuil gá le hathrú bunúsach sa chur chuige chun go mbeadh próiseas AE amach anseo maidir le cuimsiú na Romach rathúil agus inchreidte, chun aistriú ó chur chuige atharthaíoch go ceann neamh-atharthaíoch agus beartais maidir le Romaigh á bhforbairt; ag cur béim ar an bhfíoras gur cheart dlús a chur faoi iarrachtaí náisiúnta sna Ballstáit i dtreo chuimsiú na Romach; á chur i bhfáth áfach gur cheart an bhéim a chur ar na Ballstáit sin a bhfuil daonra mór Romach acu, cás ina gcruthraíonn próiseas neamhéifeachtach chuimsiú na Romach dúshláin mhaicreacnamaíocha, ina méadaítear éagothromaíochtaí réigiúnacha agus, dá bhrí sin, a bhfuil ina bhac ar chomhtháthú sóisialta AE; á chur i bhfios go láidir gur cheart tacaíocht AE chuig na tíortha sin a bheith i gcomhréir leis na dúshláin, agus ba cheart níos mó airde a dhíriú ar éifeachtacht na mbeartais agus na mbeart sna tíortha sin, á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim gur cheart go n-áiritheofar gné sheachtrach freisin maidir le tíortha aontachais, tíortha is iarrthóirí agus tíortha is iarrthóirí ionchasacha mar aon le tíortha comharsanachta, a bhféadfadh an tAontas tacú leo straitéisí cuimsitheacha fadtéarmacha um chuimsiú na Romach a fhorbairt agus tacaíocht airgeadais a thairiscint dóibh i réimsí amhail an oideachas, sláinte, tithíocht agus fostaíocht;

5.  á iarraidh ar an gCoimisiún an nasc idir ionstraimí agus cuspóirí airgeadais agus beartais príomhshrutha AE a bhaineann le forbairt shocheacnamaíoch agus cuimsiú socheacnamaíoch na Romach a leag an Coimisiún amach ina thogra atá ceangailteach ó thaobh dlí de; á iarraidh ar an gCoimisiún cistiú le haghaidh chomhionannas, chuimsiú agus rannpháirtíocht na Romach a shlógadh faoin gCreat Airgeadais Ilbhliantúil le haghaidh 2021-2027 agus faoi Phlean Téarnaimh AE; ag áitiú, i ndáil leis sin, i gcás eintitis atá i mbun cleachtais idirdhealaitheacha i gcoinne na Romach, nó a thógann cinntí nó a chuireann bearta chun feidhme chuige sin, nár cheart dóibh a bheith incháilithe do chistiú ó bhuiséad an Aontais; á iarraidh ar an gCoimisiún, ar na Ballstáit agus ar na tíortha is iarrthóirí nó is iarrthóirí ionchasacha na sásraí airgeadais príomhshrutha atá ann cheana a choigeartú agus iad a dhéanamh solúbtha le haghaidh úsáid chumaiscthe i bpobal Romacha trí rochtain ar fhaisnéis, obair for-rochtana, fothú acmhainneachta, seachadadh cúnaimh theicniúil agus ráthaíochtaí a chumasú le linn an phróisis iarratais ar chistiú; á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim gurb iad na rialtais áitiúla agus ENRanna go minic is éifeachtaí a chaitheann cistí ar an leibhéal áitiúil, agus dá bhrí sin, á iarraidh ar an gCoimisiún na cistí a leithdháiltear go díreach orthu a mhéadú, agus ionadaithe áitiúla Romacha a thabhairt isteach sa chur chun feidhme; á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim, chun tacú le heagraíochtaí sochaí sibhialta Romacha agus eagraíochtaí sochaí sibhialta ar son na Romach, gur cheart ceanglais chómhaoinithe níos solúbtha a thabhairt san áireamh, mar nach bhfuil acmhainní dílse ag go leor ENRanna, go háirithe ar an leibhéal áitiúil, agus gur bacainn é sin do ENRanna ón bpobal cistiú AE a rochtain; á iarraidh ar an gCoimisiún freagairt éifeachtach a thabhairt ar an mbuairt faoin spás atá ann do shochaí shibhialta neamhspleách i mBallstáit áirithe, ar spás é atá ag laghdú de réir a chéile; á chur in iúl gur cúis bhuartha di go bhféadfadh ciorruithe tarlú mar thoradh ar ráig an choróinvíris maidir le cláir um Chearta agus Luachanna i CAI 2021-2027, a mbeadh tionchar diúltach acu ar eagraíochtaí sochaí sibhialta atá ag obair ar son phobail Romacha agus a dhéanfadh difear dá bhrí sin ar obair for-rochtana i bpobal Romacha; á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit dul i ngleic leis an riosca sin go héifeachtach;

6.  á iarraidh ar na Ballstáit tacaíocht airgeadais AE a chomhlánú chun staid na Romach a fheabhsú; ag iarraidh ar na Ballstáit a lua cén leibhéal cistiúcháin a bheadh ag teastáil chun na bearta beartaithe le haghaidh chuimsiú na Romach a chur i gcrích agus a lua cén méid airgid a bheadh ar fáil le haghaidh na mbeart sin ó na buiséid náisiúnta agus ó bhuiséad an Aontais;

7.  á iarraidh ar na Ballstáit modheolaíochtaí mapála níos fearr a chomhtháthú le haghaidh na bpobal Romach imeallaithe agus chun sásraí cistithe níos láidre a chomhtháthú ina struchtúir forbartha réigiúnacha agus áitiúla lena gceadófar infheistíochtaí níos spriocdhírithe sna pobail Romacha imeallaithe agus pobail Romacha a chur san áireamh ar bhonn níos fearr i gcur chun feidhme cistí chun a áirithiú go dtiocfaidh na cistí a leithdháilfear chomh fada leis na Romaigh agus go gcaithfear go cuí iad agus nach mbainfear mí-úsáid astu;

Bailiú sonraí imdhealaithe

8.  á thabhairt chun suntais go gcaithfear sonraí stóinsithe arna n-imdhealú de réir inscne agus de réir aoise a bhailiú go córasach chun bonn eolais a chur faoi riachtanais agus anailís chomhthéacs, agus cabhrú le spriocanna agus táscairí tionchair a shocrú chun an toradh is fearr a áirithiú ó thaobh riachtanais a mheaitseáil le pleanáil agus buiséadú, ar an leibhéal náisiúnta agus ar leibhéal an Aontais araon; ag leagan béim ar thábhacht modhanna meastóireachta tionchair frithfhíorasacha chun an bhearna idir creataí beartais agus cur chun feidhme ar bráid a laghdú; á mheabhrú gur teorainn chriticiúil d’idirghabhálacha áirithe í an bhearna idir uaillmhian agus acmhainneacht an struchtúir atá i bhfeidhm chun torthaí a bhaint amach, de bharr easpa pleanála sonraí-bhunaithe, buiséadú neamh-leordhóthanach agus teacht chun cinn riachtanais nua gan choinne;

9.  á mheabhrú gur chinn CIE in 2016 gur dúshlán suntasach é faireachán agus measúnú a dhéanamh ar dhul chun cinn na Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach do na Ballstáit go léir ar tugadh cuairt orthu; á iarraidh ar an gCoimisiún cuir chuige atá nuálach, atá dírithe ar thionchar agus atá bunaithe ar shonraí a thógáil, ar cuir chuige iad a bheidh le húsáid mar ionchur díreach sa chéad ghlúin eile de chláir;

10.  á iarraidh ar an gCoimisiún comhoibriú leis na Ballstáit ar mhodheolaíocht choiteann chun sonraí comhionannais a bheidh imdhealaithe ó thaobh eitneachta de réir mar a shainmhínítear i dTreoir AE maidir le Comhionannas Ciníocha a bhailiú agus a fhoilsiú a bheidh deonadh, anaithnid agus a áiritheoidh cosaint sonraí pearsanta, sainaitheantas agus comhairliúchán leis na pobail ábhartha, chun sonraí iontaofa, inchomparáide a fháil i gcomhréir leis na creataí dlíthiúla náisiúnta agus le reachtaíocht AE maidir le cosaint sonraí chun tacú le beartais bunaithe ar fhianaise, chun éifeachtacht straitéisí agus bearta a rinneadh a fheabhsú agus chun fadhbanna struchtúracha a aithint;

11.  á iarraidh ar na Ballstáit na sonraí go léir atá ar fáil dóibh a úsáid chun tagarmharcanna a bhunú agus chun forbairt cláir beartais a threorú; ag cur béim ar an bhfíoras go bhfuil sé ríthábhachtach próifíl níos cruinne den daonra Romach agus a riachtanais a fhorbairt, lena n-áirítear sna tíortha is iarrthóirí; á chur i bhfios go láidir go mbeadh treoirlínte ó Ghníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha lárnach chuige sin;

Rannpháirtíocht chothrom na Romach i bpróisis chinnteoireacha, Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú

12.  ag iarraidh ar an gCoimisiún sásra cuimsitheach a bhunú chun rannpháirtíocht chothrom eagraíochtaí sochaí sibhialta Romacha, eagraíochtaí sochaí sibhialta a oibríonn ar son na Romach, saineolaithe Romacha agus daoine den phobal Romach ó gach leibhéal, agus aistriú á dhéanamh ó chur chuige atharthaíoch go ceann neamh-atharthaíoch, lena n-áirítear na daoine sin atá gníomhach ar an leibhéal áitiúil agus réigiúnach, a áirithiú, agus aird á tabhairt ar ghné na hinscne sa díospóireacht beartais agus i gcinnteoireacht; á iarraidh ar na Ballstáit oideachas agus líon na vótálaithe i measc na Romach a chur chun cinn;

13.  á iarraidh ar an gCoimisiún Tascfhórsa Romach ar leibhéal AE a fhorbairt chun cuimsiú na Romach i réimsí beartais éagsúla a éascú agus Romaigh a chumhachtú trí thacú le fothú acmhainneachta na ngníomhaithe go léir a bhfuil baint acu le bainistiú agus cur chun feidhme na mbeartas Romach náisiúnta agus de chuid an Aontais, i mbealach suntasach, díniteach, neamhchlaonta, cuimsitheach agus trédhearcach; á iarraidh ar na Ballstáit déanamh amhlaidh nuair a cruthaíonn siad a Straitéisí Náisiúnta tar éis 2020 féin maidir le Cuimsiú na Romach; á chur i bhfáth nach mór do gheallsealbhóirí áitiúla agus réigiúnacha, lena n-áirítear ENRanna, gníomhaithe, saineolaithe áitiúla agus réigiúnacha, daoine den phobal, daoine atá thíos le frithghiofógachas rannpháirt shuntasach a bheith acu i bhforbairt, cur chun feidhme agus faireachán na Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú agus na mbeartas poiblí eile i leith na Romach, agus comhchaighdeán cáilíochta ceangailteach á dhéanamh de rannpháirtíocht na Romach sa chreat agus i Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú amach anseo;

14.  ag iarraidh ar na Ballstáit forbairt a dhéanamh ar Straitéisí Náisiúnta tar éis 2020 maidir le Cuimsiú na Romach, lena ngabhfaidh creat cuimsitheach do mheasúnú comhpháirteach agus buiséad réamhshainithe leormhaith, a chuirfear ar áireamh sna buiséid náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla faoi réir athbhreithniú agus meastóireacht thréimhsiúil agus a bheidh ag teacht le scála na riachtanas cuimsithe shóisialta atá ag na Romaigh; ag cur béim ar an bhfíoras nach mór go mbeadh cuimsiú na Romach i measc na dtosaíochtaí nuair a bheidh buiséid áitiúla, réigiúnacha agus náisiúnta á bhforbairt; á iarraidh ar na Ballstáit an comhrac i gcoinne an fhrithghiofógachais a chur san áireamh i gcur chuige cothrománach ina gcuid Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú, i ngach réimse den saol poiblí; á iarraidh ar an gCoimisiún measúnú ar an dul chun cinn atá déanta chun na cuspóirí ó na Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú a bhaint amach a chur san áireamh sna moltaí tírshonracha;

Frithghiofógachas agus idirdhealú trasnach

15.  á athdhearbhú a seasaimh agus na moltaí a chuir sí ar aghaidh ina rún an 25 Deireadh Fómhair 2017 maidir leis na gnéithe de chearta bunúsacha a bhaineann le lánpháirtiú na Romach in AE: an frithghiofógachas a chomhrac; Ós rud é go ndearnadh gníomhaíocht teoranta go dtí seo, á iarraidh ar an gCoimisiún na moltaí sin a chomhtháthú i dtogra AE tar éis 2020 maidir le Comhionannas, Cuimsiú, Rannpháirtíocht na Romach agus le Dul i nGleic le Frithghiofógachas uaidh, go háirithe na moltaí a bhaineann le frithghiofógachas agus fírinne agus athmhuintearais mar gurb iad sin an bhunchloch chun sochaí láidir agus chuimsitheach a thógáil; ag diúltú go láidir don insint pholaitiúil agus don phobalachas chun beartas rialtais a fhorbairt maidir le frithghiofógachas a ghríosadh, ceap milleáin a dhéanamh de na Romaigh agus idirdhealú nó deighilt a chur chun cinn go díreach nó go hindíreach; á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim go bhfuil gníomhaíochtaí polaitiúla den sórt sin i gcoinne, ní hamháin na bunreachtanna náisiúnta, ach i gcoinne na gceart bunúsach agus na luachanna bunúsacha freisin mar a chumhdaítear i gConarthaí an Aontais Eorpaigh; á iarraidh ar an gCoimisiún, dá bhrí sin, gníomhaíocht láithreach a dhéanamh trí nósanna imeachta um shárú a oscailt nuair atá riosca de shárú ar dhlíthe an Aontais;

16.  á iarraidh ar na Ballstáit an frithghiofógachas a aithint go hoifigiúil mar chineál sonrach ciníochais in aghaidh na Romach;

17.  á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit dul i ngleic le frithghiofógachas i leith na Romach ar fud phríomhréimsí an togra tar éis 2020 agus á éileamh bearta éifeachta reachtacha agus beartais ar leibhéal náisiúnta agus ar an leibhéal Eorpach chun dul i ngleic leis an bhfeiniméan sin sna Ballstáit agus i dtíortha is iarrthóirí nó is iarrthóirí ionchasacha araon; á mheas gur saincheist chothrománach é an comhrac i gcoinne an fhrithghiofógachais agus gur cheart é a chur san áireamh i ngach réimse de bheartas an Aontais, lena n-áirítear teicneolaíocht nua; á iarraidh ar na Ballstáit á áirithiú nach gcruthóidh na teicneolaíocht nua a bheidh deartha agus in úsáid ag údaráis forfheidhmithe dlí riosca idirdhealaithe do mhionlaigh chiníocha agus eitneacha; á iarraidh ar an gCoimisiún obair na gComhlachtaí Comhionannais Náisiúnta a chomhtháthú tuilleadh i bhforbairt agus cur chun feidhme an chreata beartais amach anseo; á iarraidh ar an gCoimisiún thairis sin, sineirgí níos láidre a fhorbairt idir na Comhlachtaí Comhionannais Náisiúnta agus na Pointí Teagmhála Náisiúnta Romacha chun comhrac i gcoinne an fhrithghiofógachais; á iarraidh ar na Ballstáit neamhspleáchas éifeachtach, sainordú agus acmhainní riachtanacha na gcomhlachtaí comhionannais a ráthú chun iad a chumasú a gcuid tascanna a dhéanamh maidir le cur chun cinn agus cosaint na gceart bunúsach de chuid na Romach; á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim gurb iad comhlachtaí comhionannais na hinstitiúidí cearta chun sonraí a bhailiú agus treochtaí i leith an fhrithghiofógachais a tharraingt agus iad a dhíriú ar an leibhéal Eorpach;

18.  á iarraidh ar na Ballstáit rochtain chothrom ar cheartas agus comhionannas faoin dlí a dhaingniú do na Romaigh; á iarraidh ar na Ballstát na Romaigh a chosaint ar bagairtí ó ghrúpaí atá i bhfad amach ar an eite dheis, teagmhais mhí-úsáide ó phóilíní a imscrúdú agus rannpháirtíocht na Romach i bhforfheidhmiú an dlí agus i bhfórsaí slándála a áirithiú;

19.  á mholadh do na Ballstáit treoirlínte a ghlacadh agus cúrsaí oiliúna a fhorbairt i measc fórsaí póilíneachta i gcoinne choiriúlú díréireach na Romach, i gcoinne próifíliú eitneachta, nósanna imeachta stad agus cuardaigh iomarcacha, ruathair gan cúis maidir le lonnaíochtaí Romacha, gabháil threallach agus scriosadh maoine, úsáid iomarcach an fhornirt le linn gabhálacha, ionsaithe, bagairtí, cóir náireach, mí-úsáid fhisiciúil, agus diúltú do chearta le linn ceistiú agus coimeád ag póilíní agus maidir le tearc-phóilíneacht i ndáil le coireanna a dhéantar i gcoinne na Romach, nach gcuirtear cúnamh nó cosaint ar fáil (amhail i gcásanna gáinneála agus d’íospartaigh foréigin teaghlaigh) nó nach ndéantar imscrúdú i gcásanna coireanna a thuairiscíonn Romaigh (coireanna fuath go háirithe), nó gur beag cúnaimh agus cosanta a thugtar nó an t-imscrúdú a dhéantar sna cásanna sin; á iarraidh ar na Ballstát a áirithiú go ndéanfaidh na húdaráis inniúla lán-imscrúdú ar chásanna den sórt sin; á iarraidh ar na Ballstáit leigheasanna iomchuí a chur ar fáil;

20.  á chur in iúl gur geal léi na ráitis ó Chomhairle na hEorpa go bhfuil gá tuilleadh anailís agus gníomhaíocht a dhéanamh maidir le feiniméan na fuathchainte ar líne d’fhonn bealaí nua a aimsiú agus a rialú chun reitric den chineál sin a chomhrac amhail insint mhalartach agus teicneolaíochtaí seiceála fíricí;

21.  á iarraidh ar na Ballstáit a áirithiú go gcuirfear an Treoir maidir le Comhionannas Ciníocha chun feidhme agus go bhforfheidhmeofar go héifeachtach í, agus go n-áiritheofar forfheidhmiú éifeachtach an Chinnidh Réime maidir le Ciníochas agus Seineafóibe chun an frithghiofógachas leanúnach a chomhrac; á athdhearbhú a hiarraidh ar an gComhairle, an chaibidlíocht ar an treoir chothrománach maidir leis an bhfrith-idirdhealú a scaoileadh, ós rud é gur réamhriachtanas í chun comhionannas a bhaint amach san Aontas;

22.  á iarraidh ar na Ballstáit, thairis sin, a n-iarrachtaí a neartú chun an t-idirdhealú, an fhuathchaint agus coireanna fuath a chomhrac laistigh de reachtaíocht frith-idirdhealaithe náisiúnta agus de chuid an Aontais, go háirithe sa mhéid a bhaineann le faireachán a dhéanamh ar staid na n-íospartach Romach atá thíos leis agus cúnamh breithiúnach a sholáthar;

23.  á mheabhrú oibleagáid na mBallstát faoin Treoir maidir le Comhionannas Ciníocha chun comhlacht speisialaithe a ainmniú le haghaidh chur chun cinn an uile dhuine gan idirdhealú ar fhoras cine ná bunadh eitneach;

24.  á chur in iúl go bhfuil sí den tuairim gur cheart don Aontas agus do na Ballstáit gníomhaíocht a dhéanamh maidir le staid agus cearta na ndaoine aonair san Aontas a bhfuil idirdhealú trasnach ag bagairt orthu, go háirithe mná, daoine LADTI agus daoine atá faoi mhíchumas;

25.  á mheabhrú ról ríthábhachtach na meán maidir le dearcthaí frithghiofógacha a laghdú trí mhionlaigh a thuairisciú ar bhonn neamh-idirdhealaitheach;

Sláinte

26.  á iarraidh ar na Ballstáit bearta a fhorbairt chun rochtain ar chúram sláinte inacmhainne, coisctheach agus íceach de dhea-cháilíocht a fheabhsú do Romaigh, lena n-áirítear cúram sláinte gnéis agus atáirgthe, agus go háirithe do mhná, leanaí, daoine scothaosta agus daoine faoi mhíchumas; á athdhearbhú gur gné lárnach chuige sin rochtain ar sheirbhísí sláinte a fheabhsú, is é sin, an rochtain fhisiciúil agus bacainní doláimhsithe na claontachta agus an chiníochais a bhaint;

27.  á iarraidh ar na Ballstáit maoiniú leordhóthanach a leithdháileadh chun feabhas a chur ar riocht sláinte ginearálta na bpobal Romacha trí shláinte agus oideachas gnéis, trí ghníomhaíochtaí scagtha sláinte soghluaiste i réimsí deighilte, trí fheachtais oideachais sláinte maidir le cosc, agus trí oiliúint a chur ar oibrithe sláinte agus sóisialta maidir leis an éagsúlacht, rud a rannchuidíonn le córais sláinte AE a chur in oiriúint don éagsúlacht;

28.  ag cáineadh go láidir deighilt eitneach na mban Romach i saoráidí cúraim sláinte mháthartha; á iarraidh ar na Ballstáit cineálacha uile deighilte eitní i saoráidí sláinte a thoirmeasc láithreach bonn, lena n-áirítear suíomhanna cúraim sláinte mháthartha;

29.  á iarraidh ar an Ballstáit leigheasanna éifeachtacha agus tráthúla a áirithiú don uile dhuine a tháinig slán as aimridiú éigeantach agus comhéigneach, lena n-áirítear trí scéimeanna cúitimh éifeachtacha a bhunú;

Rochtain chomhionann agus chothrom ar oideachas, ar ealaíona na Romach, ar theanga na Romach agus ar chultúr na Romach

30.  á iarraidh ar an gCoimisiún uirlisí nó fochláir cistiúcháin nua a dhearadh ar cheart a bheith comhlántach le bearta na mBallstát do thacaíocht spriocdhírithe agus shaincheaptha in oideachas ardcháilíochta a thabhairt do dhaltaí Romacha ó 3 bliana d’aois ar aghaidh, ar daltaí iad atá ag déileáil le fíorbhochtaineacht agus nach bhfuil aon rochtain acu ar thionscnaimh cistiúcháin oideachais agus cuimsithe shóisialta atá ann cheana nó a bheidh ann amach anseo ón Aontas, amhail Erasmus Plus, an Rathaíocht i dtaobh Leanaí nó Ciste Sóisialta na hEorpa Plus;

31.  ag tabhairt dá haire, le blianta beaga anuas, nach bhfuil ach dul chun cinn teoranta bainte amach i roinnt Ballstát maidir le hoideachas a chur ar leanaí Romacha atá faoi mhíbhuntáiste sóisialta, go háirithe mar gheall ar an easpa toil pholaitiúil agus ar an bhfrithghiofógachas atá ann, rud is cúis le bearna mhór a bheith ann fós idir daltaí agus mic léinn ar Romaigh iad agus nach Romaigh iad ó thaobh an leibhéil oideachais de; á mheabhrú go bhfuil sé bunriachtanach tús comhionann saoil a thabhairt do leanaí Romacha chun deireadh a chur le seachadadh na bochtaineachta ó ghlúin go glúin; ag tathant ar na Ballstáit cur chuige iomlánaíoch a ghlacadh ar fud na réimsí beartais uile, agus áit tosaíochta ar chláir oibre na rialtas a thabhairt d’oideachas a chur ar leanaí Romacha;

32.  á mholadh gur cheart tús a chur le hoideachas a chur ar dhaltaí Romacha a luaithe is féidir, agus aird á tabhairt ar na dálaí sonracha i ngach Ballstát, trína gcur san áireamh i seirbhísí luath-óige agus cúraim leanaí atá comhionann, inacmhainne, inrochtana agus cuimsitheach; ag tathant ar na Ballstáit straitéisí agus cláir a fhorbairt agus a chur chun feidhme atá dírithe ar rochtain na Romach ar shaoráidí cúraim leanaí, ar scoileanna agus ar ollscoileanna a éascú, ar réamhriachtanas í don fhorbairt phearsanta agus gairme, agus á mheabhrú gur bealach cuimsithe den scoth iad gníomhaíochtaí seach-churaclaim, amhail gníomhaíochtaí spóirt nó ealaíne;

33.  á iarraidh ar an gCoimisiún agus na Ballstáit cistiú leordhóthanach a áirithiú do ENRanna a sholáthraíonn gníomhaíochtaí den sórt sin, toisc gur ríthábhachtach iad na gníomhaíochtaí sin chun timpeallacht agus dálaí a chruthú ina bhfuil comhionannas deiseanna ag leanaí as gach cineál cúlra; á mheas gur ríthábhachtach é freisin an malartú dea-chleachtas idir Ballstáit sa réimse sin;

34.  á chur in iúl gur chúis bhuartha ar leith di ardleibhéal deighilte na leanaí Romacha i scoileanna agus an cleachtas idirdhealaitheach leanaí Romacha a chur i scoileanna do leanaí faoi mhíchumas fhoghlama, ar nithe iad atá ag leanúint ar aghaidh i roinnt Ballstát; ag tathant ar na Ballstáit lena mbaineann deireadh a chur le cleachtais den sórt sin i gcomhréir le reachtaíocht frith-idirdhealaithe infheidhme; á iarraidh ar na Ballstáit tosaíocht a thabhairt do bhearta chun deireadh a chur le haon chineál deighilte daltaí Romacha ar scoil nó i rang i gcomhréir le Moladh ón gComhairle in 2013, trí raon leathan bearta lena dtugtar rannpháirt do gheallsealbhóirí áitiúla, go háirithe tuismitheoirí agus leanaí Romacha, mar aon le heagraíochtaí pobail a chur chun feidhme agus trí ghníomhaíochtaí múscailte feasachta a fhorbairt;

35.  á iarraidh ar na Ballstáit a áirithiú go gcomhlíonfaidh na scoileanna agus cigireachtaí uile a n-oibleagáid dhlíthiúil chun scoileanna a dhídheighilt agus freisin go dtabharfaidh siad gealltanas sonraí a bhailiú agus a fhoilsiú go bliantúil maidir leis an staid deighilte scoile ar gach leibhéal, lena n-áirítear trí smachtbhanna a chur orthu siúd i gcás neamhchomhlíonta; á iarraidh ar na Ballstáit go ndéanfaí dea-chleachtais a mhalartú amhail coimisiún aireachta maidir le dídheighilt a bhunú, a chur ar a chumas agus acmhainní a chur ar fáil dó chun tacaíocht a thabhairt do scoileanna ar mian leo dídheighilt a dhéanamh agus smachtbhanna a chur orthu siúd i gcás neamhchomhlíonta (AM 251); á mheabhrú gur oscail an Coimisiún 3 nós imeachta um shárú maidir le deighilt leanaí Romacha; den tuairim nach ndearnadh feabhas ar bith le blianta beaga anuas in ainneoin iarrachtaí an Choimisiúin; á iarraidh, dá bhrí sin, ar an gCoimisiún tuilleadh beart a dhéanamh agus, más gá, na cásanna sin a tharchur chuig Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh;

36.  á mheabhrú gur géarghá go mbeadh tuismitheoirí Romacha rannpháirteach i ngach céim de scolaíocht a leanaí; ag tathant ar na Ballstáit cláir a fhorbairt atá dírithe ar thuismitheoirí Romacha a chuimsiú i bpróiséas scolaíochta agus forbartha oideachais agus pearsanta a leanaí; á chur i bhfáth go bhfuil cumas na mBallstát rannpháirtíocht na dtuismitheoirí Romacha a áirithiú ag brath go mór ar an iliomad tosca, idir thosca sochaíocha agus thosca eacnamaíocha, agus ag éileamh tacaíocht speisialta – i dtaca le sláine sláinte, bia scoile agus éadaí scoile – do theaghlaigh Romacha atá ag tabhairt aghaidh ar dheacrachtaí eacnamaíocha, sóisialta, leighis nó tithíochta; á chreidiúint gur cheart deiseanna nua do leanaí a d’éirigh as an scoil agus/nó nach bhfuil léamh ná scileanna bunúsacha acu a dhearadh chun go leanfaidh siad ar aghaidh lena n-oideachas. á iarraidh ar Bhallstáit lánúsáid a bhaint as an gCiste um Chabhair Eorpach do na Daoine is Díothaí ina leith sin;

37.  á iarraidh ar Bhallstáit AE rochtain chomhionann a áirithiú do leanaí Romacha ar oideachas ardcháilíochta lena n-áirítear trí dheiseanna foghlama seirbhíse pobail agus deiseanna foghlama ar feadh an tsaoil; á iarraidh ar na Ballstáit aghaidh a thabhairt, ó thaobh struchtúir de, ar urraim d’éagsúlacht, do thuiscint idirchultúrtha agus do chearta an duine i gcuraclaim gnáthscoile agus sna meáin; agus á iarraidh go gcuirfí cearta an duine, oiliúint ar cheannaireacht agus ar shaoránacht dhaonlathach mar aon le stair na Romach san áireamh ina gcuid gcuraclam scoile agus cláir ollscoile Romacha a leathnú ar an leibhéal Eorpach;

38.  á iarraidh ar na Ballstáit dlíthe agus bearta beartais a dhearadh lena ndírítear ar réitigh a áirithiú do leanaí Romacha uile a ndearnadh diagnóisiú mícheart orthu agus ar cuireadh i scoileanna speisialta nó i ranganna agus scoileanna iad do leanaí Romacha amháin bunaithe ar thionscnaimh eitneacha agus, dá bharr sin, rinneadh a gcearta bunúsacha agus deiseanna d’oideachas ardcháilíochta agus do phoist mhaithe a dhiúltú dóibh;

39.  den tuairim, le COVID-19, go raibh gá le modhanna agus teicneolaíocht faisnéise agus cumarsáide (TFC) a úsáid go gníomhach; á chur i bhfáth áfach gur léiríodh leis an bpaindéim easpa ullmhachta neamhleor i gclaochlú digiteach toisc nach bhfuil mórán teaghlach de chúlra Romach ná a scoileanna feistithe le huirlisí agus scileanna TCF leordhóthanacha, agus gur minic nach bhfuil acmhainn acu do leictreachas ná do nascacht dhigiteach, á mheas gur túsphointe an oideachais dhigitigh é seilbh a bheith ar ghaireas TCF, ag tathant, dá bhrí sin, ar an gCoimisiún uirlisí TCF a bhailiú agus iad a dháileadh i measc na dteaghlach agus na leanaí is leochailí chun uirlisí bunúsacha le haghaidh cianfhoghlama a sholáthar dóibh agus iad a ullmhú le haghaidh na haoise digití; á mheas gur bunchlocha iad rochtain ar an idirlíon agus scileanna TCF den aois dhigiteach atá le teacht gan mhoill do gach saoránach agus, dá réir sin, tá siad ríthábhachtach do chumhachtú na Romach chomh maith; á iarraidh ar an gCoimisiún, dá bharr sin, forálacha a bhaineann le rochtain idirlín a thabhairt isteach sa togra tar éis na bliana 2020; á iarraidh ar na Ballstáit scileanna TCF a chur lena gcuraclam ó aois óg agus infheistiú i gcláir litearthachta digití ar féidir leo tacú le leanaí Romacha;

40.  á iarraidh ar na Ballstáit teanga, cultúr agus stair na Romach a chur chun cinn i gcuraclaim scoile, i músaeim agus i gcineálacha eile de léiriú cultúrtha agus stairiúil, agus aitheantas a thabhairt do rannchuidiú chultúr na Romach mar chuid den Oidhreacht Eorpach; á iarraidh ar na Ballstáit bearta comhleanúnacha agus comhsheasmhacha a fhorbairt, le buiséid iomchuí chun ealaíona agus cultúr na Romach a spreagadh, a thacú agus a chur chun cinn, chun taighde a dhéanamh ar ábhar agus ar oidhreacht dhobhraite chultúr traidisiúnta na Romach, agus iad a chaomhnú, agus ceardaíocht thraidisiúnta na Romach a chur chun cinn;

Tithíocht ardcháilíochta agus inacmhainne, ceartas comhshaoil

41.  á chur i bhfios go láidir nach ionann tithíocht agus tráchtearra, gur riachtanas é, agus nach féidir le daoine a bheith rannpháirteach go hiomlán sa tsochaí agus rochtain a fháil ar chearta bunúsacha dá huireasa; á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit moltaí de Thuarascáil an Choimisinéara um Chearta an Duine de Chomhairle na hEorpa “Coiste Eorpach ar Chearta Sóisialta (ECSR) An ceart chun tithíochta inacmhainne: Dualgas faillithe na hEorpa ” a chomhtháthú ina mbeartais, le tagairt áirithe a áirithiú go nglacfaidh na Ballstáit uile go pras le bheith faoi cheangal ag Airteagal 31 don leagan athbhreithnithe de Chairt Shóisialta na hEorpa lena bpléitear leis an gceart chun tithíochta, agus go gcuirfear dlús le hinfheistiú i dtithíocht shóisialta agus inacmhainne chun deireadh a chur le ró-ualach na gcostas tithíochta, go háirithe i measc grúpaí imeallaithe;

42.  ag spreagadh go láidir do na Ballstáit a áirithiú go bhfuil na Romaigh cláraithe go cuí le cáipéisí aitheantais agus le teastais bhreithe, agus go bhfuil a réadmhaoin (talamh agus teach) cláraithe chomh maith céanna agus chun nósanna imeachta dlíthiúla agus riaracháin níos solúbtha a áirithiú don todhchaí;

43.  á iarraidh ar na Ballstáit éifeachtaí phaindéim COVID-19 i ndálaí tithíochta plódaithe agus mídhaonna ina bhfuil cónaí ar Romaigh a íoslaghdú, lena ndéantar a lonnaíochtaí neamhfhoirmiúla a dlisteanú, trí infheistíocht a dhéanamh i bhfeabhsú bonneagair agus tithíochta le haghaidh lonnaíochtaí neamhfhoirmiúla a dlisteanaíodh le déanaí;

44.  á iarraidh ar na Ballstáit sásra cuimsitheach a ghlacadh chun a áirithiú go cuirfear cosc ar idirdhealú agus ar dhrochíde i gcoinne na Romach i réimse na tithíochta, agus go gcuirfear smachtbhanna ina leith, chun dul i ngleic le saincheist na heaspa dídine agus chun láithreáin stad leordhóthanacha agus iomchuí a sholáthar do Romaigh aistreacha; á iarraidh ar na Ballstáit cosc a chur ar dhíshealbhú éigeantach ar Romaigh trína áirithiú go ndéantar cleachtais den sórt sin i gcomhréir go hiomlán leis an dlí idirnáisiúnta, an dlí Eorpach agus an dlí náisiúnta; á iarraidh ar na Ballstáit a áirithiú go ndéanfar fógra réasúnta agus faisnéis leormhaith a sholáthar do na daoine lena mbaineann, agus á chur i bhfios nár cheart aon díshealbhú a dhéanamh gan tithíocht ionadach, chaighdeánach, inacmhainne agus ardcháilíochta i suíomh dídheighilte, ina bhfuil rochtain ar sheirbhísí poiblí, a sholáthar; ag leagan béim ar an ngá práinneach atá le hinfheistíochtaí poiblí chun an ceann is fearr a fháil ar dheighilt; á iarraidh ar na Ballstáit dídheighilt spásúil a chur chun cinn; á chur i bhfios go bhfágann leithlisiú geografach agus deighilt tithíochta nach féidir le daoine ar de mhionlaigh eitneacha iad poist chuibhiúla a bheith acu, gan beann ar a leibhéal cáilíochta; ag tabhairt dá haire go bhfuil sé ríthábhachtach teacht ar réitigh ar díshealbhuithe trí oibriú i gcomhar le hinstitiúidí éagsúla, agus gur cheart gníomhaíochtaí lena dtugtar aghaidh ar thithíocht na Romach a chomhtháthú i ngníomhaíochtaí náisiúnta níos leithne agus i dtionscnaimh reachtacha lena ndírítear ar thithíocht shóisialta nó ar chláir chúnaimh shóisialta;

45.  á mheabhrú gurb iad na daoine is díorthaí is mó atá thíos leis mar gheall ar éifeachtaí ráig COVID-19, lena n-áirítear pobail Romacha ar fud AE agus á chur in iúl gur saoth léi go bhfuil tuilleadh idirdhealaithe agus imeallaithe á dhéanamh ar phobail Romacha de bharr phaindéim an choróinvíris; á iarraidh ar na Ballstáit bearta práinneacha a ghlacadh faoi ghéarchéim COVID-19 chun aghaidh a thabhairt ar an easpa uisce, ar an easpa sláintíochta leormhaithe, ar an easpa leictreachais agus ar easpa an bhonneagair is gá i bpobail Romacha bhochta; á iarraidh ar na Ballstáit lonnaíochtaí Romacha a áireamh go hiomlán i mbearta dífhabhtaithe, toirmeasc a chur ar chealú seirbhísí fóntais bunúsacha le linn na paindéime, breithniú a dhéanamh i dtaobh costais tomhaltais a fhóirdheonú do na daoine is leochailí agus dóibh siúd a bhfuil ioncam caillte acu, nó íocaíochtaí a chalcadh go dtí deireadh thréimhse an phlean téarnaimh, tacaíocht airgeadais do thuismitheoirí aonair/do mháithreacha aonair le haghaidh cúram leanaí, íocaíochtaí cíosa agus costais tí eile a sholáthar chun an cruatan airgeadais a mhaolú, go háirithe i bhfianaise na gcaillteanas post;

46.  á iarraidh go ndéanfaí Conradh Aarhus, lena nasctar cearta comhshaoil agus cearta an duine, a chur chun feidhme ar fud an Aontais; ag moladh go ndéanfaí éagóracha comhshaoil a chomhtháthú sa togra tar éis na bliana 2020 agus á iarraidh ar an gCoimisiún aghaidh a thabhairt ar na cineálacha éagsúla d’idirdhealú comhshaoil;

Mná agus cailíní Romacha

47.  á chur i bhfáth gur gá tosaíocht a thabhairt do ghné na hinscne agus do bheartais atá íogair ó thaobh inscne de agus d’fhoréigean a chomhrac (lena n-áirítear gáinneáil ar dhaoine); ag tathant ar na Ballstáit go léir nár dhaingnigh Coinbhinsiún Iostanbúl go fóill é sin a dhéanamh go práinneach; ag tabhairt dá haire go dtabharfaidh beartais amach anseo aitheantas do na héagsúlachtaí sin agus aghaidh a thabhairt orthu trí idirghabhálacha sonracha agus cineálacha tacaíochta ar leith a sholáthar do mhná Romacha; á chur i bhfáth gur cheart bearta sonracha chun cumhacht a thabhairt do mhná Romacha agus do chailíní Romacha a bheartú, mar gheall go ndéantar il-idirdhealú orthu go minic;

48.  á iarraidh ar rialtais na mBallstát, ar údaráis áitiúla agus, i gcás inarb ábhartha, ar institiúidí AE mná Romacha a rannpháirtiú, trí eagraíochtaí ban, agus geallsealbhóirí ábhartha, in ullmhú, cur chun feidhme, meastóireacht agus faireachán NRIS agus naisc a chruthú idir comhlachtaí comhionannais inscne, eagraíochtaí um chearta na mban agus straitéisí um chuimsiú sóisialta chun muinín a chothú le pobail agus íogaireacht i leith comhthéacsanna áitiúla a áirithiú;

49.  á iarraidh ar na Ballstáit a áirithiú go gcuirfear caibidil shonrach maidir le cearta na mban agus comhionannas inscne san áireamh ina Straitéisí Náisiúnta um Chuimsiú, agus go gcuirfear i bhfeidhm i ngach roinn de, bearta príomhshruthaithe inscne atá dírithe ar chearta na mban agus ar an ngné comhionannais inscne a chur chun cinn, go háirithe maidir le leithdháileadh cistí, i gcomhréir le conclúidí ón gComhairle i leith Creat AE do Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach, lena gcuirtear béim ar an ngá atá le gné na hinscne a chur i bhfeidhm i mbeartais agus i ngníomhaíochtaí uile chun dul chun cinn a dhéanamh maidir le cuimsiú na Romach; á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit a mheas an bhfuil na beartais ag baint amach na feabhsuithe inmhianaithe do mhná Romacha agus do chailíní Romacha, agus beart a dhéanamh má tá easpa dul chun cinn;

50.  á iarraidh ar na Ballstáit bearta a dhearadh chun tacú le mná Romacha chun a n-acmhainneacht agus a bhféidearthachtaí gníomhú mar shaoránaigh ghníomhacha, neamhspleácha, fhéinmhuiníneacha agus fuascailte a chomhlíonadh; á iarraidh ar na Ballstáit na córais sláinte agus idirghabhála scoile, atá éigeantach, a leathnú chuig pobail Romacha uile, chun idirghabhálaí do gach 500 duine a áirithiú agus maoiniú ceart agus tacaíocht cheart a thabhairt do na córais, agus ról níos ríthábhachtaí a thabhairt do na hidirghabhálaithe sa phróiseas um chuimsiú;

51.  á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit cailíní agus mná Romacha a áireamh ar bhealach níos sainráite i mbeartais mhargadh an tsaothair, lena n-áirítear an Ráthaíocht don Aos Óg;

52.  á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit a áirithiú go n-urramófar cearta bunúsacha na mban Romach agus leanaí Romacha, agus – freisin trí fheachtais ardaithe feasachta – go mbeidh mná agus cailíní Romacha ar an eolas faoi na cearta atá acu faoi reachtaíocht náisiúnta atá ann cheana maidir le comhionannas inscne agus idirdhealú, agus chun traidisiúin phatrarcacha agus ghnéasaíocha a chomhrac tuilleadh;

Seirbhísí fostaíochta ar ardcháilíocht

53.  á iarraidh ar na Ballstáit seirbhísí fostaíochta ar ardcháilíocht do Romaigh óga a áirithiú, lena n-áirítear iad siúd nach bhfuil i mbun fostaíochta, oideachais ná oiliúna agus atá ag dul i ngleic le fíorbhochtaineacht;

54.  á iarraidh ar an gCoimisiún teachtaireacht maidir le treoirlínte agus caighdeáin i gcomhair beartais earcaíochta atá saor ó idirdhealú le haghaidh na mBallstát agus le haghaidh fostóirí a thíolacadh, lena n-áirítear moltaí maidir le pleananna comhionannais a ghlacadh ar leibhéal na gcuideachtaí agus i gcomhaontuithe comhchoiteanna earnálacha agus maidir le cur chun feidhme tascfhórsaí éagsúlachta san ionad oibre, lena n-áirítear dul i ngleic le steiréitíopaí, le réamhchlaonadh agus le dearcthaí diúltacha, cosc a chur le hidirdhealú san earcaíocht, san ardú céime, sa phá agus sa rochtain ar oiliúint; á thabhairt chun suntais gur cheart na pleananna gníomhaíochta comhionannais sin a úsáid freisin chun éagsúlacht eitneach agus chultúrtha san ionad oibre a chur chun cinn, chun rialacháin inmheánacha i gcoinne an chiníochais agus an idirdhealaithe agus an chiaptha a bhaineann leis an gciníochas san ionad oibre a fhorbairt, chun faireachán agus athbhreithniú a dhéanamh ar earcaíocht, dul chun cinn agus coinneáil lucht saothair de réir snáithe comhionannais chun cleachtais idirdhealaitheacha dhíreacha nó indíreacha a shainaithint agus chun bearta ceartaitheacha a ghlacadh chun neamhionannas i ngach ceann de na réimsí sin a laghdú agus, chuige sin, sonraí comhionannais a bhailiú i ndáil le caighdeáin maidir le príobháideachas agus le cearta bunúsacha;

55.  á thabhairt chun suntais gurb iad na pointí is bunúsaí ar gá aghaidh a thabhairt orthu i réimse fhostaíocht na Romach ná an t-aistriú éifeachtach ón oideachas go dtí an margadh saothair oscailte, ag leagan béim ar a thábhachtaí atá sé dul i ngleic le cineálacha éagsula fostaíochta neamhdhearbhaithe, le hidirdhealú ag fostóirí agus an t-éileamh ar shaothar a mheaitseáil leis an soláthar saothair;

56.  á iarraidh ar an gCoimisiún a ghealltanas a chomhall i leith plean gníomhaíochta a ghlacadh chun Colún Eorpach na gCeart Sóisialta a chur chun feidhme agus chun cuimsiú na Romach a ionchorprú mar tháscaire sa scórchlár sóisialta; ag tathant ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit rochtain ar phoist chuibhiúla, pá cothrom agus dálaí oibre cothroma a áirithiú do na Romaigh agus chun a ráthú go mbeidh córais cosanta sóisialta agus seirbhísí sóisialta leormhaith, inrochtana agus á n-úsáid ag na tairbhithe uile a d’fhéadfadh a bheith ann, agus go n-áireofar leo cumhdach sláinte uilíoch gan idirdhealú, chomh maith le scéimeanna ioncaim íosta agus cearta pinsin;

o
o   o

57.  ag treorú dá hUachtarán an rún seo a chur ar aghaidh chuig an gComhairle agus chuig an gCoimisiún, chuig rialtais agus parlaimintí na mBallstát agus na dtíortha is iarrthóirí, chuig parlaimintí agus comhairlí fonáisiúnta na mBallstát agus na dtíortha is iarrthóirí, chuig Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha, chuig an Eagraíocht um Shlándáil agus Comhar san Eoraip, chuig Coiste Eorpach na Réigiún, chuig Comhairle na hEorpa agus chuig na Náisiúin Aontaithe.

(1) IO L 180, 19.7.2000, lch. 22.
(2) IO L 303, 2.12.2000, lch. 16.
(3) IO L 328, 6.12.2008, lch. 55.
(4) IO L 264, 25.9.2006, lch. 13.
(5) IO C 378, 24.12.2013, lch. 1.
(6) IO C 328, 6.9.2016, lch. 4.
(7) IO C 346, 27.9.2018, lch. 171.
(8) Téacsanna arna nglacadh, P8_TA(2019)0032.
(9) Téacsanna arna nglacadh, P8_TA(2019)0075.
(10) IO C 463, 21.12.2018, lch. 21.
(11) IO C 162, 10.5.2019, lch. 24.
(12) Téacsanna arna nglacadh, P8_TA(2018)0428.
(13) Téacsanna arna nglacadh, P8_TA(2018)0447.
(14) An Coimisiún Eorpach, Tuarascáil ar chur chun feidhme na Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach – 2019.
(15) An Coimisiún Eorpach, Meastóireacht lár téarma ar Chreat AE do Straitéisí Náisiúnta maidir le Lánpháirtiú na Romach.
(16) Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha, An Dara Suirbhé ón Aontas Eorpach ar Mhionlaigh agus ar Idirdhealú: An Pobal Romach – Torthaí roghnaithe, 2016.
(17) Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha, An Dara Suirbhé ón Aontas Eorpach ar Mhionlaigh agus ar Idirdhealú: An Pobal Romach – Torthaí roghnaithe, 2016.

An nuashonrú is déanaí: 12 Eanáir 2021Fógra dlíthiúil - Beartas príobháideachais