Μεταναστευτική πολιτική

Βασικός στόχος για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η ύπαρξη μιας μακρόπνοης και ολοκληρωμένης ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής που θα βασίζεται στην αλληλεγγύη. Η μεταναστευτική πολιτική έχει ως στόχο να καθιερώσει μια ισορροπημένη προσέγγιση έναντι της νόμιμης και της παράτυπης μετανάστευσης.

Νομική βάση

Άρθρα 79 και 80 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).

Αρμοδιότητες

Νόμιμη μετανάστευση: η ΕΕ έχει την αρμοδιότητα να καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες υπήκοοι τρίτων χωρών εισέρχονται και διαμένουν νόμιμα σε ένα κράτος μέλος, μεταξύ άλλων για σκοπούς οικογενειακής επανένωσης. Τα κράτη μέλη διατηρούν το δικαίωμα να καθορίζουν τον επιτρεπόμενο αριθμό υπηκόων τρίτων χωρών που εισέρχονται στο έδαφός τους για αναζήτηση εργασίας.

Ένταξη: η ΕΕ μπορεί να παρέχει κίνητρα και υποστήριξη για μέτρα που λαμβάνονται από τα κράτη μέλη με σκοπό την προώθηση της ένταξης των υπηκόων από τρίτες χώρες που διαμένουν νόμιμα σε αυτά· ωστόσο, στη νομοθεσία της ΕΕ δεν υφίστανται διατάξεις για την εναρμόνιση των εθνικών νόμων και κανονισμών.

Καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης: η Ένωση απαιτείται να λαμβάνει μέτρα πρόληψης και περιστολής της παράτυπης μετανάστευσης, κυρίως μέσω της εφαρμογής αποτελεσματικής πολιτικής επιστροφής, με πλήρη σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Συμφωνίες επανεισδοχής: η Ένωση έχει την αρμοδιότητα σύναψης συμφωνιών με τρίτες χώρες για την επανεισδοχή στις χώρες καταγωγής τους ή προέλευσης των υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι δεν πληρούν ή δεν πληρούν πλέον τις προϋποθέσεις εισόδου, παρουσίας ή διαμονής σε ένα από τα κράτη μέλη.

Στόχοι

Διαμόρφωση μιας ισορροπημένης προσέγγισης για το ζήτημα της μετανάστευσης: στόχος της ΕΕ είναι να δημιουργήσει μια ισορροπημένη προσέγγιση για την διαχείριση της νόμιμης μετανάστευσης και την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης. Η σωστή διαχείριση των μεταναστευτικών ρευμάτων συνεπάγεται την εξασφάλιση δίκαιης μεταχείρισης των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στα κράτη μέλη, την ενίσχυση των μέτρων για την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης, της παράνομης διακίνησης και εμπορίας ανθρώπων, και την προώθηση στενής συνεργασίας με τις τρίτες χώρες σε όλους τους τομείς. Στόχος της ΕΕ είναι η ανάπτυξη ενός ενιαίου επιπέδου δικαιωμάτων και υποχρεώσεων για τους νόμιμους μετανάστες, ισάξιο με αυτό που απολαύουν οι ευρωπαίοι πολίτες.

Αρχή της αλληλεγγύης: σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, οι πολιτικές μετανάστευσης πρέπει να διέπονται από την αρχή της αλληλεγγύης και της δίκαιης κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών μελών, μεταξύ άλλων και στο οικονομικό επίπεδο (άρθρο 80 ΣΛΕΕ).

Επιτεύγματα

A. Θεσμικές εξελίξεις που επέφερε η Συνθήκη της Λισαβόνας

Η Συνθήκη της Λισαβόνας, η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Δεκέμβριο του 2009 ( 1.1.5), εισήγαγε την διαδικασία της απόφασης με ειδική πλειοψηφία σε θέματα νόμιμης μετανάστευσης, καθώς και μια νέα νομική βάση για τα μέτρα ένταξης. Η συνήθης νομοθετική διαδικασία εφαρμόζεται πλέον για τις πολιτικές που αφορούν τόσο την παράτυπη όσο και τη νόμιμη μετανάστευση, καθιστώντας το Κοινοβούλιο συννομοθέτη σε ίση βάση με το Συμβούλιο. Ωστόσο, σε περίπτωση αιφνίδιας εισροής υπηκόων τρίτων χωρών, τα προσωρινά μέτρα λαμβάνονται μόνο από το Συμβούλιο, μετά από διαβούλευση με το Κοινοβούλιο (άρθρο 78 παράγραφος 3 ΣΛΕΕ).

Η Συνθήκη της Λισαβόνας κατέστησε, επίσης, σαφές ότι η ΕΕ έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη στον τομέα αυτόν, και ειδικότερα σε ό,τι αφορά τον αριθμό των μεταναστών που επιτρέπεται να εισέλθουν σε κράτος μέλος με σκοπό την αναζήτηση εργασίας (άρθρο 79 παράγραφος 5 ΣΛΕΕ). Τέλος, το Δικαστήριο της ΕΕ έχει πλέον πλήρη αρμοδιότητα στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου.

B. Πρόσφατες εξελίξεις στη χάραξη πολιτικής

1. Η «Συνολική Προσέγγιση της Μετανάστευσης και της Κινητικότητας»

Η «Συνολική προσέγγιση της Μετανάστευσης και της Κινητικότητας» (GAMM), η οποία εγκρίθηκε από την Επιτροπή το 2011, καθορίζει ένα γενικό πλαίσιο για τις σχέσεις της ΕΕ με τις τρίτες χώρες σε ό,τι αφορά τη μετανάστευση. Η προσέγγιση αυτή στηρίζεται σε τέσσερις πυλώνες: νόμιμη μετανάστευση και κινητικότητα, παράτυπη μετανάστευση και εμπορία ανθρώπων και σωματεμπορία, διεθνή προστασία και πολιτική για το άσυλο, και μεγιστοποίηση του αντικτύπου της μετανάστευσης και της κινητικότητας στην ανάπτυξη. Τα θεμελιώδη δικαιώματα των μεταναστών συνιστούν οριζόντιο θέμα στην εν λόγω προσέγγιση.

2. Οι στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές του Ιουνίου 2014

Το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης για τον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (AFSJ), το οποίο εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο του 2009 έληξε τον Δεκέμβριο του 2014 (βλ. δελτίο 4.2.1). Τον Μάρτιο του 2014, η Επιτροπή εξέδωσε νέα ανακοίνωση που περιλαμβάνει το όραμά της για ένα Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης (ΧΕΑΔ), με τίτλο «Μια ανοικτή και ασφαλής Ευρώπη:από τη θεωρία στην πράξη. Σύμφωνα με το άρθρο 68 της ΣΛΕΕ, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καθόρισε στη συνέχεια, στα συμπεράσματά του της 26ης και 27ης Ιουνίου 2014, τις «στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον νομοθετικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό για τον ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης» για την περίοδο 2014-2020. Δεν πρόκειται πλέον εδώ για ένα πρόγραμμα αλλά σαφώς για κατευθυντήριες γραμμές που επικεντρώνονται στον στόχο της μεταφοράς, εφαρμογής και εδραίωσης των ισχυόντων νομικών μέσων και μέτρων. Υπογραμμίζεται η ανάγκη να εφαρμοσθεί μια σφαιρική προσέγγιση για τη μετανάστευση, με την καλύτερη δυνατή χρήση της νόμιμης μετανάστευσης, παρέχοντας προστασία σε όσους τη χρειάζονται, καταπολεμώντας την παράτυπη μετανάστευση και προστατεύοντας αποτελεσματικά τα σύνορα. Η έγκριση νέων στρατηγικών κατευθυντήριων γραμμών, που προβλέπεται για τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Μαρτίου 2020, αναβλήθηκε λόγω της έξαρσης του κορονοϊού.

3. Ευρωπαϊκό πρόγραμμα δράσης για τη μετανάστευση

Τον Μάιο 2015, η Επιτροπή δημοσίευσε το ευρωπαϊκό πρόγραμμα δράσης για τη μετανάστευση. Το πρόγραμμα δράσης πρότεινε άμεσα μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης στη Μεσόγειο, καθώς και μέτρα που πρέπει να ληφθούν τα προσεχή έτη για την καλύτερη διαχείριση της μετανάστευσης από κάθε άποψη.

Στη βάση του προγράμματος αυτού, η Επιτροπή εξέδωσε στις 6 Απριλίου 2016 ανακοίνωση με τις κατευθυντήριες γραμμές της όσον αφορά τη νόμιμη μετανάστευση, καθώς και το άσυλο. Περιγράφονται τέσσερις κύριοι άξονες όσον αφορά τις πολιτικές για τη νόμιμη μετανάστευση: αναθεώρηση της οδηγίας για την μπλε κάρτα, προσέλκυση καινοτόμων επιχειρηματιών στην Ένωση, διαμόρφωση ενός πιο συνεκτικού και αποτελεσματικού μοντέλου για τη διαχείριση της νόμιμης μετανάστευσης σε επίπεδο Ένωσης μέσω αξιολόγησης του ισχύοντος πλαισίου, και ενίσχυση της συνεργασίας με τις κυριότερες χώρες προέλευσης, προκειμένου να εξασφαλιστούν νόμιμες οδοί προς την ΕΕ, ενώ παράλληλα να βελτιωθεί η επιστροφή των ατόμων εκείνων που δεν έχουν το δικαίωμα να παραμείνουν.

Τον Οκτώβριο 2019, η Επιτροπή εξέδωσε μια έκθεση προόδου σχετικά με την υλοποίηση του ευρωπαϊκού θεματολογίου για τη μετανάστευση, όπου εξετάζεται η πρόοδος που έχει επιτευχθεί και οι ελλείψεις στην υλοποίηση του προγράμματος δράσης.

Όλες οι εξελίξεις πολιτικής παρακολουθούνται στενά από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Μετανάστευσης, το οποίο θεσπίστηκε το 2008 ως ενωσιακό δίκτυο εμπειρογνωμόνων σε θέματα μετανάστευσης και ασύλου από όλα τα κράτη μέλη, τα οποία συνεργάζονται για την παροχή αντικειμενικών, συγκρίσιμων και σχετικών με την πολιτική πληροφοριών.

4. Νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο

Όπως ανακοινώθηκε στο πρόγραμμα εργασίας της για το 2020, η Επιτροπή δημοσίευσε το νέο σύμφωνο τον Σεπτέμβριο 2020, το οποίο αποσκοπεί στην ενσωμάτωση της διαδικασίας ασύλου στη συνολική διαχείριση της μετανάστευσης, συνδέοντάς την με τον προκαταρκτικό έλεγχο και την επιστροφή, καλύπτοντας παράλληλα τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων, τις ισχυρότερες προβλέψεις, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση κρίσεων σε συνδυασμό με έναν μηχανισμό αλληλεγγύης, καθώς και τις εξωτερικές σχέσεις με βασικές τρίτες χώρες καταγωγής και διέλευσης (4.2.2). Αυτός περιλαμβάνει σύσταση της Επιτροπής για την ανάπτυξη συμπληρωματικών νόμιμων οδών προστασίας, όπως η επανεγκατάσταση και άλλες μορφές εισδοχής για ανθρωπιστικούς λόγους, όπως προγράμματα κοινοτικής χορηγίας, αλλά και διαδρομές που συνδέονται με την εκπαίδευση και την εργασία. Για την προσέλκυση δεξιοτήτων και ταλέντων στην ΕΕ, το νέο σύμφωνο προτείνει την ανάπτυξη εταιρικών σχέσεων προσέλκυσης ταλέντων της ΕΕ με βασικές χώρες εταίρους με την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων σχετικά με την οδηγία για την μπλε κάρτα και μια δημόσια διαβούλευση για τη νόμιμη μετανάστευση, που έχει τώρα ολοκληρωθεί. Προτείνει επίσης δέσμη μέτρων για τις δεξιότητες και τα ταλέντα, προς υποστήριξη των κρατών μελών στην κάλυψη των αναγκών τους όσον αφορά τη μετανάστευση εργατικού δυναμικού, και αναθεώρηση της οδηγίας για τους επί μακρόν διαμένοντες και επανεξέταση της οδηγίας για την ενιαία άδεια παραμονής, καθώς και τον καθορισμό των επιλογών για την ανάπτυξη μιας δεξαμενής ταλέντων της ΕΕ, η οποία θα χρησιμεύσει ως πανευρωπαϊκή πλατφόρμα για τη διεθνή πρόσληψη υπηκόων τρίτων χωρών.

C. Πρόσφατες νομοθετικές εξελίξεις

Από το 2008 έχουν εγκριθεί αρκετές σημαντικές οδηγίες που αφορούν τη μετανάστευση και ορισμένες έχουν αναθεωρηθεί.

1. Νόμιμη μετανάστευση

Μετά τις δυσκολίες στη θέσπιση μιας γενικής διάταξης που θα κάλυπτε όλο το φάσμα της μετανάστευσης εργατικού δυναμικού στην Ένωση, η τρέχουσα προσέγγιση συνίσταται στην έγκριση τομεακής νομοθεσίας, ανά κατηγορία μεταναστών, προκειμένου να θεσπιστεί μια πολιτική νόμιμης μετανάστευσης σε επίπεδο Ένωσης.

Η οδηγία 2009/50/ΕΚ, σχετικά με τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών με σκοπό την απασχόληση υψηλής ειδίκευσης, δημιούργησε τη λεγόμενη «μπλε κάρτα της ΕΕ», μια ταχεία διαδικασία για την έκδοση ειδικής άδειας παραμονής και εργασίας, με πιο ελκυστικές συνθήκες, ώστε οι υπήκοοι τρίτων χωρών να μπορούν να αναλαμβάνουν θέσεις απασχόλησης υψηλής ειδίκευσης στα κράτη μέλη. Η πρώτη έκθεση για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2014 και εντόπιζε ορισμένες ελλείψεις. Τον Ιούνιο 2016, η Επιτροπή πρότεινε την αναθεώρηση του συστήματος, συμπεριλαμβάνοντας λιγότερο αυστηρά κριτήρια εισδοχής, ένα κατώτατο όριο μισθού/ελάχιστη διάρκεια της σύμβασης εργασίας, καλύτερες διατάξεις για την οικογενειακή επανένωση, και την κατάργηση των παράλληλων εθνικών καθεστώτων· Μετά τις εκκλήσεις της Επιτροπής στο Νέο Σύμφωνο, το οποίο αναγνώρισε την επιθυμία των κρατών μελών να διατηρήσουν τα εθνικά τους συστήματα για την προσέλκυση ταλέντων υψηλής ειδίκευσης, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ξεκίνησαν εκ νέου εργασίες για την αναθεώρηση αυτή (η αρχική έκθεση της επιτροπής LIBE εγκρίθηκε στις 15 Ιουνίου 2017), με νέο εισηγητή για τον φάκελο μετά το Brexit.

Η οδηγία για την ενιαία άδεια (2011/98/EU) ορίζει μια κοινή απλουστευμένη διαδικασία για υπηκόους τρίτων χωρών που υποβάλλουν αίτηση για άδεια διαμονής και εργασίας σε κράτος μέλος, καθώς και μια κοινή σειρά δικαιωμάτων για τους νόμιμους μετανάστες. Η τελευταία έκθεση εφαρμογής, η οποία εγκρίθηκε τον Μάρτιο 2019, διαπίστωσε ότι οι υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν διαθέτουν πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματά τους περιορίζουν την επίτευξη του στόχου της οδηγίας για προώθηση της ενσωμάτωσής τους και της μη διακριτικής μεταχείρισης. Στο νέο της σύμφωνο, η Επιτροπή προτείνει την αναθεώρηση της οδηγίας έως το τέλος του 2021, προκειμένου να απλουστευθεί και να αποσαφηνιστεί το πεδίο εφαρμογής της, συμπεριλαμβανομένων των όρων εισδοχής και διαμονής των εργαζομένων χαμηλής και μεσαίας ειδίκευσης.

Η οδηγία 2014/36/ΕΕ, η οποία εγκρίθηκε τον Φεβρουάριο 2014, ορίζει τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών με σκοπό την εποχιακή εργασία. Οι διακινούμενοι εποχιακοί εργαζόμενοι μπορούν να παραμείνουν νόμιμα και προσωρινά στην Ένωση για ανώτατη περίοδο πέντε έως εννέα μηνών (ανάλογα με το κράτος μέλος) για να ασκήσουν δραστηριότητα που εξαρτάται από την εναλλαγή των εποχών, ενώ παράλληλα διατηρούν την κύρια κατοικία τους σε τρίτη χώρα. Η οδηγία αποσαφηνίζει επίσης τα δικαιώματα που μπορούν να ασκήσουν οι εν λόγω διακινούμενοι εργαζόμενοι. Τον Ιούλιο2020, η Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τους εποχικά εργαζόμενους στο πλαίσιο της έξαρσης της νόσου COVID-19, στις οποίες ανήγγειλε επίσης την πρώτη έκθεση εφαρμογής για το 2021.

Η οδηγία 2014/66/ΕΕ σχετικά με τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών στο πλαίσιο ενδοεταιρικής μετάθεσης εγκρίθηκε στις 15 Μαΐου 2014. Η εν λόγω οδηγία καθιστά ευκολότερη την εκ μέρους των επιχειρήσεων και πολυεθνικών εταιρειών προσωρινή μετάθεση των διευθυντικών στελεχών και των ειδικευμένων και ασκούμενων εργαζομένων τους στα υποκαταστήματα ή στις θυγατρικές τους που βρίσκονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πρώτη έκθεση για την εφαρμογή της οδηγίας αυτής έπρεπε να υποβληθεί έως τον Νοέμβριο του 2019.

Η οδηγία (ΕΕ) 2016/801 σχετικά με τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών με σκοπό την έρευνα, τις σπουδές, την πρακτική άσκηση, την εθελοντική υπηρεσία, τις ανταλλαγές μαθητών ή τα εκπαιδευτικά προγράμματα και την απασχόληση των εσωτερικών άμισθων βοηθών (au pair) εγκρίθηκε στις 11 Μαΐου 2016 με υποχρέωση να έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών μέχρι τις 23 Μαΐου 2018. Αντικαθιστά τα προηγούμενα νομικά μέσα που κάλυπταν τους σπουδαστές και τους ερευνητές, διευρύνει το πεδίο και απλουστεύει την εφαρμογή τους.

Τέλος, το καθεστώς υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν επί μακρόν στην Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να ρυθμίζεται από την οδηγία 2003/109/ΕΚ του Συμβουλίου, όπως αυτή τροποποιήθηκε το 2011 για να διευρυνθεί το πεδίο εφαρμογής της σε πρόσφυγες και άλλους δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Σύμφωνα με την έκθεση εφαρμογής του Μαρτίου 2019, αντί να προωθείται ενεργά το ευρωπαϊκό καθεστώς του επί μακρόν διαμένοντος, τα κράτη μέλη εκδίδουν κατά κύριο λόγο άδειες για τους επί μακρόν διαμένοντες σε εθνικό επίπεδο. και μόνο λίγοι υπήκοοι τρίτων χωρών χρησιμοποιούν το δικαίωμά τους να μετακινούνται σε άλλα κράτη μέλη. Η Επιτροπή προτίθεται να επανεξετάσει την οδηγία προκειμένου να ενισχύσει το δικαίωμα των επί μακρόν διαμενόντων να μετακινούνται και να εργάζονται σε άλλα κράτη μέλη. Η παρούσα πρόταση κανονισμού για το άσυλο και τη διαχείριση της μετανάστευσης (4.2.2) και οι εργασίες σχετικά με την οδηγία για την μπλε κάρτα περιλαμβάνουν προτεινόμενες τροποποιήσεις της οδηγίας για τους επί μακρόν διαμένοντες.

Ως εκ τούτου, όπως επισημάνθηκε στο πλαίσιο του ελέγχου καταλληλότητας για τη νόμιμη μετανάστευση της Επιτροπής, του Μαρτίου 2019, οι κατηγορίες τακτικής μετανάστευσης που δεν καλύπτονται ακόμη από τη νομοθεσία της ΕΕ περιλαμβάνουν τους εργαζόμενους που δεν διαθέτουν υψηλή ειδίκευση και έρχονται για περιόδους που υπερβαίνουν τους εννέα μήνες, καθώς και τους επενδυτές και τους αυτοαπασχολούμενους υπηκόους τρίτων χωρών.

2. Ένταξη

Η οδηγία 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου θεσπίζει διατάξεις σχετικά με το δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση, οι οποίες προχωρούν παραπέρα από το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Έχοντας υπόψη την έκθεση εφαρμογής του 2008 που κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η Οδηγία 2003/86/ΕΚ δεν εφαρμοζόταν πλήρως και ορθά στα κράτη μέλη, η Επιτροπή δημοσίευσε, τον Απρίλιο του 2014, μια ανακοίνωση με την οποία προσέφερε καθοδήγηση στα κράτη μέλη για τον τρόπο εφαρμογής της. Ο έλεγχος καταλληλότητας για τη νόμιμη μετανάστευση της Επιτροπής καλύπτει επίσης την οδηγία για την οικογενειακή επανένωση.

Η αρμοδιότητα της ΕΕ στο πεδίο της ένταξης είναι περιορισμένη. Τον Ιούλιο του 2011 η Επιτροπή ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Θεματολόγιο για την Ένταξη Υπηκόων Τρίτων Χωρών. Πιο πρόσφατα, τον Ιούνιο του 2020, η Επιτροπή παρουσίασε ένα σχέδιο δράσης για την ενσωμάτωση και την ένταξη 2021-2027 που περιλαμβάνει πλαίσιο ενεργειών και συγκεκριμένες πρωτοβουλίες με σκοπό να υποστηριχθούν τα κράτη μέλη στις προσπάθειες ενσωμάτωσης και ένταξης των περίπου 34 εκατομμυρίων υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν νομίμως στο έδαφος της Ένωσης. Το σχέδιο συνδυάζει μέτρα παρακολούθησης και τη χρήση νέων ψηφιακών εργαλείων, καθώς και προσπάθειες για την προώθηση της συμμετοχής των μεταναστών στην κοινωνία, την αύξηση των ευκαιριών για χρηματοδότηση από την ΕΕ και τη δημιουργία πολυμερών εταιρικών σχέσεων σε διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης. Στα υφιστάμενα μέσα περιλαμβάνεται το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τη Μετανάστευση, ο Ευρωπαϊκός Ιστοχώρος για την Ένταξη, και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ένταξης· και η νεοσυσταθείσα ομάδα εμπειρογνωμόνων για τις απόψεις των μεταναστών στον τομέα της μετανάστευσης, του ασύλου και της ένταξης, η οποία συνεδρίασε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο 2020.

Ειδικά χρηματοδοτικά μέσα για την υποστήριξη των εθνικών πολιτικών ένταξης βασίστηκαν στο Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ολοκλήρωσης (AMIF) και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ)· από το 2021, στο πλαίσιο του νέου πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου (ΠΔΠ), προτάθηκε να εμπίπτουν τα εν λόγω χρηματοδοτικά μέσα στο πλαίσιο του AMIF και του ΕΚΤ +.

3. Παράτυπη μετανάστευση

Η ΕΕ έχει εγκρίνει δύο μείζονες νομοθετικές πράξεις για την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης:

  • Η λεγόμενη «δέσμη μέτρων για τους διακινητές παράνομων μεταναστών» περιλαμβάνει την οδηγία 2002/90/EΚ του Συμβουλίου, που διαμορφώνει έναν κοινό ορισμό του εγκλήματος της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής, και την απόφαση πλαίσιο 2002/946/ΔΕΥ, που θεσπίζει ποινικές κυρώσεις για τη συμπεριφορά αυτή. Η εμπορία ανθρώπων ρυθμίζεται από την Οδηγία 2011/36/ΕΕ για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της. Η δέσμη αυτή συμπληρώνεται με την οδηγία 2004/81/EΚ του Συμβουλίου, που προβλέπει τη χορήγηση άδειας διαμονής στα θύματα εμπορίας ή παράνομης διακίνησης τα οποία συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές (αναφορικά με την εμπορία ανθρώπων, βλ. επίσης θεματολογικό δελτίο 4.2.6 για τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις). Τον Μάιο 2015, η Επιτροπή ενέκρινε το Σχέδιο δράσης της ΕΕ κατά της λαθραίας διακίνησης μεταναστών (2015-2020), και, σύμφωνα με αυτό, η Επιτροπή διεξήγαγε μια αξιολόγηση REFIT του ισχύοντος νομικού πλαισίου, της οποίας προηγήθηκε μια δημόσια διαβούλευση. Η Επιτροπή έκρινε ότι, εκείνη τη στιγμή, δεν υπήρχαν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία που να αποδεικνύουν την πραγματική και επανειλημμένη δίωξη ατόμων ή οργανισμών για ανθρωπιστική βοήθεια και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το νομικό πλαίσιο της ΕΕ σχετικά με το λαθρεμπόριο μεταναστών εξακολουθεί να είναι απαραίτητο στο σημερινό πλαίσιο. Το ψήφισμα του Κοινοβουλίου της 5ης Ιουλίου 2018 κάλεσε την Επιτροπή να αναπτύξει κατευθυντήριες γραμμές για τα κράτη μέλη ώστε να αποφευχθεί η ποινικοποίηση της ανθρωπιστικής βοήθειας και πραγματοποιήθηκε ακρόασηγια το θέμα αυτό τον Σεπτέμβριο του 2018. Στο πλαίσιο του νέου συμφώνου, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση που παρέχει καθοδήγηση σχετικά με την ερμηνεία της οδηγίας για την υποβοήθηση, στην οποία ανέφερε ότι η εκπλήρωση της νομικής υποχρέωσης διάσωσης ανθρώπων που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα δεν μπορεί να ποινικοποιηθεί, χωρίς όμως να ζητεί κάποια πρόσθετη δράση, αφήνοντας τις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης στα χέρια ΜΚΟ και ιδιωτικών σκαφών. Ανακοίνωσε επίσης ένα νέο σχέδιο δράσης κατά της παράνομης διακίνησης μεταναστών για τα μέσα του 2021 (με προηγούμενη δημόσια διαβούλευση) και δήλωσε την πρόθεσή της να αναπτύξει δράση κατά της λαθραίας διακίνησης μεταναστών σε εταιρικές σχέσεις με τρίτες χώρες.
  • Η «οδηγία περί επιστροφής» (2008/115/ΕΚ) καθορίζει κοινά πρότυπα της ΕΕ, καθώς και διαδικασίες για την επιστροφή παρατύπως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. Η πρώτη έκθεση για την εφαρμογή της εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2014. Τον Σεπτέμβριο 2015 η Επιτροπή δημοσίευσε ένα σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επιστροφή και τον Οκτώβριο του 2015 το Συμβούλιο ενέκρινε τα συμπεράσματά του για το μέλλον της πολιτικής για την επιστροφή. Τον Μάρτιο 2017, η Επιτροπή συμπλήρωσε το σχέδιο δράσης με μια ανακοίνωση σχετικά με «μια πιο αποτελεσματική πολιτική επιστροφής στην Ευρωπαϊκή Ένωση - ανανεωμένο σχέδιο δράσης» και μια σύσταση για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των επιστροφών. Τον Σεπτέμβριο 2017, δημοσίευσε το επικαιροποιημένο «Εγχειρίδιο περί επιστροφής», για την παροχή καθοδήγησης σχετικά με την εκτέλεση των καθηκόντων των εθνικών αρχών που είναι αρμόδιες για την επιστροφή. Επιπλέον, το 2016, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/1953 σχετικά με τη θέσπιση ενός ευρωπαϊκού ταξιδιωτικού εγγράφου για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. O πρόσφατα αναβαθμισμένος και ενισχυμένος Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής η (Frontex) συνδράμει όλο και περισσότερο τα κράτη μέλη στις δραστηριότητες που συνδέονται με την επιστροφή. Τον Σεπτέμβριο του 2018, η Επιτροπή πρότεινε μια επανεξέταση της οδηγίας για την επιστροφή, για να επιταχύνει τις διαδικασίες, όπως μια νέα διαδικασία στα σύνορα για τους αιτούντες άσυλο, σαφέστερες διαδικασίες και κανόνες για την πρόληψη καταχρήσεων, αποτελεσματικά προγράμματα οικειοθελούς επιστροφής που θα θεσπιστούν στα κράτη μέλη, και σαφέστερους κανόνες σχετικά με την κράτηση. Η στοχοθετημένη εκτίμηση επιπτώσεων του Κοινοβουλίου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η πρόταση θα συνεπαγόταν σημαντικό κόστος για τα κράτη μέλη μέσω της αύξησης της κράτησης. Δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις ότι η πρόταση θα οδηγήσει σε πιο αποτελεσματικές επιστροφές, αλλά είναι πιθανό να οδηγήσει σε παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων των παράνομων μεταναστών. Το ψήφισμα του Κοινοβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2020 σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για την επιστροφή τονίζει ότι η αποτελεσματικότητα της πολιτικής επιστροφής της ΕΕ πρέπει όχι μόνο να μετράται με βάση τα ποσοστά επιστροφής, αλλά και να λαμβάνει υπόψη τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των διαδικαστικών εγγυήσεων. Οι εργασίες σχετικά με την αναδιατύπωση της οδηγίας για την επιστροφή θα συνεχιστούν στην Επιτροπή LIBE το 2021, ενώ η εισηγήτρια έχει ήδη δημοσιεύσει το σχέδιο έκθεσής της στις 21 Φεβρουαρίου 2020. Στο νέο Σύμφωνο της, η Επιτροπή κινείται προς ένα κοινό σύστημα της ΕΕ για τις επιστροφές, με μεγαλύτερη επιχειρησιακή στήριξη για τα κράτη μέλη, και τον Frontex ως επιχειρησιακό βραχίονα της πολιτικής επιστροφής της ΕΕ, μαζί με τον διορισμό συντονιστή επιστροφής με την υποστήριξη ενός νέου δικτύου υψηλού επιπέδου για την επιστροφή. Επίσης, ανακοινώνει στρατηγική για την οικειοθελή επιστροφή και επανένταξη, για το τέλος Απριλίου 2021, με κοινούς στόχους για μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ των ενωσιακών και των εθνικών πρωτοβουλιών που έχουν οριστεί για τα μέσα του 2021. Η χορηγία επιστροφής προτείνεται επίσης ως μέτρο αλληλεγγύης μέσω του οποίου τα κράτη μέλη μπορούν να στηρίξουν άλλα κράτη μέλη που βρίσκονται υπό πίεση.
  • Η οδηγία 2009/52/ΕΚ διευκρινίζει τις κυρώσεις και τα μέτρα που πρέπει να εφαρμόζονται στα κράτη μέλη κατά των εργοδοτών παράτυπα διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. Η πρώτη έκθεση για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας υποβλήθηκε στις 22 Μαΐου 2014. Στο νέο σύμφωνο, η Επιτροπή ανακοίνωσε την πρόθεσή της να αρχίσει την αξιολόγηση του τρόπου ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας της οδηγίας για την επιβολή κυρώσεων στους εργοδότες, αρχής γενομένης από το 2020.
  • Από το 2001, τα κράτη μέλη έχουν αναγνωρίσει αμοιβαία τις αντίστοιχες αποφάσεις απέλασης, βάσει της οδηγίας 2001/40, σύμφωνα με την οποία η απόφαση ενός κράτους μέλους να απελάσει υπήκοο τρίτης χώρας που βρίσκεται σε άλλο κράτος μέλος γίνεται σεβαστή και τηρείται.

Ταυτόχρονα, η ΕΕ διαπραγματεύεται και συνάπτει συμφωνίες επανεισδοχής (readmission agreements) με χώρες καταγωγής και διέλευσης με στόχο την επιστροφή των παράτυπων μεταναστών, και συνεργάζεται με αυτές τις χώρες για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων. Οι συμφωνίες αυτές προβλέπουν τη σύσταση μικτών επιτροπών επανεισδοχής για την παρακολούθηση της εφαρμογής τους. Συνδέονται επίσης με συμφωνίες διευκόλυνσης της χορήγησης θεωρήσεων, οι οποίες αποσκοπούν στην παροχή των απαραίτητων κινήτρων για τις διαπραγματεύσεις επανεισδοχής στην ενδιαφερόμενη τρίτη χώρα χωρίς να αυξηθεί η παράνομη μετανάστευση. https://ec.europa.eu/home-affairs/sites/default/files/pdf/10022021_communication_on_enhancing_cooperation_on_return_and_readmission_com-2021-56_en.pdfΣε ανακοίνωση του Φεβρουαρίου 2021 σχετικά με την ενίσχυση της συνεργασίας για την επιστροφή και την επανεισδοχή, η Επιτροπή παρουσίασε τα πορίσματα της πρώτης ετήσιας αξιολόγησης της συνεργασίας των χωρών εταίρων στον τομέα της επανεισδοχής ως βάση για τη θέσπιση από το Συμβούλιο πιο περιοριστικών ή θετικών μέτρων για τις θεωρήσεις έναντι τρίτων χωρών.

Από τον Μάρτιο 2020, η Επιτροπή έχει επίσης συνάψει 24 άτυπες συμφωνίες για την επιστροφή και την επανεισδοχή, οι οποίες έχουν προκαλέσει βαριές επικρίσεις από το Κοινοβούλιο για το γεγονός ότι δεν εμπίπτουν στον έλεγχό του, και έχουν εγείρει ζητήματα λογοδοσίας και διαφάνειας.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Μετά τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας, το Κοινοβούλιο έχει εμπλακεί ενεργά, ως πλήρης συννομοθέτης, στην έγκριση νέας νομοθεσίας τόσο για την παράτυπη όσο και τη νόμιμη μετανάστευση.

Το Κοινοβούλιο έχει εγκρίνει πολλά ψηφίσματα πρωτοβουλίας για το θέμα της μετανάστευσης, και ειδικότερα το ψήφισμα της 12ης Απριλίου 2016 σχετικά με την κατάσταση στην περιοχή της Μεσογείου και την ανάγκη για μια ολιστική προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά τη μετανάστευση, που αξιολογεί τις διάφορες προτεινόμενες πολιτικές, και καταρτίζει μια σειρά συστάσεων. Η έκθεση της επιτροπής LIBE που εγκρίθηκε στην ολομέλεια, συνοδευόταν από τις γνωμοδοτήσεις οκτώ άλλων επιτροπών του Κοινοβουλίου. Το ψήφισμα περιλαμβάνει τη θέση του Κοινοβουλίου επί όλων των σχετικών πολιτικών της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο και αποτελεί το σημείο αναφοράς του Κοινοβουλίου στον τομέα αυτό.

Επί του παρόντος, η επιτροπή LIBE επεξεργάζεται μη νομοθετική έκθεση με τίτλο «Νέες οδοί νόμιμης μετανάστευσης εργατικού δυναμικού», η οποία θα ληφθεί υπόψη στην επικείμενη νομοθετική έκθεση πρωτοβουλίας σχετικά με την πολιτική και τη νομοθεσία για τη νόμιμη μετανάστευση, και η οποία βασίζεται στην έλλειψη συγκεκριμένων νομοθετικών προτάσεων για τη νόμιμη μετανάστευση στο νέο σύμφωνο της Επιτροπής.

Διαβάστε περισσότερα για το θέμα αυτό:

 

Marion Schmid-Drüner