Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι εμπορικοί εταίροι της

Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έχει απομακρυνθεί από την παραγωγή προϊόντων υψηλής εργατικής έντασης και χαμηλής αξίας, για να ειδικευθεί σε αγαθά μεγαλύτερης αξίας, με εμπορικό σήμα. Με την ανοικτή οικονομία που χαρακτηρίζει την ΕΕ, το εμπόριο έχει ζωτική σημασία. Προκειμένου να υπερκεραστούν οι φραγμοί στο εμπόριο και να διασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις της, η Ένωση διαπραγματεύεται ορισμένες συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών (ΣΕΣ). Η ΕΕ είναι επίσης ιδρυτικό μέλος και βασικός μέτοχος στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ).

Νομική βάση

Το άρθρο 207 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) ορίζει την κοινή εμπορική πολιτική ως αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η κεντρική θέση της ΕΕ

Η ΕΕ είναι η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου και αντιπροσωπεύει άνω του 20% του παγκόσμιου ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕγχΠ). Χάρη στο μέγεθος του ΑΕγχΠ της (14 τρισεκατομμύρια ευρώ) και στον ανοικτό χαρακτήρα της αγοράς της, που αντιπροσωπεύει 3 142 δισεκατομμύρια ευρώ σε εξαγωγές και 2 842 δισεκατομμύρια ευρώ σε εισαγωγές, η ΕΕ έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση του παγκόσμιου συστήματος εμπορικών συναλλαγών, πρωτίστως και κυρίως υποστηρίζοντας τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ). Η ανοικτή οικονομία οδήγησε και θα συνεχίσει να οδηγεί σε σημαντικά πλεονεκτήματα για την ΕΕ, δεδομένου ότι περισσότερες από 30 εκατομμύρια θέσεις απασχόλησης στην ΕΕ εξαρτώνται από το εξωτερικό εμπόριο, και ότι το 90% της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης κατά την επόμενη δεκαπενταετία αναμένεται να σημειωθεί εκτός Ευρώπης[1]. Νέοι οικονομικοί παράγοντες και τεχνολογικά επιτεύγματα έχουν τροποποιήσει σε σημαντικό βαθμό τη δομή και τα πρότυπα του διεθνούς εμπορίου. Ειδικότερα, η ευρεία χρήση των τεχνολογιών πληροφορίας έχει επιτρέψει το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, κάτι που παλαιότερα δεν ήταν δυνατόν. Οι διεθνείς συναλλαγές έχουν σημειώσει τεράστια αύξηση κατά την τελευταία εικοσαετία, φτάνοντας σε άνευ προηγουμένου επίπεδα. Η σημερινή διεθνής οικονομία χαρακτηρίζεται από έντονη ενσωμάτωση, και οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού έχουν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό το παραδοσιακό εμπόριο έτοιμων προϊόντων.

Οι συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης έχουν επηρεάσει αρνητικά τις οικονομικές επιδόσεις της Ένωσης. Παρόλα αυτά, από ορισμένες απόψεις, η οικονομία της ΕΕ έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα σε σύγκριση με άλλες εκβιομηχανισμένες οικονομίες, και το μερίδιό της στο παγκόσμιο ΑΕγχΠ έχει μειωθεί με μικρότερη ταχύτητα σε σύγκριση με αυτό της Ιαπωνίας ή των ΗΠΑ. Η ΕΕ κατόρθωσε επίσης να διατηρήσει μια σχετικά ισχυρή θέση στο εμπόριο προϊόντων, ενισχύοντας παράλληλα τον ηγετικό της ρόλο στο εμπόριο υπηρεσιών.

Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το διεθνές εμπόριο αποτέλεσε έναν από τους πρώτους τομείς στους οποίους τα κράτη μέλη συμφώνησαν να μοιραστούν την κυριαρχία τους. Ανέθεσαν, ως εκ τούτου, στην Επιτροπή τον χειρισμό των εμπορικών θεμάτων, συμπεριλαμβανομένης της διαπραγμάτευσης διεθνών εμπορικών συμφωνιών εξ ονόματός τους. Αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ, ενεργώντας ως ενιαία οντότητα, διαπραγματεύεται, εξ ονόματος όλων των κρατών μελών της, τόσο διμερείς όσο και πολυμερείς εμπορικές συμφωνίες. Όπως προκύπτει από τα αποτελέσματά της στο σύστημα επίλυσης διαφορών του ΠΟΕ, η ΕΕ έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ικανότητα να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της σε διεθνείς εμπορικές διαφορές. Η ΕΕ αξιοποιεί επίσης τα διεθνή εμπορικά εργαλεία για την προώθηση των αξιών και πολιτικών της και επιχειρεί να επεκτείνει τις κανονιστικές της πρακτικές στον υπόλοιπο κόσμο. Συγκεκριμένα, η «προώθηση ευρωπαϊκών αξιών», μεταξύ των οποίων τα ανθρώπινα δικαιώματα, η βιώσιμη ανάπτυξη, η χρηστή διακυβέρνηση και ο σεβασμός για το περιβάλλον, συνιστά έναν από τους τρεις πυλώνες της εμπορικής στρατηγικής της ΕΕ «Εμπόριο για όλους».

Κατά παράδοση, η ΕΕ υποστηρίζει ένα ανοικτό και δίκαιο διεθνές σύστημα εμπορικών συναλλαγών. Η ΕΕ έχει καταβάλει έντονες προσπάθειες για να διασφαλίσει την ένταξη όλων των χωρών στην παγκόσμια οικονομία, μεταξύ άλλων και μέσω της προοδευτικής κατάργησης των περιορισμών στο διεθνές εμπόριο.

Η Συνθήκη της Λισαβόνας αναβάθμισε επίσης τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ανάγοντάς το σε συννομοθέτη όσον αφορά θέματα που άπτονται του εμπορίου και των επενδύσεων, σε ισότιμη βάση με το Συμβούλιο. Επιπλέον, η Συνθήκη ανέθεσε πιο ενεργό ρόλο στο Κοινοβούλιο σε θέματα διαπραγμάτευσης και κύρωσης διεθνών εμπορικών συμφωνιών, δεδομένου ότι η συγκατάθεσή του είναι πλέον υποχρεωτική. Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία της εμπορικής πολιτικής συνεχίζουν να αποτελούν αρμοδιότητα των κρατών μελών. Στις 16 Μαΐου 2017, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) εξέδωσε γνωμοδότηση, με την οποία αποσαφήνισε την κατανομή μεταξύ των εθνικών και ενωσιακών αρμοδιοτήτων.

Εμπορική πολιτική και προσανατολισμός

Η ανακοίνωση του 2010 για το εμπόριο, την ανάπτυξη και τις παγκόσμιες υποθέσεις («Trade, Growth and World Affairs») κατέστησε το διεθνές εμπόριο έναν από τους πυλώνες της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», με σκοπό να γίνει η ΕΕ φιλικότερη προς το περιβάλλον και πιο ανταγωνιστική. Ομοίως, η στρατηγική «Εμπόριο για όλους» του 2015 ενισχύει την εμπορική πολιτική της ΕΕ ως κύριο παράγοντα προώθησης της ανάπτυξης, της απασχόλησης και των επενδύσεων, και ζητεί την αναζωογόνηση του ΠΟΕ ώστε να έχει κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη και την επιβολή των κανόνων, μέσω της υιοθέτησης μια περισσότερο επικεντρωμένης προσέγγισης αντί της σημερινής προσέγγισης της «ενιαίας δέσμευσης», στο πλαίσιο της οποίας όλα τα σημεία της ημερήσιας διάταξης πρέπει να συμφωνηθούν από κοινού, και μέσω της δημιουργίας ενός μηχανισμού δύο ταχυτήτων που να επιτρέπει σε ένα υποσύνολο μελών του ΠΟΕ να προχωρήσουν ως προς ένα συγκεκριμένο θέμα, ενώ ταυτόχρονα διατηρείται η δυνατότητα για άλλα μέλη να προσχωρήσουν στην ομάδα αυτή σε μεταγενέστερο στάδιο.

Ωστόσο, ύστερα από το αδιέξοδο στις πολυμερείς διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο του ΠΟΕ σχετικά με το αναπτυξιακό πρόγραμμα της Ντόχα, η ΕΕ έπρεπε να βρει εναλλακτικούς τρόπους για να διασφαλιστεί η καλύτερη πρόσβαση στις αγορές τρίτων χωρών. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού, ξεκίνησε μια νέα γενιά σφαιρικών ΣΕΣ που υπερβαίνουν κατά πολύ τις δασμολογικές ελαφρύνσεις και το εμπόριο προϊόντων.

Η πρώτη ΣΕΣ «νέας γενιάς» συνήφθη με τη Νότια Κορέα και, μετά την επικύρωσή της από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εφαρμόστηκε προσωρινά από τον Ιούλιο 2011, με επίσημη έναρξη ισχύος τον Δεκέμβριο 2015. Η πολυμερής εμπορική συμφωνία μεταξύ της ΕΕ, αφενός, και του Περού, της Κολομβίας και του Εκουαδόρ αργότερα, αφετέρου, που εφαρμόζεται προσωρινά από το 2013, η Συμφωνία Σύνδεσης με τις χώρες της Κεντρικής Αμερικής, της οποίας ο εμπορικός πυλώνας εφαρμόζεται προσωρινά από το 2013, η Συνολική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία ΕΕ-Καναδά (CETA), η οποία εφαρμόζεται προσωρινά από τον Σεπτέμβριο 2017, η ΣΕΣ μεταξύ ΕΕ και Σιγκαπούρης, επί της οποίας περατώθηκαν οι διαπραγματεύσεις το 2014, και η ΣΕΣ ΕΕ-Βιετνάμ, επί της οποίας περατώθηκαν οι διαπραγματεύσεις στο τέλος του 2015, μαρτυρούν από κοινού τη νέα αυτή πολιτική. Μια ΣΕΣ με την Ιαπωνία τέθηκε σε ισχύ την 1η Φεβρουαρίου 2019.

Μολονότι οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ σχετικά με τη Διατλαντική Εταιρική Σχέση Εμπορίου και Επενδύσεων (TTIP), έχουν ανασταλεί, η ΕΕ βρίσκεται στο στάδιο της διαπραγμάτευσης συγκεκριμένων συμφωνιών για τους δασμούς για βιομηχανικά αγαθά και την αξιολόγηση της συμμόρφωσης με τις ΗΠΑ. Οι διαπραγματεύσεις για μια εμπορική συμφωνία με τα ιδρυτικά μέλη της Mercosur θεωρούνται σημαντικό βήμα προς μεγαλύτερη πρόσβαση στην αγορά της Νότιας Αμερικής. Η ΕΕ έχει επίσης αρχίσει διαπραγματεύσεις για μια ΣΕΣ με την Ινδονησία και την Τυνησία, τις Φιλιππίνες, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Οι διαπραγματεύσεις με τη Μαλαισία, την Ταϊλάνδη και την Ινδία θα επαναληφθούν μόλις διασφαλιστούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. Η ΕΕ έχει επίσης ξεκινήσει διαπραγματεύσεις για τη σύναψη αυτοτελών διμερών επενδυτικών συνθηκών με την Κίνα και τη Μιανμάρ και θα εξετάσει το ενδεχόμενο της έναρξης παρόμοιων διαπραγματεύσεων με την Ταϊβάν και το Χονγκ Κονγκ. Το ενδεχόμενο διαπραγματεύσεων με το Ιράν θα εξεταστεί έπειτα από την προσχώρηση της χώρας αυτής στον ΠΟΕ.

Τα οφέλη από αυτές τις συμφωνίες θα είναι σημαντικά. Οι μέσοι δασμοί που επιβάλλονται στις εξαγωγές της ΕΕ πρόκειται να περικοπούν κατά περίπου 50%. Προβλέπεται ότι οι ΣΕΣ θα συμβάλουν στην οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ κατά επιπλέον 2% του ΑΕγχΠ της[2]. Εντούτοις, ενδέχεται να χρειαστούν αρκετά χρόνια για την οριστικοποίηση των εν λόγω συμφωνιών.

Εισαγωγές και εξαγωγές

Η Ευρώπη είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας μεταποιημένων προϊόντων και υπηρεσιών παγκοσμίως και ταυτόχρονα η μεγαλύτερη εξαγωγική αγορά για 80 περίπου χώρες[3]. Η αξία των εμπορικών συναλλαγών της ΕΕ με τον υπόλοιπο κόσμο ανήλθε, το 2019, σε 4 067 δισεκατομμύρια ευρώ[4].

Οι κύριοι εμπορικοί εταίροι της Ευρωπαϊκής Ένωσης - Εμπόριο προϊόντων το 2019 (σε εκατομμύρια ευρώ)

Χώρα Εξαγωγές Εισαγωγές Σύνολο Εμπορικό ισοζύγιο
ΗΠΑ 384 435 231 951 616 386 +152 484
Κίνα 198 290 361 855 560 146 -163 565
Ηνωμένο Βασίλειο 318 099 193 698 511 798 +124 401
Ελβετία 146 775 110 257 036 257 036 +36 515
Κόσμος 2 132 015 1 934 944 4 066 959 +197 071

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020

Αυξήθηκαν τόσο οι εισαγωγές όσο και οι εξαγωγές σε σύγκριση με το 2018. Η αύξηση ήταν μεγαλύτερη για τις εξαγωγές (72 δισεκατομμύρια ευρώ) παρά για τις εισαγωγές (27 δισεκατομμύρια ευρώ).

Το εμπορικό πλεόνασμα της ΕΕ των 28 όσον αφορά τα προϊόντα κυμάνθηκε από 11 δισεκατομμύρια ευρώ το 2014 σε 60 δισεκατομμύρια ευρώ το 2015 και 20,5 δισεκατομμύρια ευρώ το 2017[5]. Το 2018, καταγράφηκε έλλειμμα ύψους 24,6 δισ. ευρώ. Τα μηχανήματα και ο εξοπλισμός μεταφορών ήταν οι σημαντικότερες κατηγορίες τόσο για τις εξαγωγές όσο και για τις εισαγωγές, και ακολούθησαν τα χημικά προϊόντα στην περίπτωση των εξαγωγών και τα ορυκτά καύσιμα στην περίπτωση των εισαγωγών.

Οι συνολικές εξαγωγές το 2019 αυξήθηκαν κατά 3,7% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, ενώ οι εισαγωγές αυξήθηκαν κατά 4,1%, φθάνοντας τις τιμές των 3 141 δισεκατομμυρίων ευρώ και των 2 842 δισεκατομμυρίων ευρώ αντίστοιχα. Οι ΗΠΑ παρέμειναν, μακράν, ο σημαντικότερος προορισμός για τα προϊόντα που εξήχθησαν από την ΕΕ το 2019, ενώ ακολουθούν το Ηνωμένο Βασίλειο, η Κίνα, η Ελβετία και η Ρωσία.

Η Κίνα συνέχισε να είναι ο κύριος προμηθευτής προϊόντων για την ΕΕ το 2019, ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Η τάση για ένα θετικό ισοζύγιο των συναλλαγών είναι επίσης εμφανής στον τομέα των υπηρεσιών. Το 2019, η ΕΕ κατέγραψε ισοζύγιο υπηρεσιών με τον υπόλοιπο κόσμο 103 δισεκατομμύρια ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε εξαγωγές ύψους 1 010 δισεκατομμυρίων ευρώ και εισαγωγές που ανήλθαν συνολικά σε 907 δισεκατομμύρια ευρώ. Το εμπόριο υπηρεσιών αντιπροσώπευσε το 32% των εξαγωγών και το 28% των εισαγωγών προϊόντων και υπηρεσιών της ΕΕ το 2019[6]. Οι ΗΠΑ, οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) και η Ασία ήταν μεταξύ των μεγαλύτερων εταίρων της ΕΕ όσον αφορά το εμπόριο υπηρεσιών. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα δεδομένα, το εμπόριο υπηρεσιών της ΕΕ επικεντρώθηκε κυρίως σε τρεις κατηγορίες: λοιπές επιχειρησιακές υπηρεσίες, μεταφορές και ταξίδια[7].

Η πανδημία COVID-19 μείωσε σημαντικά το διεθνές εμπόριο αγαθών, συμπεριλαμβανομένου του εμπορίου της ΕΕ με τους κύριους εμπορικούς εταίρους της, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2020.

Άμεσες ξένες επενδύσεις στην ΕΕ

Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος επενδυτής στον κόσμο και σημαντικός αποδέκτης άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) από άλλες χώρες. Με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009 επεκτάθηκαν περαιτέρω οι αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ στον τομέα των διεθνών εμπορικών θεμάτων, οι οποίες τώρα καλύπτουν και τις ΑΞΕ. Για να διευκρινιστεί το ακριβές φάσμα των αρμοδιοτήτων της σχετικά με τις επενδύσεις, η Επιτροπή ζήτησε από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης να γνωμοδοτήσει σχετικά με την ΣΕΣ μεταξύ ΕΕ και Σιγκαπούρης. Η γνώμη του Δικαστηρίου του 2017 επιβεβαίωσε ότι οι περισσότερες πτυχές των ΑΞΕ εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της ΕΕ, με ορισμένες εξαιρέσεις, ειδικότερα όσον αφορά την επίλυση διαφορών.

Μερίδιο επί των παγκόσμιων ΑΞΕ το 2018 (%)

Χώρα Εισερχόμενο απόθεμα Εξερχόμενο απόθεμα
ΕΕ 34,2% 45,4%
ΗΠΑ 30% 28,4%
Κίνα 6,5% 8,5%
Καναδάς 3,5% 5,8%
Ιαπωνία 0,9% 7,3%

Πηγή: Υπολογισμοί της ΓΔ EXPO του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με βάση στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

 

[1]«Εμπόριο για όλους: Προς μια πιο υπεύθυνη πολιτική για το εμπόριο και τις επενδύσεις», Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σελ. 8, αναζήτηση στις 26 Απριλίου 2019, http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/october/tradoc_153846.pdf
[2]«Ο τρόπος λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης: εμπόριο», Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2016, σελ. 5, αναζήτηση στις 12 Απριλίου 2019, http://bookshop.europa.eu/el/trade-pbNA0216154/
[3]«EU position in world trade» (Η θέση της ΕΕ στο παγκόσμιο εμπόριο), Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 12 Απριλίου 2019, http://ec.europa.eu/trade/policy/eu-position-in-world-trade/
[5]Στατιστικός Οδηγός της ΓΔ Εμπορίου του Ιουνίου 2018, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2013/may/tradoc_151348.pdf
[6]Υπολογισμοί της ΓΔ EXPO του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με βάση στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
[7]«Διεθνές εμπόριο υπηρεσιών», Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/International_trade_in_services#Main_services_traded, αναζήτηση στις 12 Απριλίου 2019· Η στατιστική κατηγορία «άλλες επιχειρηματικές υπηρεσίες» περιλαμβάνει : δράσεις έρευνας και ανάπτυξης· παροχή συμβουλών σε επαγγελματικά θέματα και θέματα διοίκησης· τεχνικές, συναφείς προς το εμπόριο, και άλλες υπηρεσίες.

Mario Damen