Τα έσοδα της Ένωσης

Ο προϋπολογισμός της Ένωσης χρηματοδοτείται κατά μεγάλο μέρος από ιδίους πόρους. Τα ετήσια έσοδα πρέπει να καλύπτουν πλήρως τις ετήσιες δαπάνες, δεδομένου ότι δεν επιτρέπεται δημοσιονομικό έλλειμμα. Η απόφαση σχετικά με το σύστημα των ιδίων πόρων λαμβάνεται με ομοφωνία από το Συμβούλιο, συνυπολογίζοντας τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και πρέπει να επικυρώνεται από όλα τα κράτη μέλη. Η μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων που αποτελείται από δύο δέσμες νέων ιδίων πόρων προτάθηκε από την Επιτροπή το 2022 και το 2023.

Νομική βάση

Σκοπός

Η παροχή δημοσιονομικής αυτονομίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση εντός των ορίων της δημοσιονομικής πειθαρχίας.

Πώς λειτουργεί;

Με την απόφαση της 21ης Απριλίου 1970 περί ιδίων πόρων, η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) απέκτησε ιδίους πόρους. Σύμφωνα με την απόφαση (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2053 του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 2020, το επίπεδο των ιδίων πόρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ετησίως περιορίζεται επί του παρόντος σε ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος (ΑΕΕ) της ΕΕ που δεν θα πρέπει να υπερβαίνει το 1,4 %. Δεδομένου ότι τα συνολικά έξοδα δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα συνολικά έσοδα, αυτό το ανώτατο όριο περιορίζει και τις δαπάνες σύμφωνα με το τρέχον πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο για την περίοδο 2021-2027 (ΠΔΠ) (1.4.3).

Σύνθεση εσόδων

1. Ίδιοι πόροι

Οι «Παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι περιλαμβάνουν τους τελωνειακούς δασμούς, τους γεωργικούς δασμούς και τις εισφορές ζάχαρης που εισπράττονται από το 1970. Το ποσοστό που μπορεί να παρακρατηθεί από τα κράτη μέλη για την κάλυψη των δαπανών είσπραξης επανήλθε σε 25 % από 20 %. Οι «παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι πλέον ανέρχονται συνήθως στο 10-15% περίπου των εσόδων από ίδιους πόρους [1].

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ συνίσταται στη μεταβίβαση προς την Ένωση ενός ποσοστού του εκτιμώμενου φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) που εισπράττεται από τα κράτη μέλη. Μολονότι ο πόρος αυτός προβλεπόταν από την απόφαση του 1970, η εφαρμογή του δεν κατέστη δυνατή πριν από την εναρμόνιση των συστημάτων ΦΠΑ των κρατών μελών το 1979. Ο πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ επί του παρόντος αντιπροσωπεύει το 10 % περίπου των εσόδων από ιδίους πόρους.

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ αποτελεί εισφορά ενιαίου ποσοστού επί του ΑΕΕ των κρατών μελών που καθορίζεται κάθε χρόνο στο πλαίσιο της διαδικασίας προϋπολογισμού και θεσμοθετήθηκε με την απόφαση 88/376/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 24ης Ιουνίου 1988. Αρχικά, η είσπραξή του γινόταν μόνο όταν οι υπόλοιποι ίδιοι πόροι δεν επαρκούσαν για να καλύψουν πλήρως τις δαπάνες, αλλά τώρα χρηματοδοτεί τον κύριο όγκο του προϋπολογισμού της ΕΕ. Ο πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ έχει τριπλασιαστεί από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, και πλέον ανέρχεται στο 60-70 % περίπου των εσόδων από ίδιους πόρους.

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται σε πλαστικά θεσπίστηκε από την 1η Ιανουαρίου 2021 με την απόφαση του 2020 για τους ιδίους πόρους. Πρόκειται για εθνική συνεισφορά (απευθείας μεταφορά από τους προϋπολογισμούς των κρατών μελών) βάσει της ποσότητας των απορριμμάτων πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, με ενιαίο συντελεστή καταβολής 0,80 EUR ανά χιλιόγραμμο. Οι συνεισφορές των κρατών μελών με κατά κεφαλήν ΑΕΕ χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ μειώνονται κατά ετήσιο κατ’ αποκοπή ποσό που αντιστοιχεί σε 3,8 χιλιόγραμμα πλαστικών απορριμμάτων επί τον πληθυσμό. Τα έσοδα από τον εν λόγω πόρο παρέχουν περίπου 3-4 % του προϋπολογισμού της ΕΕ.

2. Λοιπά έσοδα και υπόλοιπο που μεταφέρεται από το προηγούμενο έτος

Στα λοιπά έσοδα περιλαμβάνονται οι φόροι επί των αποδοχών του προσωπικού της ΕΕ, οι εισφορές από τρίτες για προγράμματα της ΕΕ, οι εισφορές τόκου και τα πρόστιμα που καταβάλλονται από εταιρείες που παραβιάζουν την ενωσιακή νομοθεσία. Σε περίπτωση πλεονάσματος, το υπόλοιπο από κάθε οικονομικό έτος εγγράφεται στον προϋπολογισμό του επόμενου έτους ως έσοδο. Τα λοιπά έσοδα, τα υπόλοιπα και οι τεχνικές προσαρμογές ανέρχονται συνήθως σε ποσοστό που κυμαίνεται από 2 έως 8 % περίπου των συνολικών εσόδων.

Ο δανεισμός καταλογίζεται επίσης στα «λοιπά έσοδα» και ανέρχεται επί του παρόντος στο 25-30 % του προϋπολογισμού. Ο προϋπολογισμός της ΕΕ δεν μπορεί να παρουσιάζει έλλειμμα και δεν επιτρέπεται η χρηματοδότηση των δαπανών του μέσω δανεισμού. Ωστόσο, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν οι επιχορηγήσεις και τα δάνεια που παρέχονται από το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU (NGEU), η Επιτροπή εξουσιοδοτήθηκε, κατ’ εξαίρεση και σε προσωρινή βάση, να δανειστεί από τις κεφαλαιαγορές έως 750 δισεκατομμύρια EUR (σε τιμές του 2018). Η νέα καθαρή δανειοληπτική δραστηριότητα θα πρέπει να παύσει στο τέλος του 2026, έτος μετά την πάροδο του οποίου θα επιτρέπονται μόνο πράξεις αναχρηματοδότησης.

3. Διορθωτικοί μηχανισμοί

Το σύστημα ιδίων πόρων χρησιμοποιείται επίσης για τη διόρθωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών μεταξύ των καθαρών συνεισφορών των κρατών μελών. Παρόλο που η διόρθωση υπέρ του Ηνωμένου Βασιλείου που θεσπίστηκε το 1984 δεν εφαρμόζεται πλέον, η Δανία, η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες, η Αυστρία και η Σουηδία θα εξακολουθήσουν να ωφελούνται από κατ’ αποκοπή διορθώσεις κατά την περίοδο 2021-2027.

Η πορεία προς τη μεταρρύθμιση των ιδίων πόρων της ΕΕ

Η Συνθήκη της Λισαβόνας επανέλαβε ότι ο προϋπολογισμός πρέπει να χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από ιδίους πόρους, και διατήρησε την εξουσία που έχει το Συμβούλιο, κατόπιν διαβούλευσης με το Κοινοβούλιο, να εγκρίνει ομόφωνα απόφαση σχετικά με το σύστημα ιδίων πόρων της Ένωσης [2], για την καθιέρωση νέων κατηγοριών ιδίων πόρων και την κατάργηση υφιστάμενων. Επίσης, όρισε ότι το Συμβούλιο μπορεί να εγκρίνει τα μέτρα εφαρμογής των αποφάσεων αυτών μόνο με τη συγκατάθεση του Κοινοβουλίου, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτόν τη θέση του Κοινοβουλίου στη διαδικασία.

Με βάση τις νέες διατάξεις της Συνθήκης της Λισαβόνας, τα τελευταία χρόνια το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα ζητήσει την εις βάθος μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων, σε σειρά θέσεων και ψηφισμάτων του [3]. Το Κοινοβούλιο έχει επισημάνει τα προβλήματα του συστήματος ιδίων πόρων, και ειδικότερα τον υπερβολικά περίπλοκο χαρακτήρα του και τη δημοσιονομική εξάρτηση από τις εθνικές συνεισφορές.

Τον Ιανουάριο του 2017, η ομάδα υψηλού επιπέδου Monti που συγκροτήθηκε το 2014 για να προβεί σε γενική επανεξέταση του συστήματος ιδίων πόρων παρουσίασε την τελική της έκθεση σχετικά με διαφανέστερους, απλούστερους, δικαιότερους και δημοκρατικά ελεγχόμενους τρόπους χρηματοδότησης του προϋπολογισμού της ΕΕ. Σύμφωνα με το βασικό συμπέρασμα, ήταν αναγκαία η μεταρρύθμιση του προϋπολογισμού της ΕΕ, τόσο ως προς το σκέλος των εσόδων όσο και ως προς το σκέλος των δαπανών, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι τρέχουσες προκλήσεις και να επιτευχθούν απτά αποτελέσματα για τους πολίτες της Ένωσης.

Με βάση την εν λόγω έκθεση και το επακόλουθο έγγραφο προβληματισμού για το μέλλον των οικονομικών της ΕΕ, στις 2 Μαΐου 2018, η Επιτροπή υπέβαλε προτάσεις [4]για την απλούστευση του τρέχοντος ιδίου πόρου που βασίζεται στον ΦΠΑ και τη θέσπιση δέσμης νέων ιδίων πόρων. Η Επιτροπή πρότεινε επίσης την κατάργηση όλων των επιστροφών και τη μείωση από 20 % σε 10 % του μεριδίου των τελωνειακών εσόδων που διατηρούν τα κράτη μέλη ως έξοδα είσπραξης, καθώς και την αύξηση του ανώτατου ορίου των ετήσιων προσκλήσεων για ιδίους πόρους, ώστε να ληφθεί υπόψη το μικρότερο συνολικό ΑΕΕ της ΕΕ-27 και της προτεινόμενης ενσωμάτωσης του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης στον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Προκειμένου να επιτευχθεί σταθερότερος προϋπολογισμός της ΕΕ για τη στήριξη των στόχων πολιτικής της ΕΕ, ζήτησε επανειλημμένα μια φιλόδοξη και ισορροπημένη δέσμη νέων ιδίων πόρων της ΕΕ, η οποία θα είναι δίκαια, απλή, διαφανής και δημοσιονομικά ουδέτερη για τους πολίτες. Το Κοινοβούλιο άσκησε πιέσεις για μεταρρυθμίσεις ώστε να καταστεί η είσπραξη των εσόδων απλούστερη, διαφανέστερη και δημοκρατικότερη, να μειωθεί το μερίδιο των συνεισφορών βάσει του ΑΕΕ, να μεταρρυθμιστεί ή να καταργηθεί ο πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ και να καταργηθούν σταδιακά όλες οι μορφές διόρθωσης.

Προτάσεις μεταρρύθμισης

Κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 17-21 Ιουλίου 2020, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συμφώνησαν σχετικά σε ένα νέο ΠΔΠ, το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU, την αύξηση του ανώτατου ορίου πληρωμών, και έναν νέο ίδιο πόρο με βάση τα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, ο οποίος επρόκειτο να τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2021.

Το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU βασίστηκε στην πρόταση της Επιτροπής της 28ης Μαΐου 2020, για τον δανεισμό έως 750 δισεκατομμυρίων EUR με την έκδοση, εξ ονόματος της ΕΕ, ομολογιών στις διεθνείς αγορές με ληκτότητες από 3 έως 30 έτη, για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19. Για να υποστηρίξει τις υποχρεώσεις που ανέλαβε η ΕΕ για να αποπληρώσει εντέλει τη χρηματοδότηση που έλαβε από την αγορά, η Επιτροπή πρότεινε να αυξηθεί το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων κατ’ εξαίρεση και προσωρινά κατά 0,6 % του ΑΕΕ της ΕΕ πέραν της προτεινόμενης μόνιμης αύξησης από 1,2 % σε 1,4 % του ΑΕΕ, προκειμένου να ληφθεί υπόψη το νέο οικονομικό πλαίσιο.

Ως απάντηση, στο ψήφισμά του της 23ης Ιουλίου 2020, το Κοινοβούλιο τόνισε ότι μόνο η δημιουργία πρόσθετων νέων ιδίων πόρων μπορεί να συμβάλλει στην αποπληρωμή του χρέους της ΕΕ, που προέκυψε από τον σχετικό με το μέσο Next Generation EU δανεισμό, και ταυτόχρονα να διασώσει τον προϋπολογισμό της ΕΕ και να ελαφρύνει τη δημοσιονομική πίεση στα εθνικά δημόσια ταμεία και τους πολίτες της ΕΕ. Στις 16 Σεπτεμβρίου 2020, στην άποψη του Κοινοβουλίου στο πλαίσιο της διαδικασίας διαβούλευσης, διατυπώνεται εκ νέου η έκκληση για τη θέσπιση νέων ιδίων πόρων σύμφωνα με χάρτη πορείας, καθώς και για την κατάργηση όλων των διορθώσεων.

Στις 10 Νοεμβρίου 2020, οι εκπρόσωποι του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία σχετικά με το ΠΔΠ, τους ιδίους πόρους και ορισμένες πτυχές που αφορούν τη διακυβέρνηση του μέσου ανάκαμψης. Κατόπιν αυτής, σε ένα νέο παράρτημα της διοργανικής συμφωνίας μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση καταρτίστηκε οδικός χάρτης για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων κατά την περίοδο 2021-2027. Τα έσοδα από νέους ίδιους πόρους θα πρέπει να επαρκούν για την κάλυψη της αποπληρωμής του μέσου Next Generation EU, ενώ τυχόν εναπομείναντα έσοδα θα πρέπει να χρηματοδοτούν τον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Σύμφωνα με τη νέα απόφαση για τους ιδίους πόρους που εγκρίθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2020, οι διορθώσεις για ορισμένα κράτη μέλη διατηρήθηκαν και οι δαπάνες είσπραξης για δασμούς αυξήθηκαν από 20 % σε 25 %. Μετά την επικύρωσή της από όλα τα κράτη μέλη έως τις 31 Μαΐου 2021, η απόφαση για τους ιδίους πόρους εφαρμόζεται αναδρομικά από την 1η Ιανουαρίου 2021.

Μετά τις προτάσεις της 14ης Ιουλίου 2021 για την αναθεώρηση του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ (ΣΕΔΕ) και τη θέσπιση μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα, στις 22 Δεκεμβρίου 2021 δημοσιεύτηκε πρόταση για την επόμενη γενιά ιδίων πόρων της ΕΕ. Η πρόταση ορίζει ότι το 25 % των εσόδων από τα δικαιώματα του ΣΕΔΕ που τίθενται σε πλειστηριασμό, το 75 % των εσόδων που παράγονται από τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα και το 15 % του μεριδίου των υπολειπόμενων κερδών που ανακατανέμονται στα κράτη μέλη της ΕΕ στο πλαίσιο της συμφωνίας του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης και της G20 για τη διεθνή φορολογία των εταιρειών (πρώτος πυλώνας) καταβάλλονται στον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Στις 20 Ιουνίου 2023, η Επιτροπή δημοσίευσε τις προτάσεις της για μια δεύτερη δέσμη ιδίων πόρων. Εκεί περιλαμβανόταν ένας προσωρινός στατιστικός ίδιος πόρος, ο οποίος καταβαλλόταν ως εθνική συνεισφορά επί των κερδών των εταιρειών στο 0,5 % της θεωρητικής βάσης κερδών των εταιρειών της ΕΕ (με βάση το ακαθάριστο λειτουργικό πλεόνασμα για τους τομείς των χρηματοπιστωτικών και μη χρηματοπιστωτικών εταιρειών, όπως υπολογίστηκε από την Eurostat). Τελικά, αυτό θα αντικατασταθεί από έναν πραγματικό ίδιο πόρο που θα βασίζεται στη φορολογία των εταιρειών, συνεισφορά από μια μελλοντική επιχείρηση στην Ευρώπη: πλαίσιο για τη φορολογία εισοδήματος (BEFIT). Η πρόταση προβλέπει επίσης αύξηση του συντελεστή καταβολής του ιδίου πόρου του ΣΕΔΕ από 25 % σε 30 %, η οποία δικαιολογείται από την αύξηση των τιμών των ανθρακούχων εκπομπών. Η προτεινόμενη δέσμη μέτρων θα μπορούσε να αποφέρει πρόσθετα ετήσια έσοδα ύψους περίπου 23 δισ. EUR από το 2024 και 36 δισ. EUR από το 2028, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 18-20 % των συνολικών εσόδων.

Όλοι οι νέοι ίδιοι πόροι που προτάθηκαν πρόσφατα αναμένουν επί του παρόντος αποφάσεις του Συμβουλίου.

Οι απόψεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβούλευσης σχετικά με την πρώτη δέσμη νέων ιδίων πόρων, το Κοινοβούλιο ενέκρινε σε γενικές γραμμές την πρόταση, με ορισμένες τροπολογίες. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης ψήφισμα στις 10 Μαΐου 2023 καλώντας το Συμβούλιο να εγκρίνει την πρώτη δέσμη μέτρων και προτείνοντας πρόσθετους νέους ιδίους πόρους.

 

[2]Οποιαδήποτε τέτοια απόφαση πρέπει να επικυρωθεί από τα κράτη μέλη
[3]Θέση της 17ης Δεκεμβρίου 2014 για το σύστημα των ιδίων πόρων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων· θέση της 16ης Απριλίου 2014 σχετικά με το σχέδιο απόφασης του Συμβουλίου που αφορά το σύστημα των ιδίων πόρων· ψήφισμα της 6ης Ιουλίου 2016 με τίτλο «Προετοιμασία της μετεκλογικής αναθεώρησης του ΠΔΠ 2014-2020: Η τοποθέτηση του Κοινοβουλίου ενόψει της πρότασης της Επιτροπής»· ψήφισμα της 26ης Οκτωβρίου 2016 σχετικά με την ενδιάμεση αναθεώρηση του ΠΔΠ 2014-2020· ψήφισμα της 24ης Οκτωβρίου 2017 σχετικά με το έγγραφο προβληματισμού για το μέλλον των οικονομικών της ΕΕ· ψήφισμα της 14ης Μαρτίου 2018 σχετικά με τη μεταρρύθμιση του συστήματος των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης· ψήφισμα της 30ής Μαΐου 2018 σχετικά με το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο για την περίοδο 2021-2027 και τους ίδιους πόρους· ψήφισμα της 14ης Νοεμβρίου 2018 σχετικά με το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027, ψήφισμα της 10ης Οκτωβρίου 2019σχετικά με το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 και τους ιδίους πόρους: ώρα να ικανοποιηθούν οι προσδοκίες των πολιτών.
[4]Το Ελεγκτικό Συνέδριο εξέδωσε γνώμη επί των προτάσεων στις 29 Νοεμβρίου 2018 (Γνώμη αριθ. 5/2018).

Andras Schwarcz