Αμυντική βιομηχανία

Η αμυντική βιομηχανία της Ευρωπαϊκής Ένωσης χαρακτηρίζεται από οικονομικές και τεχνολογικές συνιστώσες που αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας στηρίζει τα κράτη μέλη στη βελτίωση των αμυντικών ικανοτήτων τους και συμβάλλει στην ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας τους. Ο τομέας αποφάσισε πρόσφατα να αντιμετωπίσει ορισμένες από τις κύριες προκλήσεις του, συμπεριλαμβανομένου του κατακερματισμού της αγοράς και των χαμηλών επιπέδων δαπανών, ενισχύοντας τις κοινές δημόσιες συμβάσεις και τις αμυντικές δαπάνες.

Νομική βάση

Η δράση της ΕΕ στο πεδίο αυτό βασίζεται στο άρθρο 352 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Ενώ το άρθρο 173 ΣΛΕΕ παρέχει νομική βάση για την βιομηχανική πολιτική της ΕΕ, η πρόοδος όσον αφορά την εφαρμογή κανόνων για την εσωτερική αγορά στην αγορά αμυντικού εξοπλισμού ανακόπηκε από το άρθρο 346 παράγραφος 1 ΣΛΕΕ, όπου ορίζεται ότι «κάθε κράτος μέλος δύναται να λαμβάνει τα μέτρα που θεωρεί αναγκαία για την προστασία ουσιωδών συμφερόντων της ασφαλείας του, που αφορούν την παραγωγή ή εμπορία όπλων, πυρομαχικών και πολεμικού υλικού».

Στόχοι

Η αμυντική βιομηχανία είναι σημαντική για την Ευρωπαϊκή Ένωση, εξαιτίας του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει από άποψη τεχνολογικής και οικονομικής πολιτικής. Η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας είναι ζωτικής σημασίας για την αξιοπιστία της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ). Είναι σημαντικό να συνεργάζονται τα κράτη μέλη, προκειμένου να θέσουν ένα τέρμα σε πολιτικές και πρακτικές που εμποδίζουν την αποτελεσματικότερη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών εταιρειών αμυντικού εξοπλισμού.

Επιτεύγματα

Όπως όλες οι άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες στην ΕΕ, η αμυντική βιομηχανία της ΕΕ οφείλει να λειτουργεί με αυξημένη αποδοτικότητα προκειμένου να επιτυγχάνει την καλύτερη δυνατή σχέση κόστους-οφέλους για τους πελάτες της και, ταυτόχρονα, να προστατεύει τα συμφέροντα των μετόχων της.

A. Ιστορικό

1. Πολιτική για την έρευνα και την ανάπτυξη

Η χρηματοδότηση της ΕΕ για την έρευνα αφορά κυρίως μη στρατιωτικούς στόχους. Ωστόσο, ορισμένοι από τους τεχνολογικούς τομείς που καλύπτει, όπως υλικά ή τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών, μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της αμυντικής τεχνολογικής βάσης και της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας. Επομένως, οι ανάγκες της αμυντικής βιομηχανίας θα έπρεπε να αντικατοπτρίζονται στην εφαρμογή της πολιτικής της ΕΕ για την έρευνα. Κατά τη σύνοδο του Δεκεμβρίου 2013, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε τα κράτη μέλη να αυξήσουν τις επενδύσεις σε συνεταιριστικά προγράμματα έρευνας, ζητώντας επίσης από την Επιτροπή, από κοινού με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Άμυνας (EΟA), να εκπονήσει προτάσεις ώστε να παρασχεθούν περαιτέρω κίνητρα σε σχέση με την έρευνα διττής χρήσης (στρατιωτική και μη). Το 2015, τα κράτη μέλη αποφάσισαν να μεταβούν από την έρευνα που επικεντρώνεται αποκλειστικά στη μη στρατιωτική και τη διττή χρήση προς ένα ενιαίο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα στον τομέα της άμυνας.

2. Εξαγωγές

Το 2008, το Συμβούλιο εξέδωσε την κοινή θέση 2008/944/ΚΕΠΠΑ για τον καθορισμό κοινών κανόνων που διέπουν τον έλεγχο των εξαγωγών στρατιωτικής τεχνολογίας και εξοπλισμού. Η έγκριση της κοινής θέσης καθιστά την ΕΕ τη μόνη περιφερειακή οργάνωση που έχει καθιερώσει μια νομικά δεσμευτική συμφωνία για τις εξαγωγές συμβατικών όπλων. Στόχος της ήταν να ενισχυθεί η σύγκλιση των πολιτικών των κρατών μελών της ΕΕ σχετικά με τον έλεγχο των εξαγωγών όπλων δεδομένου ότι οι εξαγωγές όπλων παραμένουν, εν τέλει, ζήτημα εθνικής αρμοδιότητας. Το σύστημα ελέγχου εξαγωγών της ΕΕ διέπεται από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 428/2009, ο οποίος προβλέπει κοινούς κανόνες ελέγχου της ΕΕ, έναν κοινό ενωσιακό κατάλογο των ειδών διπλής χρήσης, και τον συντονισμό και τη συνεργασία με σκοπό τη στήριξη της συνεπούς εφαρμογής και επιβολής του σε ολόκληρη την ΕΕ. Κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου 2016, η Επιτροπή εξέδωσε πρόταση για τον εκσυγχρονισμό του υφιστάμενου κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 428/2009 και την ενίσχυση των ελέγχων στις εξαγωγές ειδών διπλής χρήσης.

B. Πολιτική της ΕΕ για την αμυντική βιομηχανία

1. Προς μια αγορά αμυντικού εξοπλισμού

Τον Σεπτέμβριο του 2004, η Επιτροπή παρουσίασε ένα Πράσινο Βιβλίο για τις δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της άμυνας (COM(2004)0608), που είχε ως στόχο να συμβάλει «στη σταδιακή δημιουργία μιας ευρωπαϊκής αγοράς αμυντικού εξοπλισμού» μεταξύ των κρατών μελών. Το πράσινο βιβλίο αποτελεί μια από τις δράσεις της στρατηγικής του 2023 «Για να χαραχθεί μια πολιτική της ΕΕ στον τομέα του αμυντικού εξοπλισμού». Ο στόχος είναι η επίτευξη αποδοτικότερης χρήσης των πόρων στον τομέα της άμυνας και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας στην Ευρώπη, καθώς και η επίτευξη βελτιώσεων στον στρατιωτικό εξοπλισμό στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας.

Το 2007, τα κράτη μέλη συμφώνησαν να ενισχύσουν την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής τεχνολογικής και βιομηχανικής βάσης στον τομέα της άμυνας με τη βοήθεια ειδικής στρατηγικής. Τον Ιούλιο του 2006, εγκαινιάστηκε το διακυβερνητικό καθεστώς για την «Προαγωγή της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής αγοράς αμυντικού εξοπλισμού». Αυτό το προαιρετικό διακυβερνητικό καθεστώς λειτουργεί επί τη βάσει ενός κώδικα δεοντολογίας για την προμήθεια αμυντικού εξοπλισμού (Νοέμβριος 2005), ο οποίος υποστηρίζεται από ένα σύστημα υποβολής δηλώσεων και παρακολούθησης που συμβάλλει στην εξασφάλιση διαφάνειας και της υποχρέωσης λογοδοσίας μεταξύ των κρατών μελών. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι ο κώδικας βέλτιστης πρακτικής στην αλυσίδα εφοδιασμού (Μάιος 2005).

Η τυποποίηση του αμυντικού εξοπλισμού είναι σημαντική για την ολοκλήρωση των εθνικών αγορών. Έχουν ληφθεί μέτρα με τη δρομολόγηση, το 2012, δικτυακής πύλης ενός Ευρωπαϊκού Συστήματος Αναφοράς για τα Αμυντικά Πρότυπα (EDSTAR). Ο EDSTAR ακολούθησε την καθιέρωση ενός ευρωπαϊκού συστήματος πληροφοριών για θέματα αμυντικών προτύπων (EDSIS), το οποίο αποτελεί πύλη για μία ευρύτερου φάσματος τυποποίηση του ευρωπαϊκού αμυντικού υλικού με στόχο τη γνωστοποίηση των προτύπων των υλικών που πρόκειται να διαμορφωθούν ή να τροποποιηθούν σε σημαντικό βαθμό.

Τον Ιούλιο του 2013 η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση που περιλαμβάνει σχέδιο δράσης για την ενίσχυση της αποδοτικότητας και της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας (COM(2013)0542). Στην ανακοίνωση ανακοινώθηκε η θέσπιση μηχανισμού παρακολούθησης της αγοράς για τις δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της άμυνας.

2. Συμβάσεις στον τομέα της άμυνας και μεταφορές αμυντικών προϊόντων εντός της ΕΕ

Μέσω της οδηγίας 2009/43/ΕΚ σχετικά με ενδοκοινοτικές μεταφορές προϊόντων συνδεόμενων με τον τομέα της άμυνας και της οδηγίας 2009/81/ΕΚ σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας, η ΕΕ έχει θεσπίσει σχετικές κατευθυντήριες γραμμές για τον καθορισμό ενωσιακού πλαισίου στον συγκεκριμένο τομέα.

Η οδηγία 2009/43/ΕΚ συμβάλλει στην απλοποίηση και εναρμόνιση τις προϋποθέσεις και τις διαδικασίες για μεταφορές τέτοιων προϊόντων σε ολόκληρη την ΕΕ. Δημιουργεί ένα ενιαίο και διαφανές σύστημα αδειών (γενικών, συνολικών και ατομικών) και επιτρέπει στις εταιρείες που θεωρούνται αξιόπιστες να προβαίνουν σε μεταβιβάσεις στο πλαίσιο γενικών αδειών. Στόχος είναι οι ατομικές άδειες να αποτελούν την εξαίρεση και να περιορίζονται σε απόλυτα δικαιολογημένες περιπτώσεις.

Η οδηγία 2009/81/ΕΚ θεσπίζει δίκαιους κανόνες για τις συμβάσεις στον τομέα της άμυνας, με στόχο να διευκολύνει τις εταιρείες αμυντικού εξοπλισμού να έχουν πρόσβαση στις αγορές αμυντικού εξοπλισμού άλλων κρατών μελών. Προβλέπει μια διαδικασία διαπραγμάτευσης με προηγούμενη δημοσίευση ως τυποποιημένη διαδικασία, δίνοντας περιθώρια για μεγαλύτερη ευελιξία, ειδικούς κανόνες για την ασφάλεια απόρρητων πληροφοριών, ρήτρες για την ασφάλεια της προμήθειας και ειδικούς κανόνες για τις υπεργολαβίες. Τα κράτη μέλη μπορούν να εξαιρούν τις συμβάσεις στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας, εάν αυτό είναι απαραίτητο για την προστασία ουσιαστικών συμφερόντων τους σχετικών με την ασφάλεια (άρθρο 346 ΣΛΕΕ).

Τον Ιούνιο του 2021, η ΕΕ δρομολόγησε ανάλυση του μέλλοντος της ευρωπαϊκής ασφάλειας και άμυνας. Η διαδικασία αυτή οδήγησε στη δημιουργία της στρατηγικής πυξίδας, ενός εγγράφου πολιτικής που καθορίζει τη στρατηγική ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ για τα επόμενα 5-10 έτη.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είχε σημαντικές επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή άμυνα. Τον Φεβρουάριο του 2022, η Επιτροπή δημοσίευσε χάρτη πορείας σχετικά με τις κρίσιμες τεχνολογίες για την ασφάλεια και την άμυνα (COM(2022)0061). Τον Μάρτιο του 2022 το Συμβούλιο αναθεώρησε σημαντικά τη στρατηγική πυξίδα ώστε να ληφθεί υπόψη η αποσταθεροποίηση της ευρωπαϊκής τάξης ασφάλειας και η επακόλουθη αλλαγή της στάσης, της φιλοδοξίας και των εργαλείων της ΕΕ στον τομέα της άμυνας. (Βλ. 5.1.2)

Η Επιτροπή δημοσίευσε πρόταση κανονισμού που θεσπίζει πράξη για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέσω κοινών προμηθειών (EDIRPA) (COM(2022)0349) τον Ιούλιο του 2022. Πρόκειται για βραχυπρόθεσμο χρηματοδοτικό μέσο για την παροχή κινήτρων, για πρώτη φορά, για κοινές προμήθειες στον τομέα της άμυνας μεταξύ των κρατών μελών.

3. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας (ΕΟΑ) ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 2004 στο πλαίσιο κοινής δράσης του Συμβουλίου Υπουργών για την ανάπτυξη αμυντικών δυνατοτήτων, την προώθηση και την ενίσχυση της ευρωπαϊκής συνεργασίας στον τομέα των εξοπλισμών, την ενίσχυση της ευρωπαϊκής τεχνολογικής και βιομηχανικής βάσης στον τομέα της άμυνας, τη δημιουργία μιας διεθνώς ανταγωνιστικής ευρωπαϊκής αγοράς αμυντικού εξοπλισμού και την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της ευρωπαϊκής έρευνας και τεχνολογίας στον τομέα της άμυνας. Η κοινή δράση του 2004 αντικαταστάθηκε αρχικά από απόφαση του Συμβουλίου τον Ιούλιο του 2011 και στη συνέχεια αναθεωρήθηκε τον Οκτώβριο του 2015 με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2015/1835 του Συμβουλίου για τον καθορισμό του καταστατικού, της έδρας και των κανόνων λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Άμυνας.

4. Το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα στον τομέα της άμυνας

Παρά τις προσπάθειες για τη δημιουργία κοινού πλαισίου για την ευρωπαϊκή πολιτική άμυνας, η ευρωπαϊκή έρευνα στον τομέα της άμυνας συνολικά έχει μειωθεί σημαντικά από το 2006 και μετά. Το 2015, τα κράτη μέλη συμφώνησαν να μεταβούν σταδιακά από την έρευνα που επικεντρώνεται αποκλειστικά στη μη στρατιωτική και τη διττή χρήση στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων 2020» προς ένα ειδικό ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα στον τομέα της άμυνας, το οποίο χρηματοδοτείται από τον προϋπολογισμό της ΕΕ από το 2021, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας (ΕΤΑ).

Τον Νοέμβριο του 2016, η Επιτροπή δημοσίευσε το σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή άμυνα (COM(2016)0950), στο οποίο προτείνει τη θέσπιση του ΕΤΑ και άλλων δράσεων για τη βελτίωση της αποδοτικότητας των δαπανών των κρατών μελών για κοινές αμυντικές ικανότητες και την προώθηση μιας ανταγωνιστικής και καινοτόμου βιομηχανικής βάσης. Το ΕΤΑ προβλεπόταν από την προπαρασκευαστική δράση για την έρευνα στον τομέα της άμυνας (PADR), με προϋπολογισμό 90 εκατ. EUR για την περίοδο 2017-2019, και από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα βιομηχανικής ανάπτυξης στον τομέα της άμυνας, με προϋπολογισμό 500 εκατ. EUR για την περίοδο 2019-2020. Το ΕΤΑ άρχισε να λειτουργεί την 1η Ιανουαρίου 2021 με συνολικό συμφωνηθέντα προϋπολογισμό ύψους σχεδόν 8 δισ. EUR για την περίοδο 2021-2027 (κανονισμός (ΕΕ) 2021/697).

5. Στρατηγική για την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία

Στις 5 Μαρτίου 2024 παρουσιάστηκε η πρώτη στα χρονικά στρατηγική για την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία (EDIS), με στόχο την αύξηση των αμυντικών δαπανών, τη βελτίωση των κοινών προμηθειών, την παροχή προβλεψιμότητας στην αμυντική βιομηχανία και την ενίσχυση της διαλειτουργικότητας μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων της Ευρώπης, ενισχύοντας έτσι τη συνεργασία με τις αμυντικές βιομηχανίες της Ουκρανίας. Η νομοθετική πρόταση κανονισμού για τη θέσπιση προγράμματος για την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία (EDIP) και πλαισίου μέτρων για τη διασφάλιση της έγκαιρης διαθεσιμότητας και προμήθειας αμυντικών προϊόντων αποτελεί κρίσιμο βήμα για την υλοποίηση της στρατηγικής αυτής. Το EDIP θα πρέπει να κινητοποιήσει 1,5 δισ. EUR από τον προϋπολογισμό της ΕΕ κατά την περίοδο 2025-2027, ώστε να συνεχίσει να ενισχύει την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης στον τομέα της άμυνας

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Στο ψήφισμά του της 10ης Απριλίου 2002, το Κοινοβούλιο τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού οργανισμού εξοπλισμών και την τυποποίηση στον τομέα της άμυνας. Το ψήφισμά του της 17 Νοεμβρίου 2005 σχετικά με την Πράσινη Βίβλο για τις δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της άμυνας ενθάρρυνε τις προσπάθειες της Επιτροπής να συμβάλει στη σταδιακή δημιουργία μιας ευρωπαϊκής αγοράς αμυντικού εξοπλισμού.

Στο ψήφισμά του της 22ας Νοεμβρίου 2012 σχετικά με την εφαρμογή της ΚΠΑΑ, το Κοινοβούλιο επιμένει στο γεγονός ότι η οικοδόμηση των ευρωπαϊκών ικανοτήτων θα έπρεπε επίσης να έχει ως αποτέλεσμα την ενοποίηση της βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.

Στο ψήφισμά του της 21ης Νοεμβρίου 2013 σχετικά με την ευρωπαϊκή βιομηχανική και τεχνολογική βάση στον τομέα της άμυνας, το Κοινοβούλιο ζητάει την ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανικής συνεργασίας και τόνισε την ανάγκη στήριξης των αποστολών ΚΠΑΑ μέσω της ευρωπαϊκής έρευνας και ανάπτυξης μέσω του ερευνητικού προγράμματος «Ορίζοντας 2020».

Σε δύο ψηφίσματα που εγκρίθηκαν τον Μάιο του 2015 και τον Απρίλιο του 2016, το Κοινοβούλιο καλεί τα κράτη μέλη να αναπτύξουν μια αποτελεσματική και φιλόδοξη ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, και να ορίσουν στόχους πολιτικής που βασίζονται σε κοινά συμφέροντα. Στο ψήφισμά του της 22ας Νοεμβρίου 2016, το Κοινοβούλιο προτείνει να υλοποιηθεί επειγόντως η Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση.

Στο ψήφισμά του της 25ης Μαρτίου 2021 σε ό,τι αφορά τις συμβάσεις στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας, και σε ό,τι αφορά τις μεταφορές προϊόντων συνδεόμενων με τον τομέα της άμυνας, το Κοινοβούλιο καλεί την Επιτροπή να βελτιώσει την πρόσβαση των ΜΜΕ στη χρηματοδότηση. Επίσης, καλεί τα κράτη μέλη να ενισχύσουν τις ενδοενωσιακές αγορές αμυντικού εξοπλισμού και τη συνεργασία στον τομέα της έρευνας και ανάπτυξης, προκειμένου να τονωθεί η διαλειτουργικότητα των ενόπλων δυνάμεών τους.

Στο ψήφισμά του της 1ης Μαρτίου 2022 σχετικά με τη ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας, το Κοινοβούλιο ζητεί να αυξηθούν οι συνεισφορές για την ενίσχυση των αμυντικών ικανοτήτων της Ουκρανίας. Καλεί τα κράτη μέλη να επιταχύνουν την παροχή αμυντικών όπλων στην Ουκρανία ανταποκρινόμενα σε σαφώς προσδιορισμένες ανάγκες.

Τον Σεπτέμβριο του 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε θέση σχετικά με την πρόταση κανονισμού που αφορά το μέσο για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέσω κοινών προμηθειών (EDIPRA). Οι συννομοθέτες συμφώνησαν, μεταξύ άλλων, ότι το μέσο θα λήξει τον Δεκέμβριο του 2025 και όχι το 2024, και θα έχει προϋπολογισμό 300 εκατ. EUR.

Στο ψήφισμά του της 9ης Μαΐου 2023 σχετικά με τις κρίσιμες τεχνολογίες για την ασφάλεια και την άμυνα, το Κοινοβούλιο εκφράζει την ικανοποίησή του για την ίδρυση παρατηρητηρίου κρίσιμων τεχνολογιών από την Επιτροπή και σημειώνει την ανάγκη να ελαχιστοποιηθεί η εξάρτηση της ΕΕ από τρίτες χώρες για την προμήθεια κρίσιμων υλικών, να ενισχυθούν οι επενδύσεις στην καινοτομία και την ανάπτυξη, να δοθεί προτεραιότητα σε κοινά έργα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ και συγχρηματοδοτούμενα έργα και να αυξηθεί η χρηματοδότηση.

Για περισσότερες πληροφορίες επί του θέματος, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας.

 

Corinne Cordina