Ενεργειακή πολιτική: γενικές αρχές

Η ενεργειακή πολιτική της ΕΕ βασίζεται στις αρχές της απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, της ανταγωνιστικότητας, της ασφάλειας του εφοδιασμού και της βιωσιμότητας. Στους στόχους της περιλαμβάνονται η διασφάλιση της λειτουργίας της αγοράς ενέργειας και του ενεργειακού εφοδιασμού εντός της ΕΕ, καθώς και η προώθηση της ενεργειακής απόδοσης και της εξοικονόμησης ενέργειας, η ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η διασύνδεση των ενεργειακών δικτύων. Στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής βρίσκονται ποικίλα μέτρα που αποσκοπούν στην επίτευξη μιας ολοκληρωμένης Ενεργειακής Ένωσης.

Νομική βάση

Άρθρο 194 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).

Ειδικές διατάξεις:

  • Ασφάλεια εφοδιασμού: Άρθρο 122 ΣΛΕΕ·
  • Ενεργειακά δίκτυα: Άρθρα 170-172 ΣΛΕΕ·
  • Άνθρακας: το πρωτόκολλο 37 αποσαφηνίζει τις δημοσιονομικές επιπτώσεις από την εκπνοή της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα το 2002·
  • Πυρηνική ενέργεια: η Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Συνθήκη Ευρατόμ) λειτουργεί ως νομική βάση για τις περισσότερες ενωσιακές δράσεις στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας.

Λοιπές διατάξεις που επηρεάζουν την ενεργειακή πολιτική:

  • Εσωτερική αγορά ενέργειας: Άρθρο 114 ΣΛΕΕ·
  • Εξωτερική ενεργειακή πολιτική: Άρθρα 216-218 ΣΛΕΕ.

Στόχοι

Σύμφωνα με την Ενεργειακή Ένωση (2015), οι πέντε κύριοι στόχοι της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ επιδιώκουν:

  • τη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας της Ευρώπης, ώστε να διασφαλιστεί η ενεργειακή ασφάλεια μέσω της αλληλεγγύης και της συνεργασίας των χωρών της ΕΕ·
  • τη διασφάλιση της λειτουργίας μιας πλήρως ολοκληρωμένης εσωτερικής αγοράς ενέργειας, ώστε να καταστεί δυνατή η ελεύθερη ροή ενέργειας στην ΕΕ μέσω κατάλληλων υποδομών και χωρίς τεχνικούς ή ρυθμιστικούς φραγμούς·
  • τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και τη μείωση της εξάρτησης από τις εισαγωγές ενέργειας, τη μείωση των εκπομπών και την προώθηση της απασχόλησης και της ανάπτυξης·
  • την απαλλαγή της οικονομίας από τις ανθρακούχες εκπομπές και τη μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών σύμφωνα με τη συμφωνία του Παρισιού·
  • την προώθηση της έρευνας σε τεχνολογίες χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και καθαρές μορφές ενέργειας, και την ιεράρχηση της έρευνας και της καινοτομίας για την προώθηση της ενεργειακής μετάβασης και τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας.

Το άρθρο 194 ΣΛΕΕ θέτει ορισμένους τομείς της ενεργειακής πολιτικής ως συντρέχουσα αρμοδιότητα, όπου κάθε κράτος μέλος διατηρεί το δικαίωμά του «να καθορίζει τους όρους εκμετάλλευσης των ενεργειακών του πόρων, την επιλογή του μεταξύ διαφόρων ενεργειακών πηγών και τη γενική διάρθρωση του ενεργειακού του εφοδιασμού» (άρθρο 194 παράγραφος 2).

Επιτεύγματα

A. Γενικό πλαίσιο πολιτικής

Η ισχύουσα ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική βασίζεται στη στρατηγική της ενεργειακής ένωσης, η οποία αποσκοπούσε στο να εξασφαλίσει τον ασφαλή, βιώσιμο, ανταγωνιστικό και οικονομικά προσιτό ενεργειακό εφοδιασμό των ενωσιακών νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Οι τρέχοντες ενεργειακοί στόχοι της ΕΕ για το 2030 περιλαμβάνουν:

  • αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην τελική ενεργειακή κατανάλωση σε 42,5% με στόχο την επίτευξη του 45 %·
  • μείωση κατά 11,7 % της πρωτογενούς (ενδεικτικής) και τελικής κατανάλωσης ενέργειας, σε σύγκριση με τις προβλέψεις του 2020·
  • διασύνδεση του 15 % τουλάχιστον των συστημάτων ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ.

Το ισχύον ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο για την ενέργεια βασίστηκε στη σημαντική δέσμη μέτρων «Fit For 55»της ΕΕ, η οποία αρχικά αποσκοπούσε στην ευθυγράμμιση όλων των στόχων για το κλίμα και την ενέργεια. Αυτό τροποποιήθηκε διαδοχικά από το σχέδιο REPowerEU, στόχος του οποίου ήταν η ταχεία και πλήρης σταδιακή κατάργηση της εξάρτησης από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα.

Το πλαίσιο αποτελείται από διάφορες διατάξεις που καλύπτουν την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας [οδηγία (ΕΕ) 2018/2001], την ενεργειακή απόδοση [οδηγία (ΕΕ) 2018/2002], τη διακυβέρνηση και τη διασυνδεσιμότητα ηλεκτρικής ενέργειας [κανονισμός (ΕΕ) 2018/1999], τον σχεδιασμό της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας [οδηγία (ΕΕ) 2019/944 και κανονισμός (ΕΕ) 2019/943], την ετοιμότητα αντιμετώπισης κινδύνων [κανονισμός (ΕΕ) 2019/941], την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων [οδηγία (ΕΕ) 2018/844], τις απαλλαγμένες από ανθρακούχες εκπομπές αγορές αερίου και υδρογόνου [οδηγία 2009/73/ΕΚ και κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 715/2009], τη φορολογία της ενέργειας (οδηγία 2003/96/ΕΚ), τις διευρωπαϊκές ενεργειακές υποδομές [κανονισμός (ΕΕ) 2022/869], τη συνεργασία των ρυθμιστικών αρχών ενέργειας (κανονισμός (ΕΕ) 2019/942), τις μπαταρίες [κανονισμός (ΕΕ) 2023/1542], και τις πρωτοβουλίες για τις αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές [κανονισμός (ΕΕ) 2023/2405 και κανονισμός (ΕΕ) 2023/1805]. Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να καταρτίσουν δεκαετή ενοποιημένα εθνικά σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα για την περίοδο από το 2021 έως το 2030, να υποβάλλουν έκθεση προόδου ανά διετία, και να αναπτύξουν συνεπείς εθνικές μακροπρόθεσμες στρατηγικές για την επίτευξη των συμφωνηθέντων ενεργειακών στόχων και των στόχων της συμφωνίας του Παρισιού.

B. Ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας

Μια πλήρως ολοκληρωμένη και εύρυθμα λειτουργούσα εσωτερική αγορά ενέργειας διασφαλίζει προσιτές τιμές ενέργειας, παρέχει τα αναγκαία τιμολογιακά σήματα για επενδύσεις στην πράσινη ενέργεια, εξασφαλίζει τον ενεργειακό εφοδιασμό και ανοίγει τον λιγότερο δαπανηρό δρόμο προς την κλιματική ουδετερότητα. Η αρχική νομοθεσία για την εσωτερική αγορά ενέργειας βασίστηκε αρχικά στις αρχές της διασυνοριακής συνεργασίας και των δίκαιων αγορών λιανικής. Τα νομοθετικά μέτρα που ακολούθησαν επικεντρώθηκαν στην ετοιμότητα αντιμετώπισης κινδύνων, τον συντονισμό, τα κίνητρα για τους καταναλωτές, την απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές και την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.

Ως αποτέλεσμα των τροποποιήσεων του REPowerEU, το πλαίσιο για την ενέργεια επεκτάθηκε ώστε να περιλαμβάνει κανόνες για ελάχιστα επίπεδα πλήρωσης των εγκαταστάσεων αποθήκευσης αερίου κατά 90 % πριν από τον χειμώνα [κανονισμός (ΕΕ) 2022/1032], εθελοντικούς στόχους μείωσης της ζήτησης αερίου για τις χώρες της ΕΕ κατά 15 % [κανονισμός (ΕΕ) 2022/1369· η περίοδος εθελοντικών μέτρων μείωσης της ζήτησης παρατάθηκε έως τον Μάρτιο του 2025], εθελοντική συγκέντρωση της ζήτησης αερίου [κανονισμός (ΕΕ) 2022/2576· Ενεργειακή πλατφόρμα της ΕΕ), στόχοι μείωσης της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας κατά 10 % και 5 % κατά τις ώρες αιχμής και χρονικά περιορισμένες παρεμβάσεις έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών ενέργειας [κανονισμός (ΕΕ) 2022/1854] (βλ. δελτίο 2.1.9 για την εσωτερική αγορά ενέργειας).

C. Ενεργειακή απόδοση

Ο ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής της ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση είναι η νέα οδηγία (ΕΕ) 2023/1791, η οποία έθεσε ως στόχο μείωση κατά 11,7 % της πρωτογενούς (ενδεικτικής) και τελικής κατανάλωσης ενέργειας της ΕΕ ως το 2030, σε σύγκριση με τις προβλέψεις του 2020· Αυτό ισοδυναμεί κατ’ ανώτατο όριο με 992,5 (ενδεικτικά) και 763 εκατ. τόνους πετρελαίου αντίστοιχα. Η εν λόγω οδηγία βασίζεται στην αρχή «προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση», η οποία επιβάλλει στις χώρες της ΕΕ την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι οι λύσεις ενεργειακής απόδοσης λαμβάνονται υπόψη στις αποφάσεις σχεδιασμού, πολιτικής και επενδύσεων (βλ. δελτίο 2.4.8 για την ενεργειακή απόδοση).

D. Ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές

Ο ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής της ΕΕ για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι η νέα οδηγία για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η οποία έθεσε ως στόχο το 42,5 % του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ηλιακή ενέργεια, αιολική ενέργεια, ωκεάνια και υδροηλεκτρική ενέργεια, βιομάζα και βιοκαύσιμα) στην τελική κατανάλωση ενέργειας της ΕΕ έως το 2030, με στόχο την επίτευξη του 45 %. Η οδηγία προωθεί τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με εθνικά καθεστώτα στήριξης και σχέδια χρηματοδότησης της ΕΕ, καθώς οι αγορές ενέργειας από μόνες τους δεν μπορούν να επιτύχουν το επιθυμητό επίπεδο ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην ΕΕ (βλ. δελτίο 2.4.9 για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας).

E. Ενίσχυση των εξωτερικών σχέσεων στον τομέα της ενέργειας

Μετά την απόφαση για σταδιακή κατάργηση των ρωσικών εισαγωγών ενέργειας, η ισχύουσα εξωτερική ενεργειακή πολιτική της ΕΕ βασίζεται στη διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού της. Τον Μάρτιο του 2022, η ανακοίνωση REPowerEU πρότεινε μαζικές και ταχείες μειώσεις της χρήσης ορυκτού αερίου στην ΕΕ κατά τουλάχιστον 155 δισ. κυβικά μέτρα, ισοδύναμες με τον όγκο εισαγωγών από τη Ρωσία το 2021. Σύμφωνα με το σχέδιο REPowerEU, η ΕΕ συνεργάστηκε με διεθνείς εταίρους για τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού, την εξασφάλιση των εισαγωγών φυσικού αερίου και την αύξηση προμηθειών φυσικού αερίου μέσω αγωγών. Δημιούργησε την ενεργειακή πλατφόρμα της ΕΕ, έναν μηχανισμό προαιρετικού συντονισμού που στηρίζει τις κοινές αγορές φυσικού αερίου και υδρογόνου για την ΕΕ, και δημοσίευσε μία εξωτερική ενεργειακή στρατηγική της ΕΕ υποστηρίζοντας την Ουκρανία, τη Μολδαβία και άλλες χώρες.

F. Βελτίωση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού κατέστη η κύρια ενεργειακή προτεραιότητα της ΕΕ. Η ισχύουσα πολιτική για την ενεργειακή ασφάλεια περιλαμβάνει μέτρα συντονισμού και κανόνες για την πρόληψη και την αντιμετώπιση ατυχημάτων σε υπεράκτιες εγκαταστάσεις και διαταραχών στον ενεργειακό εφοδιασμό και αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου έκτακτης ανάγκης, συμπεριλαμβανομένων των αδειών εξερεύνησης και παραγωγής.

Η πολιτική της ΕΕ για τις διευρωπαϊκές υποδομές καλύπτεται από τους κανονισμούς για τα διευρωπαϊκά δίκτυα (ΔΕΔ) (βλ. δελτίο 3.5.1 για τα ΔΕΔ). Ο κανονισμός ΔΕΔ-Ε για τις διευρωπαϊκές ενεργειακές υποδομές, ο οποίος εκδόθηκε τον Ιούνιο του 2022, προσδιορίζει 11 διαδρόμους προτεραιότητας σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές για τις υποδομές ηλεκτρικής ενέργειας, υπεράκτιων δικτύων και υδρογόνου. Προσδιορίζει τα έργα κοινού ενδιαφέροντος της ΕΕ εντός των χωρών της ΕΕ και τα έργα κοινού ενδιαφέροντος μεταξύ της ΕΕ και των τρίτων χωρών, τερματίζει τη στήριξη νέων έργων φυσικού αερίου και πετρελαίου και εισάγει υποχρεωτικά κριτήρια βιωσιμότητας για όλα τα έργα. Οι πολιτικές για τα ΔΕΔ χρηματοδοτούνται από τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» 2021-2027, που θεσπίστηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/1153 (βλ. δελτίο 3.5.2 για τη χρηματοδότηση των ΔΕΔ).

G. Έργα έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης

Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» είναι το πρόγραμμα-πλαίσιο που εκτείνεται από το 2021 έως το 2027 και το βασικό μέσο της ΕΕ για την προώθηση της ενεργειακής έρευνας, με προϋπολογισμό ύψους 95,5 δισ. EUR (σε τιμές 2018), συμπεριλαμβανομένων 5,4 δισ. EUR από το πρόγραμμα «Next Generation EU» (βλ. δελτίο 2.4.6 για την πολιτική έρευνας).

Το ευρωπαϊκό στρατηγικό σχέδιο ενεργειακών τεχνολογιών προσδιόρισε 10 τεχνολογίες (συμπεριλαμβανομένων των συσσωρευτών, των φωτοβολταϊκών, της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας κ.λπ.) και δράσεις για την έρευνα και την καινοτομία, οι οποίες καλύπτουν ολόκληρη την αλυσίδα καινοτομίας στον τομέα της πράσινης ενέργειας.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Κοινοβούλιο υπήρξε ανέκαθεν υπέρμαχος μιας κοινής ενεργειακής πολιτικής ικανής να δώσει απαντήσεις σε ζητήματα απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, ανταγωνιστικότητας, ασφάλειας και βιωσιμότητας. Επανειλημμένα το Κοινοβούλιο έχει ζητήσει από τις χώρες της ΕΕ να επιδείξουν συνοχή, αποφασιστικότητα, συνεργασία και αλληλεγγύη μεταξύ τους για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις σημερινές και τις μελλοντικές προκλήσεις στην εσωτερική αγορά της ΕΕ, όπως επίσης έχει ζητήσει πολιτική δέσμευση εκ μέρους όλων των κρατών μελών της ΕΕ.

Τα τελευταία ψηφίσματα του Κοινοβουλίου σχετικά με την ενέργεια έχουν αυξήσει τη σημασία και τη φιλοδοξία όλων των κλιματικών και περιβαλλοντικών στόχων που διέπουν την ενεργειακή πολιτική της ΕΕ: Τον Νοέμβριο του 2019 το Κοινοβούλιο κήρυξε την Ευρώπη σε κατάσταση κλιματικής και περιβαλλοντικής έκτακτης ανάγκης. Τον Οκτώβριο του 2020, σε μια σειρά τροπολογιών επί της πρότασης κανονισμού για τη θέσπιση πλαισίου με στόχο την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας, ζήτησε να τεθεί ενωσιακός στόχος μείωσης κατά 60 % για όλες τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έως το 2030 και να καταργηθούν σταδιακά όλες οι επιδοτήσεις για τα ορυκτά καύσιμα το αργότερο έως το 2025. Ως αντίδραση στην πανδημία COVID-19, επαναβεβαίωσε τις πράσινες και ψηφιακές στρατηγικές ως ακρογωνιαίους λίθους της Ενεργειακής Ένωσης της ΕΕ. Τον Σεπτέμβριο του 2022, υποστήριξε πιο φιλόδοξους στόχους για την ενεργειακή απόδοση και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Την 1η Μαρτίου 2022, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την επίθεση της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, το οποίο καταδίκασε την παράνομη, απρόκλητη και αδικαιολόγητη στρατιωτική εισβολή στην Ουκρανία. Τον Απρίλιο του 2022, το Κοινοβούλιο ζήτησε να επιβληθεί άμεσο πλήρες εμπάργκο στις ρωσικές εισαγωγές πετρελαίου, άνθρακα, πυρηνικών καυσίμων και φυσικού αερίου. Τον Οκτώβριο του 2022, στο ψήφισμά του σχετικά με την απάντηση της ΕΕ στην αύξηση των τιμών ενέργειας στην Ευρώπη, το Κοινοβούλιο κάλεσε τις χώρες της ΕΕ να αποφύγουν τη διακοπή του ενεργειακού εφοδιασμού και των εξώσεων για τα ευάλωτα νοικοκυριά και εξέφρασε τη λύπη του για το γεγονός ότι η Επιτροπή υπέβαλε πολλές από τις προτάσεις της με τη μορφή κανονισμού του Συμβουλίου αντί της διαδικασίας συναπόφασης. Ενέκρινε επίσης διάφορα άλλα ψηφίσματα σχετικά με συγκεκριμένες πτυχές της σύγκρουσης: επικροτώντας τη χορήγηση στην Ουκρανία και στη Μολδαβία καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη στην ΕΕ χώρας, καθώς και ευρωπαϊκή προοπτική για τη Γεωργία· ενισχύοντας την ενωσιακή προστασία για παιδιά και νέους που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την Ουκρανία λόγω του πολέμου· και επισημαίνοντας τον αντίκτυπο του πολέμου στις γυναίκες.

Το Κοινοβούλιο υποστηρίζει τη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας και των οδών εφοδιασμού. Έχει τονίσει πόσο σημαντικές είναι οι διασυνδέσεις αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας στην κεντρική και νοτιοανατολική Ευρώπη κατά μήκος ενός άξονα Βορρά-Νότου για την κατασκευή περισσότερων διασυνδέσεων, τη διαφοροποίηση των εγκαταστάσεων υγροποιημένου φυσικού αερίου και την ανάπτυξη αγωγών. Επισημαίνοντας τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η έρευνα στη διασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού, το Κοινοβούλιο ανέδειξε την ανάγκη για την καταβολή από κοινού προσπαθειών στον τομέα των νέων ενεργειακών τεχνολογιών, καθώς και επιπρόσθετης δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης.

Για περισσότερες πληροφορίες επί του θέματος, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας.

 

Matteo Ciucci