De alomtegenwoordige digitale eengemaakte markt

De digitale eengemaakte markt zwengelt de economie aan, vermindert de milieu-impact en verhoogt de levenskwaliteit door middel van elektronische handel en elektronische overheidsdiensten. Markt- en overheidsdiensten evolueren van vaste naar mobiele platforms en zijn steeds breder vertegenwoordigd. Door deze veranderingen is een EU-regelgevingskader nodig voor het ontwikkelen van cloud computing, grensoverschrijdende toegang tot inhoud en grenzeloze mobieledataconnectiviteit, met inachtneming van privacy, persoonsgegevens en cyberveiligheid. De verwezenlijkingen van het Parlement met betrekking tot de wetgeving voor het tot stand brengen van de Europese digitale eengemaakte markt dragen jaarlijks 177 miljard EUR extra bij aan de groei in de EU. De Europese digitale eengemaakte markt, zoals die door het Europees Parlement is ontwikkeld op basis van onderzoek en wetenschappelijk bewijs dat in opdracht van zijn commissies en werkgroepen werd aangeleverd, heeft een essentiële rol gespeeld bij het op peil houden van de economie en het ondersteunen van de burgers van de EU tijdens de COVID-19-crisis.

Rechtsgrond

Artikel 4, lid 2, onder a), en de artikelen 26, 27, 114 en 115 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU).

Doelstellingen

De digitale eengemaakte markt draait hoofdzakelijk om het wegnemen van nationale barrières voor onlinetransacties. Ze bouwt voort op het concept van de gemeenschappelijke markt, die bedoeld is om handelsbelemmeringen tussen lidstaten op te heffen en zo de economische welvaart te vergroten en bij te dragen tot “een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren”, en is verder uitgewerkt tot het concept van de interne markt, die is gedefinieerd als “een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal is gewaarborgd”. In het verlengde van de strategie van Lissabon[1] werd in het kader van de Europa 2020-strategie de Digitale Agenda voor Europa[2] geïntroduceerd, als een van zeven vlaggenschipinitiatieven. Daarin wordt uiteengezet welke essentiële faciliterende rol informatie- en communicatietechnologieën (ICT) zullen moeten spelen indien de EU haar ambities voor 2020 wil waarmaken (2.4.3). De digitale eengemaakte markt is door de Commissie in haar strategie voor de digitale eengemaakte markt (COM(2015)0192), en recent ook in de Agenda voor Europa 2019-2024 van de Commissievoorzitter[3], als prioriteit aangemerkt.

De digitale eengemaakte markt heeft het potentieel om de toegang tot informatie te verbeteren, te zorgen voor efficiëntiewinst door lagere transactiekosten, gedematerialiseerde consumptie en een kleinere ecologische voetafdruk, en verbeterde bedrijfs- en administratiemodellen te introduceren[4]. De toenemende e-handel genereert tastbare voordelen voor consumenten, zoals zich snel ontwikkelende nieuwe producten, lagere prijzen, een grotere keuze en betere kwaliteit van producten en diensten, omdat e-handel grensoverschrijdend handelsverkeer bevordert en het gemakkelijker maakt om het aanbod te vergelijken. Toenemende elektronische overheidsdiensten vergemakkelijken bovendien de online compliance, toegang tot banen en commerciële mogelijkheden voor zowel burgers als bedrijven.

Resultaten

Omdat het potentieel van de interne markt niet volledig wordt benut, hebben het Europees Parlement, de Raad en de Commissie inspanningen geleverd om hieraan een nieuwe impuls te geven en om het publiek, consumenten en kmo’s in het internemarktbeleid centraal te stellen[5]. De digitale eengemaakte markt speelt bij deze inspanningen een cruciale rol.

In haar mededeling met de titel “Europa 2020 – Een strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei” (COM(2010)2020) heeft de Commissie zeven vlaggenschipinitiatieven geïntroduceerd, waaronder de Digitale Agenda, om “van de EU een slimme, duurzame en inclusieve economie te maken met een hoog niveau van werkgelegenheid, productiviteit en sociale cohesie”.

Deze mededelingen van de Commissie en de resolutie van het Parlement van 20 mei 2010 over “Het verwezenlijken van een interne markt voor consumenten en burgers” hebben de weg bereid voor een mededeling met de titel “Naar een Single Market Act” (COM(2010)0608), waarin de Commissie een reeks maatregelen voorstelt om de Europese economie te stimuleren en banen te scheppen. In oktober 2012 presenteerde de Commissie een tweede reeks voorstellen – “Akte voor de interne markt II” (COM(2012)0573) – met daarin twaalf kernacties die zich op vier belangrijke aanjagers van groei, werkgelegenheid en vertrouwen richten: geïntegreerde netwerken, grensoverschrijdende mobiliteit van burgers en ondernemingen, de digitale economie, en acties ter versterking van de cohesie en consumentenvoordelen.

Op 6 mei 2015 heeft de Commissie de strategie voor de digitale eengemaakte markt vastgesteld, die berust op drie pijlers: 1) betere toegang tot digitale goederen en diensten voor consumenten en bedrijven in de hele EU; 2) het scheppen van gunstige en gelijke voorwaarden voor de ontwikkeling van digitale netwerken en innovatieve diensten; 3) het maximaliseren van het groeipotentieel van de digitale economie. Sinds de bekendmaking van de strategie heeft de Commissie een aantal wetgevingsvoorstellen ingediend die erop gericht zijn een digitale eengemaakte markt te verwezenlijken. In nieuwe wetgevingsvoorstellen worden onderwerpen aangepakt zoals ongeoorloofde geoblocking, grensoverschrijdende pakketbezorgdiensten, grensoverschrijdende portabiliteit van online-inhoudsdiensten, een herziening van de verordening betreffende samenwerking inzake consumentenbescherming, audiovisuele mediadiensten, overeenkomsten voor de onlineverkoop en andere verkoop op afstand van goederen, en overeenkomsten voor de levering van digitale inhoud. De Commissie heeft ook mededelingen gepresenteerd waarin de toekomstige beleidsbenadering wordt uitgelegd, bv. ten aanzien van onlineplatforms.

In 2018 presenteerde de Commissie haar strategie inzake kunstmatige intelligentie voor Europa en kwam ze met de lidstaten een gecoördineerd plan overeen. In april 2019 presenteerde de deskundigengroep op hoog niveau inzake kunstmatige intelligentie haar “Ethics guidelines for trustworthy AI”, terwijl de Commissie in februari 2020 haar Witboek getiteld “Kunstmatige intelligentie – een Europese benadering op basis van excellentie en vertrouwen” presenteerde, alsook haar mededelingen “De digitale toekomst van Europa vormgeven” en “Europese datastrategie”.

Op 8 april 2020 publiceerde de Commissie een aanbeveling over een gemeenschappelijke toolbox voor het gebruik van technologie en gegevens om de COVID-19-crisis te bestrijden en te boven te komen.

In juni 2020 kondigde de Commissie in haar mededeling “Het moment van Europa: herstel en voorbereiding voor de volgende generatie” (COM(2020)0456) aan dat de digitale eengemaakte markt een pijler zal zijn in het herstel van COVID-19 in de EU. De nadruk zal liggen op: 1) investeringen in betere connectiviteit; 2) een sterkere industriële en technologische aanwezigheid op strategische punten van de toeleveringsketen (bv. AI, cyberbeveiliging, 5G, cloudinfrastructuur); 3) een echte data-economie en gemeenschappelijke Europese gegevensruimten, en 4) een eerlijker een eenvoudiger ondernemingsklimaat.

Rol van het Europees Parlement

Het Parlement speelt een leidende rol bij de recente herstart van de interne markt alsook bij het bevorderen en het bepalen van de agenda voor de digitale eengemaakte markt[6].

In zijn resolutie van 20 april 2012 over “een concurrerende digitale interne markt – e-overheid als speerpunt” wijst het Parlement op de noodzaak van een duidelijk en coherent rechtskader voor de wederzijdse erkenning van elektronische authenticatie, identificatie en handtekeningen, dat nodig is om te waarborgen dat grensoverschrijdende administratieve diensten in de gehele EU kunnen functioneren. Op 11 december 2012 nam het Parlement twee niet-wetgevingsresoluties met betrekking tot de interne markt aan: een resolutie over het voltooien van de digitale interne markt en een andere over een strategie voor digitale vrijheid in het buitenlandbeleid van de EU. Op 4 juli 2013 heeft het Europees Parlement een vervolgresolutie aangenomen over het voltooien van de digitale interne markt, waarin speciale aandacht werd besteed aan het aanboren van het volledige potentieel van de digitale eengemaakte markt, de aanpak van de vaardigheidskloof, het verbeteren van de veiligheid, het versterken van vertrouwen en consumentenvertrouwen, de totstandbrenging van een aantrekkelijk legaal aanbod van digitale inhoud, de ontwikkeling van mobiliteitsdiensten en de internationale dimensie.

In antwoord op de strategie voor de digitale eengemaakte markt heeft het Parlement op 19 januari 2016 een resolutie aangenomen getiteld “Naar een akte voor een digitale interne markt” waarin de Commissie wordt opgeroepen een eind te maken aan niet-gerechtvaardigde geoblockingpraktijken, de toegang van consumenten in de EU tot goederen en diensten te verbeteren, en gelijkwaardige en toekomstbestendige bescherming van consumenten te verzekeren, ongeacht of zij online of offline digitale inhoud kopen. De Commissie werd tevens verzocht te zorgen voor innovatieve oplossingen voor grensoverschrijdende pakketbezorgdiensten, teneinde de dienstverlening te verbeteren en de kosten te verlagen, obstakels voor kmo’s, start-ups en scale-ups weg te nemen en de mogelijkheden te benutten die nieuwe ICT-technologieën bieden, zoals big data, cloud computing, het internet der dingen en 3D-printen. Het Parlement heeft ervoor gepleit met betrekking tot onlineplatforms (zoals zoekmachines, app-stores) een innovatievriendelijk beleid te blijven voeren, en is voorstander van een herziening van de e-privacyrichtlijn om ervoor te zorgen dat de bepalingen ervan in overeenstemming zijn met de nieuwe EU-regels voor gegevensbescherming.

Het Parlement bouwt aan de digitale eengemaakte markt door middel van intensieve wetgevingsactiviteiten. De wetgeving heeft betrekking op de invoering van waarborgen voor netneutraliteit; de afschaffing van roamingheffingen op 15 juni 2017[7]; een verbod op ongerechtvaardigde geoblockingpraktijken; de invoering van één digitale toegangspoort; en de goedkeuring van de richtlijn inzake maatregelen ter verlaging van de kosten van de aanleg van elektronischecommunicatienetwerken met hoge snelheid, van de verordening betreffende elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt, van de richtlijn inzake Europese regels voor cyberveiligheid[8], van de richtlijn betreffende overeenkomsten voor de levering van digitale inhoud en digitale diensten, en van de richtlijn inzake auteursrechten en naburige rechten in de digitale eengemaakte markt. Op 20 juni 2019 hebben het Parlement en de Raad Verordening (EU) 2019/1150 ter bevordering van billijkheid en transparantie voor zakelijke gebruikers van onlinetussenhandelsdiensten vastgesteld.

Met het gegevensbeschermingspakket, Verordening (EU) 2016/679 en Richtlijn (EU) 2016/680 wordt ervoor gezorgd dat burgers gemakkelijker toegang hebben tot hun eigen gegevens en tot informatie over de manier waarop hun gegevens worden verwerkt, en wordt een recht op gegevensoverdraagbaarheid gewaarborgd, evenals een recht “om vergeten te worden” en het recht van burgers om op de hoogte te worden gesteld wanneer hun gegevens zijn gehackt. De verordening trad op 25 mei 2018 in werking. De lidstaten dienden de richtlijn vóór 6 mei 2018 om te zetten in nationale wetgeving.

Op 18 december 2019 heeft het Parlement een resolutie aangenomen over “het mogelijk maken van de digitale transformatie van gezondheid en zorg – de burger meer zeggenschap geven en bouwen aan een gezondere maatschappij”[9]. Op 20 oktober 2020 heeft het Parlement een resolutie aangenomen over de wet inzake digitale diensten, waarin wordt aanbevolen dat het voorgestelde pakket de interne markt versterkt en tegelijkertijd de consumentenbescherming waarborgt, de gelijke behandeling van offline- en onlineactiviteiten verzekert, zorgt voor transparantie, de grondrechten en fundamentele vrijheden beschermt, en van toepassing is op de activiteiten van entiteiten die gevestigd zijn buiten de EU, wanneer hun activiteiten verband houden met consumenten in de EU. De resolutie was gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, gepresenteerd in een workshop en een aantal studies in opdracht van de Commissie interne markt en consumentenbescherming (IMCO).

In afwachting van het Commissievoorstel over AI, dat begin 2021 wordt verwacht, heeft het Parlement een Bijzondere Commissie artificiële intelligentie in het digitale tijdperk (AIDA) opgericht om de impact van artificiële intelligentie op de economie van de EU te analyseren. Op 20 oktober 2020 heeft de commissie drie verslagen aangenomen waarin wordt uiteengezet hoe de EU artificiële intelligentie het best kan reguleren met behoud van intellectuele eigendom, ethische normen en burgerlijke aansprakelijkheid. De activiteiten van het Parlement op het gebied van artificiële intelligentie worden tevens ondersteund door wetenschappelijk onderzoek[10].

De door het Parlement geboekte resultaten op het gebied van de digitale eengemaakte markt dragen jaarlijks 177 miljard EUR bij aan de economische groei in de EU. Het gaat daarbij vooral om winst op het gebied van EU-wetgeving aangaande Europese elektronische communicatie en diensten (86,1 miljard EUR), datastromen en artificiële intelligentie (51,6 miljard EUR), één digitale toegangspoort (20 miljard EUR), en de verordening geoblocking en bepalingen inzake onlineplatforms (14 miljard EUR)[11]. In zijn resolutie van 17 april 2020 over gecoördineerde EU-maatregelen om de COVID-19-pandemie en de gevolgen ervan te bestrijden, gaf het Parlement aan dat het herstel- en wederopbouwpakket na de COVID-19-pandemie vooral om de digitale transformatie zal draaien om de economie op gang te brengen.

Het voorbereidende werk van de werkgroep inzake de digitale interne markt, voorgezeten door Róża Thun, lid van het Europees Parlement, vormde de grondslag voor de verwezenlijkingen van het Parlement op digitaal vlak, die berusten op onderzoek en wetenschappelijk bewijs. Uit onderzoek dat voor het Parlement is verricht, blijkt het aanzienlijke potentieel van de digitale eengemaakte markt, met name om de kosten en belemmeringen in Europa voor consumenten en ondernemingen te verminderen, en om de EU-economie groener en socialer te maken. In Europa kan een aanzienlijk deel van dit potentieel worden benut door de ontwikkeling van elektronische overheidsdiensten en aanverwante diensten zoals elektronische gezondheidszorg.

Toegang tot informatie over de wet- en regelgeving in de lidstaten is van vitaal belang voor de goede werking van de digitale eengemaakte markt. In een studie getiteld “Legal obstacles in Member States to Single Market rules”, die in november 2020 op verzoek van de IMCO-commissie werd uitgevoerd, werd vastgesteld dat de belemmeringen die verhinderen dat het potentieel van de digitale eengemaakte markt ten volle wordt benut, niet specifiek zijn voor digitale diensten. Er zijn in het kader van de strategie voor de digitale eengemaakte markt echter tientallen wetgevingsmaatregelen genomen om belemmeringen voor grensoverschrijdende onlineverkoop weg te werken. Een gebrek aan betrouwbare informatie over wet- en regelgeving in de lidstaten is ook een probleem, maar de invoering van één digitale toegangspoort zal helpen om dit op te lossen. Daarnaast is uit in oktober 2020 gepubliceerd onderzoek waarin éénloketsystemen en andere informatiediensten werden onderzocht, gebleken dat naast de bepalingen van de komende verordening inzake één digitale toegangspoort ook het toezicht en de handhaving moeten worden verbeterd.

 

[1]De strategie van Lissabon beoogt van de EU “de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie in de wereld te maken die in staat is voor duurzame economische groei te zorgen met meer en betere werkgelegenheid en een grotere sociale samenhang”.
[2]“Shaping Europe’s digital future”, https://ec.europa.eu/digital-single-market/
[4]Zie “Streaming and Online Access to Content and Services”, een in 2014 voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming van het Parlement verrichte studie:
http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2014/492435/IPOL-IMCO_ET(2014)492435_EN.pdf
[5]In het verleden is al eens getracht de werking van de interne markt te verbeteren en consumentenbescherming te waarborgen, onder meer door middel van de gegevensbeschermingsrichtlijn (95/46/EG), de richtlijn e-handel (2000/31/EG), het telecompakket inclusief de e-privacyrichtlijn (2002/58/EG), de richtlijn betaaldiensten (2007/64/EG), de richtlijn consumentenrechten (2011/83/EU) en de roamingverordening (531/2012).
[6]Voor een interactief overzicht van de wetgevingsactiviteiten van het Parlement op het gebied van de digitale eengemaakte markt, zie: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2015/542204/IPOL_ATA(2015)542204_EN.pdf
[8]Richtlijn (EU) 2016/1148 van 6 juli 2016, PB L 194 van 19.7.2016, blz. 1, en Verordening (EU) 2019/881 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 inzake Enisa (het Agentschap van de Europese Unie voor cyberbeveiliging ) en inzake de certificering van de cyberbeveiliging van informatie- en communicatietechnologie en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 526/2013 (de cyberbeveiligingsverordening).
[9]Aangenomen teksten, P9_TA(2019)0105.
[10]Zie de verzameling studies getiteld: “Opportunities and Challenges for the Internal Market and Consumer Protection” (2020), uitgevoerd door beleidsondersteunende afdeling A en Bruegel voor de IMCO-commissie.
[11]Studie getiteld: “Contribution to Growth: The European Digital Single Market. Delivering economic benefits for citizens and businesses” (2019), uitgevoerd door beleidsondersteunende afdeling A en Bruegel voor de IMCO-commissie.

Amy McGourty / Mariusz Maciejewski / Christina Ratcliff