Consumentenbeleid: beginselen en instrumenten

Goed beleid inzake de bescherming van consumenten zorgt ervoor dat de interne markt naar behoren werkt. Het beschermt de rechten van consumenten ten aanzien van handelaren en biedt kwetsbare consumenten extra bescherming. Regels inzake de bescherming van consumenten kunnen de markt in het algemeen stimuleren. Zij bevorderen eerlijkere markten en leveren, dankzij betere consumenteninformatie, groenere en socialere resultaten op. De versterking van de positie van de consument en de bescherming van consumentenbelangen zijn belangrijke beleidsdoelstellingen van de EU.

Rechtsgrondslag

Artikel 4, lid 2, punt f), en de artikelen 12, 114 en 169 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), en artikel 38 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

Doelstellingen

Om de belangen van de consument te bevorderen en een hoog niveau van bescherming te waarborgen, moet de Unie de gezondheid, de veiligheid en de economische belangen van de consument beschermen. Voorts moet de Unie het recht van consumenten op informatie en onderwijs bevorderen, alsook hun recht om zich te organiseren, zodat zij hun belangen kunnen behartigen. Consumentenbescherming moet in alle relevante beleidsterreinen van de EU worden geïntegreerd.

Maatregelen

A. Algemeen

Het optreden van de EU op het gebied van consumentenbeleid stoelt op de nieuwe consumentenagenda, die is goedgekeurd op 13 november 2020. Deze agenda bevat een geactualiseerde visie voor het EU-consumentenbeleid van 2020 tot en met 2025 en is er met name op gericht de weerbaarheid van de consument te versterken met het oog op duurzaam herstel. De agenda is ook bedoeld om tegemoet te komen aan de huidige ongerustheid van consumenten in verband met de COVID-19-pandemie.

De agenda bestrijkt vijf prioritaire gebieden:

  • de groene transitie: aanpakken van de nieuwe uitdagingen op het gebied van consumentenrechten, grijpen van de door de groene transitie geboden kansen voor empowerment, en waarborgen van de toegankelijkheid van duurzame producten en levensstijlen voor iedereen, ongeacht woonplaats of inkomen;
  • de digitale transformatie: creëren van een veiliger digitale ruimte voor consumenten, waar hun rechten worden beschermd, en waarborgen van een gelijk speelveld zodat alle Europeanen dankzij innovatie gebruik kunnen maken van nieuwere en betere diensten;
  • doeltreffende handhaving en verhaalmogelijkheden: bestrijden van de gevolgen van COVID-19 voor de consumentenrechten en aanpakken van misleidende milieuclaims en oneerlijke handelspraktijken in verband met online beïnvloeding en personalisering. Hoewel de handhaving van de consumentenrechten in de eerste plaats de bevoegdheid van de nationale autoriteiten is, speelt de EU een belangrijke coördinerende en ondersteunende rol. De grondslag daarvoor is de verordening betreffende samenwerking met betrekking tot consumentenbescherming;
  • inspelen op specifieke consumentenbehoeften: rekening houden met de behoeften van consumenten die in bepaalde situaties kwetsbaar zijn en extra garanties nodig hebben. Deze situaties kunnen voortvloeien uit sociale omstandigheden of uit bijzondere kenmerken van personen of groepen consumenten;
  • consumentenbescherming in een mondiaal kader: waarborgen van de veiligheid van de invoer en beschermen van EU-consumenten tegen oneerlijke praktijken van marktdeelnemers uit derde landen door middel van markttoezicht en nauwere samenwerking met de relevante autoriteiten in de partnerlanden van de EU.

De EU-instellingen maken gebruik van het scorebord voor de consumentenvoorwaarden om het consumentenbeleid te volgen en de nationale consumentenvoorwaarden te beoordelen op gebieden als kennis, vertrouwen, naleving en handhaving. Het scorebord onderzoekt ook de integratie van de detailhandel in de EU via grensoverschrijdende transacties en de groei van de elektronische handel. Het voert enquêtes uit bij personen die recent een aankoop hebben gedaan om de prestaties van meer dan 40 markten te meten met betrekking tot indicatoren zoals vertrouwen, vergelijkbaarheid, keuze en consumententevredenheid.

Daarnaast is op 28 april 2021 het programma voor de interne markt van start gegaan, waarmee wordt beoogd de interne markt te stimuleren en het herstel van COVID-19 in Europa te ondersteunen. Met een budget van 4,2 miljard euro voor 2021-2027 biedt het een uitgebreid pakket om de governance van de interne markt te verbeteren, ook op het gebied van financiële diensten.

B. Sectorale maatregelen (2.2.2)

1. Consumentenorganisaties

De EU-instellingen geven prioriteit aan het betrekken van groepen die consumentenbelangen vertegenwoordigen. De Europese Consumentenadviesgroep is het belangrijkste forum van de Commissie voor overleg met nationale en Europese consumentenorganisaties. De Europese Consumentenadviesgroep is opgericht bij Besluit 2009/705/EG en kan de Commissie adviseren over alles wat consumentenbelangen op EU-niveau betreft. In 2017 heeft de Unie Verordening (EU) 2017/826 vastgesteld om de betrokkenheid van consumenten bij de beleidsvorming van de Unie inzake financiële diensten voor de periode 2017-2020 te stimuleren.

2. Consumentenvorming

De EU heeft consumentenvorming opgenomen in haar syllabi voor basis- en middelbare scholen. In dat verband werd ook het “consumentenklaslokaal” ontwikkeld, een meertalige EU-wijde website voor leerkrachten. Het consumentenklaslokaal omvat een uitgebreide bibliotheek over consumentenvorming en instrumenten voor het delen van lessen met leerlingen en collega’s. Het online instrument “Dolceta” is bedoeld voor docenten, leerkrachten en consumenten, en behandelt consumentenrechten, productveiligheid en financiële geletterdheid.

3. Informatie voor de consument

Een betere kennis van consumentenrechten kan het vertrouwen vergroten. De EU heeft het netwerk van Europese consumentencentra (ECC-netwerk) opgezet om advies te verstrekken over grensoverschrijdend winkelen en klachten in dat verband. FIN NET behandelt klachten over grensoverschrijdende financiële diensten. De Commissie organiseert voorlichtingscampagnes voor consumenten en biedt praktische handleidingen aan. SOLVIT beslecht geschillen over inbreuken op het EU-recht.

In dit opzicht vervult de portaalsite “Your Europe” een belangrijke rol, aangezien de site toegang biedt tot betere informatie over consumentenbeleid en fungeert als referentiepunt met verschillende informatiebronnen. De toegang tot informatie is verbeterd dankzij de oprichting van één digitale toegangspoort (Verordening (EU) 2018/1724).

Op 30 maart 2022 publiceerde de Commissie als onderdeel van het pakket circulaire economie een voorstel voor een richtlijn over het versterken van de positie van de consument voor de groene transitie door middel van betere informatie en bescherming tegen oneerlijke praktijken. De belangrijkste doelstelling van het voorstel is de consumenten aan te sporen milieubewuste keuzes te maken door hun de nodige informatie te verstrekken.

4. Handhaving van consumentenrechten

Consumentenrechten staan of vallen met de goede handhaving ervan. Voor die handhaving zijn voornamelijk nationale overheidsinstanties verantwoordelijk. Verordening (EU) 2017/2394 brengt deze autoriteiten met elkaar in contact via een EU-netwerk, waardoor de uitwisseling van informatie en gezamenlijke acties tegen inbreuken op de wetgeving inzake consumentenbescherming worden vergemakkelijkt. Dit netwerk voert gecoördineerde onderzoeken uit, zoals internetsweeps, om de naleving door websites te waarborgen.

Rol van het Europees Parlement

Het Parlement verfijnt de EU-regels inzake consumentenbescherming voortdurend. Het beleid inzake consumentenbescherming is geëvolueerd van het louter harmoniseren van technische normen tot het bevorderen van de totstandbrenging van een “Europa van de burger”. Sinds 13 juni 2014 passen de lidstaten nationale wetten toe tot uitvoering van de richtlijn consumentenrechten, die het Parlement met een overweldigende meerderheid heeft goedgekeurd.

Op 12 december 2017 heeft het ParlementVerordening (EU) 2017/2394 goedgekeurd met het oog op een nauwere samenwerking tussen de nationale autoriteiten die de wetgeving inzake consumentenbescherming handhaven.

Naar aanleiding van de “new deal” voor consumenten van de Commissie, nam het Parlement op 27 november 2019 Richtlijn (EU) 2019/2161 aan wat betreft betere handhaving en modernisering van de regels voor consumentenbescherming. Op 25 november 2020 heeft het Parlement Richtlijn (EU) 2020/1828 betreffende representatieve vorderingen ter bescherming van de collectieve belangen van consumenten aangenomen.

Naast EU-wetgeving neemt het Parlement ook initiatiefverslagen aan om het beleid inzake consumentenbescherming aan te sturen. Het Parlement legt daarbij steeds de nadruk op meer budgettaire voorzieningen voor maatregelen ten behoeve van consumenten en voor de ontwikkeling van consumentenvertegenwoordiging, met name in de lidstaten die sinds 2004 zijn toegetreden. Op 13 september 2018 heeft het Parlement een resolutie aangenomen waarin de praktijk van tweevoudige kwaliteit van producten op de interne markt als discriminerend werd bestempeld.

Op 25 november 2020 heeft het Parlement een resolutie aangenomen getiteld “Naar een duurzamer eengemaakte markt (...)”, waarin het de nadruk legt op de duurzaamheid en repareerbaarheid van producten en het toerusten van consumenten met de nodige kennis om duurzame beslissingen te nemen. Op 28 maart 2023 heeft de Commissie interne markt en consumentenbescherming (IMCO) een verslag aangenomen over het versterken van de positie van de consument voor de groene transitie door middel van betere informatie en bescherming tegen oneerlijke praktijken.

Tijdens de COVID-19-crisis is consumentenbescherming van essentieel belang geweest om de terugbetaling van diensten te waarborgen en de verspreiding van onjuiste informatie en de verkoop van gebrekkige medische apparatuur tegen te gaan. Op 23 maart 2020 heeft de commissie IMCO er schriftelijk bij EU-ambtenaren op aangedrongen actie te ondernemen inzake de COVID-19-crisis, waarbij zij de noodzaak van democratisch toezicht benadrukte. Op 9 november 2020 werd in een webinar[1] voor de commissie IMCO besproken welke gevolgen COVID-19 had voor de interne markt, welke maatregelen reeds werden genomen en wat voor de toekomst werd voorbereid. Op 19 november stelde commissaris Didier Reynders de nieuwe consumentenagenda voor aan de commissie IMCO, waarbij de gevolgen van COVID-19 voor de consument werden beoordeeld en beleidsthema’s voor de lange termijn werden besproken, zoals de groene en digitale transitie, de kwetsbaarheden van de consument, de handhaving van rechten en internationale samenwerking.

Op 22 februari 2021 werd aan de commissie IMCO een omvattende studie[2] gepresenteerd over de gevolgen van de COVID-19-crisis voor de interne markt. De studie bevat een overzicht van de gevolgen van de beperkingen op het niveau van de lidstaten en de EU voor het vrije verkeer van goederen, diensten en personen. Zij omvat beleidsaanbevelingen voor de aanpak van toekomstige crises zonder het vrije verkeer in het gedrang te brengen, zoals het beschikbaar stellen van middelen voor de ontwikkeling en aanschaf van toekomstige vaccins en de verdere coördinatie van de regels ter zake op EU-niveau.

Het consumentenbeleid op het gebied van online- en digitale diensten kan op bijzondere aandacht rekenen van het Parlement en met name de commissie IMCO. In juni 2020 bleek uit een door deze commissie aangevraagde studie[3] naar het modereren door onlineplatforms van illegale inhoud dat het in aanvulling op de regels van onlineplatforms aangewezen is het rechtskader van de EU te versterken, met als doel de consument te beschermen tegen illegale of schadelijke online-inhoud. In een studie van juni 2021 werden de gevolgen van gerichte reclame voor de adverteerders, markttoegang en keuze van de consument onderzocht.

Op 20 oktober 2020 nam het Parlement hier drie resoluties over aan: “wet inzake digitale diensten:de werking van de eengemaakte markt verbeteren”, “wet inzake digitale diensten: vragen over de grondrechten, en “wet inzake digitale diensten: de bepalingen van het handelsrecht en het burgerlijk recht aanpassen voor commerciële entiteiten die online actief zijn”. Hierin zet het Parlement zijn visie uiteen over hoe de werking van de digitale eengemaakte markt in de toekomst moet worden gewaarborgd, met inbegrip van een betere onlineconsumentenbescherming. Een groot deel van de inhoud van de initiatiefverslagen van het Parlement werd overgenomen in de voorstellen van de Commissie, die de commissie IMCO in december 2021 heeft gewijzigd en goedgekeurd (2.1.7). De wet inzake digitale markten en de wet inzake digitale diensten, die op 14 september en 19 oktober 2022 door de medewetgevers zijn aangenomen, zijn van vitaal belang voor de consumentenbescherming in de digitale omgeving.

Op 27 september 2021 hield de commissie IMCO een hoorzitting over consumentenbescherming en geautomatiseerde besluitvormingsinstrumenten. Daarbij werd dieper ingegaan op manieren om de consument beter te beschermen tegen de risico’s van artificiële intelligentie en om kwaliteit van de aan consumenten verstrekte informatie te verbeteren. Vertegenwoordigers van consumentengroeperingen, bedrijven, de academische wereld en certificeringsorganen deelden inzichten over het huidige EU-kader, noodzakelijke veranderingen en uitdagingen op het gebied van handhaving. De IMCO-leden onderstreepten daarbij de betrouwbaarheid van het regelgevingskader. Daarnaast heeft de commissie in mei 2022 een hoorzitting georganiseerd over digitale productpaspoorten als een manier om de transparantie te vergroten en de consument in het digitale tijdperk beter te beschermen.

Op 7 april 2022 heeft het Parlement een resolutie aangenomen over het recht van de consument op reparatie, die toegespitst was op duurzame en repareerbare producten. Op 8 december ging de commissie IMCO dieper in op het komende voorstel van de Commissie over dit recht en manieren waarop de consument meer waarborgen voor systematische en kosteneffectieve reparaties kan krijgen.

Op 20 april 2022 ging de commissie IMCO in gesprek over de rechten van de consument bij de aanschaf van producten buiten de EU, waarbij onder meer precontractuele informatie en de bescherming tegen oneerlijke praktijken en voorwaarden aan bod kwamen.

Meer informatie over dit onderwerp vindt u op de website van de Commissie interne markt en consumentenbescherming.

 

[1]Milieu Consulting SRL, The impact of COVID-19 on the Internal Market and consumer protection - IMCO Webinar Proceedings, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[2]Marcus, J. S. e.a., The impact of COVID­19 on the Internal Market, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2021.
[3]De Streel, A. e.a., Online Platforms’ Moderation of Illegal Content Online, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.

Christina Ratcliff / Jordan De Bono / Barbara Martinello