De bankenunie

Deze infopagina bevat uitleg over de bankenunie van de EU en de rechtsgrond, doelstellingen en belangrijkste componenten ervan, waaronder het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme, het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme en het voorgestelde Europees depositoverzekeringsstelsel. Ook worden de ontwikkeling, recente hervormingen en resterende uitdagingen voor de financiële integratie en stabiliteit wat betreft de bankenunie uitgelegd.

Rechtsgrond

Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie:

  • Artikel 114 voorziet in de rechtsgrond voor de harmonisatie van de regels voor financiële diensten op de eengemaakte markt.
  • Artikel 127, lid 6, voorziet in de toekenning van specifieke toezichthoudende taken aan de Europese Centrale Bank (ECB).
  • Doelstellingen

    De bankenunie moet een veilige, veerkrachtige en geïntegreerde banksector in de Europese Unie garanderen. De doelstellingen ervan zijn:

    • de financiële stabiliteit in de hele EU te versterken, met name in de eurozone;
    • de belastingbetaler te beschermen door de behoefte aan overheidssteun bij bankfaillissementen te verminderen;
    • voor consistent toezicht en crisisbeheersing te zorgen door middel van gemeenschappelijke regels en instellingen;
    • grensoverschrijdende integratie te bevorderen en ervoor te zorgen dat de eengemaakte markt doeltreffend functioneert;
    • de negatieve koppeling tussen banken en overheden te verbreken.
    • Wat is er bereikt?

      A. Routekaart voor de bankenunie

      In december 2012 stelde de voorzitter van de Europese Raad, in nauwe samenwerking met de voorzitters van de Europese Commissie, de ECB en de Eurogroep, een specifieke en tijdgebonden routekaart op voor de verwezenlijking van een echte economische en monetaire unie (EMU). Een belangrijk element was de totstandbrenging van een meer geïntegreerd financieel kader, namelijk de bankenunie.

      B. Gemeenschappelijk toezichtsmechanisme

      In maart 2013 bereikten het Parlement en de Raad een politiek akkoord over de invoering van de eerste pijler van deze bankenunie, het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (GTM), dat van toepassing is op alle banken in de eurozone. Lidstaten die niet tot de eurozone behoren, kunnen vrijwillig lid worden. Het GTM, dat operationeel is sinds november 2014, is ondergebracht bij de ECB en is rechtstreeks verantwoordelijk voor het toezicht op de grootste en belangrijkste bankgroepen, terwijl de nationale toezichthouders, gecoördineerd door en onder de eindverantwoordelijkheid van de ECB, toezicht blijven houden op alle andere banken. De criteria om te bepalen of banken worden beschouwd als belangrijk – en dus onder het direct toezicht van de ECB vallen – zijn vastgesteld in de GTM-verordening en de GTM-kaderverordening, en hebben betrekking op de omvang, het belang voor de economie, de grensoverschrijdende activiteiten en de behoefte aan directe overheidssteun van de bank. In overeenstemming met de ontwikkeling van deze criteria verandert mettertijd het aantal banken waarop feitelijk toezicht wordt gehouden door de ECB; bovendien kan de ECB zo nodig op elk moment besluiten een bank als belangrijk aan te merken, indien dat nodig is om te garanderen dat er consistent hoge toezichtsnormen worden toegepast. Momenteel staan ongeveer 110 banken onder rechtstreeks toezicht van de ECB.

      Om mogelijke belangenconflicten te voorkomen, gelden er duidelijke regels voor de organisatorische en operationele scheiding van de taken van de ECB op het gebied van toezicht en monetair beleid.

      C. Alomvattende beoordeling

      Het toezicht van de ECB werd voorafgegaan door een “controle van de financiële gezondheid” door de ECB, de “alomvattende beoordeling” van de bankbalansen, die bestond uit een doorlichting van de kwaliteit van de activa en een stresstest. Het doel hiervan was de transparantie te vergroten en te zorgen voor een goed uitgangspunt voor het toezicht. De in 2014 gepubliceerde resultaten brachten kapitaaltekorten bij verschillende banken aan het licht.

      Van 2014 tot 2022 werden de twee onderdelen van de alomvattende beoordeling samen uitgevoerd. De resultaten werden vervolgens samengevoegd en tegelijkertijd gepubliceerd. In 2022 besloot de ECB echter de alomvattende beoordeling op te splitsen en de twee onderdelen voortaan als onafhankelijke exercities uit te voeren en de resultaten afzonderlijk te publiceren.

      D. Gemeenschappelijke Afwikkelingsraad en het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme

      In maart 2014 bereikten het Europees Parlement en de Raad overeenstemming over de tweede pijler van de bankenunie, het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme (GAM). Dit heeft tot doel bankfaillissementen efficiënt te beheren, met minimale kosten voor de belastingbetaler en de reële economie. Als er moet worden ingegrepen, besluit een centrale instantie — de Gemeenschappelijke Afwikkelingsraad (GAR) — om al dan niet de afwikkeling van een bank te initiëren. Operationeel gezien wordt dit besluit uitgevoerd in samenwerking met de nationale afwikkelingsautoriteiten. De GAR is in januari 2015 gestart met zijn werkzaamheden als onafhankelijk EU-agentschap en is sinds januari 2016 volledig operationeel.

      In juni 2017 heeft de GAR zijn eerste afwikkelingsbesluit genomen in de zaak Banco Popular. In andere gevallen heeft de GAR echter besloten geen afwikkelingsmaatregelen te nemen: in juni 2017 wat betreft Banca Popolare di Vicenza en Veneto Banca, in februari 2018 wat betreft ABLV Bank AS en haar dochteronderneming ABLV Bank Luxembourg S.A., en in augustus 2019 wat betreft AS PNB Banka.

      In plaats daarvan werden deze banken onderworpen aan nationale insolventieprocedures. In maart 2022 heeft de GAR verschillende besluiten genomen over het faillissement van Sberbank Europe AG, een bankgroep die later deels werd geliquideerd en deels door andere banken werd overgenomen (meer informatie over de Sberbank-afwikkelingszaak).

      E. De richtlijn kapitaalvereisten en de verordening kapitaalvereisten

      In 2013 hebben het Parlement en de Raad de richtlijn kapitaalvereisten (RKV) en de verordening kapitaalvereisten vastgesteld, waarmee internationale kapitaalstandaarden in EU-recht worden omgezet. In deze twee rechtshandelingen worden de prudentiële vereisten vastgesteld waaraan banken moeten voldoen, waaronder regels op het gebied van kapitaal, liquiditeit, hefboomfinanciering en risicobeheer.

      Het kader is meerdere keren herzien om de veerkracht van de banksector te versterken. In 2019 zijn er wijzigingen aangenomen, waarbij er aanvullende vereisten voor kapitaalbuffers, hefboomfinanciering en risicomonitoring zijn ingevoerd, net als versterkte toezichtinstrumenten.

      De recentste hervorming werd als onderdeel van het bankenpakket 2021 vastgesteld en is sinds 2025 van toepassing. Deze heeft tot doel de uitvoering van de Bazel III-normen in de EU te voltooien. Daarbij wordt onder meer een “output floor” ingevoerd, die de mate beperkt waarin banken de kapitaalvereisten kunnen verlagen door middel van interne modellen, en zorgt voor strengere vereisten wat betreft milieu-, sociale en governancerisico’s, net als strenger toezicht op bijkantoren van kredietinstellingen met een zetel in een niet-EU-land. Het kader wordt aangevuld met technische normen en richtsnoeren die zijn ontwikkeld door de Europese toezichthoudende autoriteiten, vooral door de Europese Bankautoriteit. Via deze maatregelen worden de wettelijke bepalingen verduidelijkt en uitgevoerd, waarbij de consistente toepassing ervan in alle lidstaten wordt bevorderd en doeltreffend toezicht wordt ondersteund.

      F. Het Europees depositoverzekeringsstelsel

      In november 2015 heeft de Europese Commissie een Europees depositoverzekeringsstelsel (EDIS) voorgesteld als de derde pijler van de bankenunie, met als doel een uniformer beschermingsniveau voor deposanten in alle deelnemende lidstaten te waarborgen. Het voorstel bouwt voort op bestaande nationale depositogarantieregelingen en voorziet in een geleidelijke introductie van een gemeenschappelijk systeem. Het EDIS heeft tot doel het vertrouwen in de banksector te versterken, het risico op bankruns te verminderen en de algehele veerkracht van de bankenunie te vergroten.

      In november 2016 heeft de rapporteur van het Europees Parlement haar ontwerpverslag over het EDIS gepubliceerd. Uit de daaruit voortvloeiende besprekingen in het Parlement en de Raad bleek dat de standpunten hierover uiteenliepen. Om vooruitgang te bevorderen, heeft de Commissie in oktober 2017 een aanvullende mededeling gepubliceerd, waarin ze een aantal opties voor het ontwerp van het EDIS voorstelde. In december 2020 zijn de drie EU-instellingen overeengekomen het EDIS op te nemen in de wetgevingsprioriteiten voor 2021.

      De Commissie economische en monetaire zaken (ECON) van het Parlement heeft in april 2024 een voorstel voor de eerste fase van een Europees depositoverzekeringsstelsel goedgekeurd. In dit verslag wordt voorgesteld het EDIS in drie fasen in te voeren en wordt voorzien in de eerste fase, “EDIS I”, om in een later stadium de stap te kunnen maken naar een volwaardig verzekeringsstelsel met verliesdekking. Tot dusver is echter nog geen mandaat voor interinstitutionele onderhandelingen met de Raad en de Commissie goedgekeurd.

      G. Hervorming van het kader voor crisisbeheer en depositoverzekering

      Sinds 2014 worden bij de richtlijn herstel en afwikkeling van banken (BRRD) nationale wetten van de lidstaten geharmoniseerd door gemeenschappelijke instrumenten vast te stellen voor het voorkomen en beheren van bankencrises en voor bepaalde soorten beleggingsondernemingen. Voor de lidstaten die aan de bankenunie deelnemen, wordt dit kader aangevuld met de verordening gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme, die voorziet in volledig geharmoniseerde regels.

      In april 2023 kwam de Commissie met een wetgevingsvoorstel dat erop gericht is het EU-kader voor bankencrisisbeheer en depositoverzekering (CMDI) te hervormen. De bedoeling daarvan is tekortkomingen bij het beheer van falende banken aan te pakken, met name van kleine en middelgrote instellingen. Het voorstel heeft tot doel een breder gebruik van afwikkelingsinstrumenten mogelijk te maken, waar nodig in het algemeen belang, in plaats van een beroep te doen op nationale insolventieprocedures. Dankzij het CMDI wordt de rol van depositogarantiestelsels vergroot (waardoor het mogelijk is de middelen ervan flexibeler te gebruiken, zoals bij afwikkeling) en krijgen deposanten een betere bescherming.

      Op 25 juni 2025 hebben het Parlement en de Raad een voorlopig akkoord over het CMDI-pakket bereikt, waarbij de oriëntatie van het Commissievoorstel in grote lijnen werd bevestigd en belangrijke operationele aspecten werden verfijnd. Het akkoord verduidelijkt de voorwaarden waaronder afwikkeling kan worden toegepast. Zo mogen autoriteiten rekening houden met bredere nationale en regionale economische gevolgen wanneer zij beoordelen of de toepassing van afwikkeling in het algemeen belang is. Ook wordt het gebruik van depositogarantiestelsels verder geharmoniseerd, ook bij afwikkeling, waarbij ervoor wordt gezorgd dat het gebruik ervan onderworpen blijft aan de “laagstekostentoets”. Dat betekent dat een interventie niet hoger mag zijn dan de geraamde kosten van het terugbetalen van deposanten bij liquidatie.

      De Commissie economische en monetaire zaken (ECON) van het Parlement heeft de overeengekomen teksten goedgekeurd op 18 maart 2026, nadat zij op 5 maart 2026 door de Raad waren aangenomen. Op 26 maart 2026 heeft het Parlement de tekst in tweede lezing vastgesteld. De bekendmaking in het Publicatieblad volgt op een later moment.

      Volgende stappen

      Op 11 februari 2026 heeft de Commissie een gerichte openbare raadpleging over het concurrentievermogen van de banksector in de EU gelanceerd om de standpunten van belanghebbenden te verzamelen als input voor toekomstige beleidsinitiatieven in het kader van de spaar- en investeringsunie. In het kader van de raadpleging wordt uitdrukkelijk gevraagd om input van een brede reeks belanghebbenden — waaronder banken, brancheorganisaties, cliënten, toezichthouders en academici — over de werking van de eengemaakte markt en de resterende lacunes in de bankenunie. De belanghebbenden wordt verzocht de effecten van prudentiële vereisten op de toewijzing van kapitaal en liquiditeit binnen grensoverschrijdende groepen te beoordelen, net als de rol van toezichtpraktijken, nationale manoeuvreerruimte en andere belemmeringen die de marktintegratie hinderen.

      De raadpleging heeft ook tot doel de belangrijkste structurele elementen te identificeren die nog ontbreken in de bankenunie, waaronder de afwezigheid van een gemeenschappelijk depositoverzekeringsstelsel, liquiditeitsbeperkingen bij afwikkeling en de wisselwerking tussen prudentiële, macroprudentiële en crisisbeheersingskaders. In het kader van de raadpleging wordt ook onderzocht welke rol depositobescherming speelt bij het versterken van het vertrouwen en het mogelijk maken van grensoverschrijdende activiteiten.

      De belanghebbenden moesten hun antwoorden uiterlijk op 19 april 2026 indienen. Hun inbreng wordt meegenomen in de beoordeling door de Commissie van de banksector in de EU en kan van invloed zijn op beleidsinitiatieven in de toekomst.

      De rol van het Europees Parlement

      Als reactie op de routekaart voor een echte EMU heeft het Europees Parlement op 20 november 2012 de resolutie “Naar een echte Economische en Monetaire Unie” aangenomen, met daarin aanbevelingen aan de Commissie voor de totstandbrenging van een echte bankenunie. Door in 2013 en 2014 wetgevingshandelingen over het GTM, het GAM, het depositogarantiestelsel (DGSD), de BRRD en de RKV IV aan te nemen en daar belangrijke wijzigingen in aan te brengen, heeft het Europees Parlement aanzienlijk bijgedragen tot de totstandbrenging van een echte bankenunie.

      Met deze wetgevingshandelingen krijgt het Parlement een controlefunctie toebedeeld ten aanzien van de pas opgerichte instanties. De ECB moet in haar rol van toezichthouder (d.w.z. binnen het GTM) verantwoording afleggen aan het Parlement en de Raad. De precieze regels over het afleggen van verantwoording tegenover het Europees Parlement zijn terug te vinden in een interinstitutioneel akkoord (IIA) tussen het Parlement en de ECB. De commissie ECON houdt regelmatig hoorzittingen met de voorzitter van het GTM.

      Dezelfde procedure geldt voor de Gemeenschappelijke Afwikkelingsraad (GAR), waarvan de voorzitter minstens één keer per kalenderjaar deelneemt aan een door de bevoegde commissie van het Parlement georganiseerde hoorzitting over de uitvoering van de afwikkelingstaken door de GAR.

      De precieze regels over het afleggen van verantwoording door de GAR aan het Europees Parlement en de hiermee verband houdende praktische regelingen zijn terug te vinden in een interinstitutioneel akkoord tussen het Parlement en de GAR dat op 24 december 2015 is gepubliceerd.

      Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Toezicht economische governance en EMU (EGOV) van het Europees Parlement. Meer informatie over dit onderwerp is te vinden op de website van de Commissie economische en monetaire zaken.

       

      Kai Gereon SPITZER / Ronny Mazzocchi