Program PEACE dla Irlandii Północnej

Celem unijnego programu PEACE jest wspieranie pokoju i pojednania oraz postępów gospodarczych i społecznych w Irlandii Północnej i Regionie Granicznym Irlandii.

Podstawa prawna

Podstawą prawną czwartego programu PEACE na okres programowania 2014-2020 było rozporządzenie (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 i rozporządzenie (UE) nr 1299/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. Podstawą prawną piątego programu PEACE (PEACE PLUS) na okres programowania 2021-2027 jest rozporządzenie (UE) 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. i rozporządzenie (UE) 2021/1059 z dnia 24 czerwca 2021 r.

Kontekst

Unijne wsparcie finansowe procesu pokojowego w Irlandii Północnej udzielane jest od 1989 r., zarówno za pośrednictwem polityki regionalnej UE, jak i wkładów UE do Międzynarodowego Funduszu na rzecz Irlandii (IFI).

W związku z zaleceniami specjalnej grupy zadaniowej Komisji program PEACE I (1995-1999) został zatwierdzony 28 lipca 1995 r. W marcu 1999 r. Rada Europejska zadecydowała, że specjalny program powinien być kontynuowany do 2004 r. pod nazwą PEACE II. Następnie program został przedłużony do 2006 r. Obejmujący okres programowania 2007-2013 program PEACE III przejął niektóre priorytety poprzednich programów, a wszystkie działania w ramach projektów zakończono 31 grudnia 2015 r. Deklaracja zamknięcia programu została przekazana Komisji do 31 marca 2017 r. Program PEACE IV (2014-2020), który został oficjalnie uruchomiony 14 stycznia 2016 r., kładł wyraźny nacisk na inwestycje związane z dziećmi i młodzieżą.

Cele i priorytety

Program PEACE jest wdrażany jako program współpracy transgranicznej (w ramach europejskiej współpracy terytorialnej) między Irlandią a Zjednoczonym Królestwem i ma dwa główne założenia:

  • spójność społeczności uwikłanych w konflikt w Irlandii Północnej i granicznych hrabstwach Irlandii;
  • stabilność gospodarcza i społeczna.

Program ukierunkowany jest na konkretne problemy wynikające z konfliktu, a jego celem jest tworzenie stabilnego i żyjącego w pokoju społeczeństwa. Dlatego też miał dwa główne priorytety (pojednanie społeczności i przyczynianie się do pokoju) oraz koncentrował się na czterech głównych celach na okres programowania 2014-2020:

  • wspólnota w dziedzinie kształcenia;
  • pomoc dzieciom i młodym ludziom;
  • tworzenie wspólnych przestrzeni i usług;
  • budowa dobrych stosunków na szczeblu lokalnym.

Finansowanie

W latach 1995-2013 uruchomiono trzy programy PEACE, w ramach których wkład finansowy wyniósł 1,3 mld EUR. Podczas gdy PEACE I (1995-1999) i PEACE II (2000-2006) otrzymywały finansowanie ze wszystkich funduszy strukturalnych, PEACE III (2007-2013) finansowany był wyłącznie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR).

Program PEACE IV w okresie programowania 2014-2020 opiewa na łączną kwotę 270 mln EUR. Wkład z EFRR do tego programu wynosi w przybliżeniu 229 mln EUR (85%), natomiast około 40 mln EUR (15%) pochodzi ze współfinansowania (tj. pozaunijnych źródeł, które obejmować mogą finansowanie krajowe, regionalne lub pochodzące od samorządów terytorialnych). 94% środków programu PEACE IV przeznaczonych zostanie na wsparcie włączenia społecznego, walki z ubóstwem i mobilności pracowników (pozostałe środki zostaną przeznaczone na wsparcie techniczne).

Uprawnienia do korzystania z pomocy i zarządzanie

Obszary zakwalifikowane do pomocy w ramach czwartego programu PEACE to Irlandia Północna i Region Graniczny Irlandii (obejmujący hrabstwa Louth, Monaghan, Cavan, Leitrim, Sligo i Donegal).

Za całościowe zarządzanie programem odpowiadał Organ ds. Specjalnych Programów UE, a środkami finansowymi zarządzały lokalne struktury partnerstw i organizacje pozarządowe.

Ponadto w 2007 r. Komisja ustanowiła grupę zadaniową ds. Irlandii Północnej (NITF), która działa pod kierownictwem komisarza ds. polityki regionalnej, w ścisłej współpracy z władzami Irlandii Północnej. NITF ma na celu poprawę konkurencyjności i tworzenie trwałych miejsc pracy i obejmuje kilka obszarów polityki, takich jak rolnictwo, polityka konkurencji, edukacja i kultura oraz energia. Działania NITF mają również na celu przyczynienie się do ogólnego powodzenia projektów w ramach programu PEACE.

Osiągnięcia

Program PEACE stworzył możliwości w zakresie uczestnictwa i dialogu oraz umożliwił przybliżenie obywatelom procesu decyzyjnego i odpowiedzialności za rozwój wspólnot (podejście oddolne). W ramach tego programu została sfinansowana szeroka gama projektów, a wśród nich projekty w zakresie wsparcia dla ofiar i osób ocalałych, projekty dotyczące młodych ludzi i MŚP, projekty infrastrukturalne i projekty rewitalizacji obszarów miejskich oraz projekty, dzięki którym udziela się wsparcia imigrantom i zwraca uwagę na wartość różnorodności etnicznej społeczeństwa jako całości.

Co istotne, program ten jest obecnie postrzegany jako przykład polityki budowania pokoju, która powinna być rozpowszechniania w całej Europie i w innych rejonach.

Przyszłość programu PEACE

W referendum, które odbyło się 23 czerwca 2016 r., większość głosujących (51,9%) głosowała za wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej. Zjednoczone Królestwo opuściło UE 31 stycznia 2020 r.

Irlandia Północna w dużej mierze korzysta ze środków UE, a wystąpienie Zjednoczonego Królestwa wzbudziło obawy w perspektywie długoterminowej w odniesieniu do szeregu sektorów w Irlandii Północnej, a także procesu pokojowego i współpracy transgranicznej po 2020 r. (Irlandia Północna to jedyny region Zjednoczonego Królestwa, który ma granicę lądową z innym państwem członkowskim: w praktyce na wyspie Irlandii znajduje się obecnie zewnętrzna granica UE).

Podczas negocjacji w sprawie warunków wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE dużą uwagę poświęcono programom PEACE IV i INTERREG VA. Zobowiązanie do zapewnienia ich kontynuacji do czasu ich zamknięcia w 2023 r. zostało włączone do umowy o wystąpieniu między Zjednoczonym Królestwem a UE. W tym kontekście 25 marca 2019 r. przyjęto rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/491, aby umożliwić kontynuację programów współpracy terytorialnej PEACE IV (Irlandia – Zjednoczone Królestwo) i Zjednoczone Królestwo – Irlandia (Irlandia – Irlandia Północna – Szkocja).

W swoich wnioskach dotyczących rozporządzeń w sprawie spójności po 2020 r. Komisja przedstawiła pomysł kontynuacji programu PEACE (PEACE PLUS). Wnioski były rozpatrywane w ramach zwykłej procedury ustawodawczej i po długich negocjacjach akty ustawodawcze regulujące politykę spójności w okresie programowania 2021-2027 weszły w życie 1 lipca 2021 r.: transgraniczny program PEACE PLUS ma być kontynuowany i oparty na pracach poprzednich programów, by wspierać pokój i pojednanie, a także przyczyniać się do promowania stabilności społecznej, gospodarczej i regionalnej oraz współpracy w odnośnych regionach, w szczególności poprzez działania promujące spójność między społecznościami. Współprawodawcy zdecydowali, że PEACE PLUS powinien być zarządzany w sposób zintegrowany, przy uwzględnieniu wkładu Zjednoczonego Królestwa włączonego do programu jako zewnętrzne dochody przeznaczone na określony cel. Specjalny Organ ds. Programów UE, jeżeli zostanie wskazany jako instytucja zarządzająca, zostanie uznany za mający siedzibę w państwie członkowskim UE.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament zawsze popierał finansowy wkład UE w program PEACE i Międzynarodowy Fundusz na rzecz Irlandii. W rezolucji legislacyjnej z 15 czerwca 2010 r. dotyczącej wniosku w sprawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wkładów finansowych Unii Europejskiej do Międzynarodowego Funduszu na rzecz Irlandii (2007-2010)[1] Parlament podkreślił, że Międzynarodowy Fundusz na rzecz Irlandii powinien uzupełniać działania finansowane z funduszy strukturalnych, a w szczególności działania w ramach programu PEACE III dla Irlandii Północnej oraz Regionu Granicznego Irlandii. Parlament oficjalnie wezwał Komisję, by dopilnowała tej koordynacji.

Parlament jako współprawodawca w zakresie pakietu dotyczącego polityki spójności (w tym kontekście w ramach rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów oraz rozporządzenia w sprawie przepisów szczegółowych dotyczących wsparcia z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach celu „Europejska współpraca terytorialna”) zdecydowanie poparł kontynuację programu PEACE w okresie 2014-2020. Ponadto w rezolucji z 13 listopada 2014 r. w sprawie procesu pokojowego w Irlandii Północnej Parlament podkreślił znaczenie programu PEACE w budowaniu postępu, spójności gospodarczej i społecznej oraz pojednania między społecznościami.

W związku z wynikiem referendum w Wielkiej Brytanii Parlament, w rezolucji z 5 kwietnia 2017 r. w sprawie negocjacji ze Zjednoczonym Królestwem w związku ze złożoną przezeń notyfikacją o zamiarze wystąpienia z Unii Europejskiej, wyraził zaniepokojenie konsekwencjami wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE i podkreślił konieczność zabezpieczenia pokoju między Irlandią Północną i Irlandią.

W rezolucji z 11 września 2018 r. w sprawie wpływu polityki spójności UE na Irlandię Północną Parlament zwrócił uwagę na propozycję Komisji, aby kontynuować programy PEACE i Interreg, jak również dokument z kwietnia 2018 r. przedstawiający stanowisko Zjednoczonego Królestwa w sprawie przyszłości polityki spójności, w którym Zjednoczone Królestwo wyraziło gotowość do zbadania potencjalnego następcy PEACE IV z władzami Irlandii Północnej, rządem Irlandii i z UE, a także wypełnienia zobowiązań dotyczących PEACE i Interreg w ramach obecnych wieloletnich ram finansowych. Parlament uznał, że „z zastrzeżeniem toczących się negocjacji między UE a Zjednoczonym Królestwem, [...] należy kontynuować wsparcie UE na rzecz współpracy terytorialnej, zwłaszcza w odniesieniu do projektów transgranicznych i dotyczących kontaktów między społecznościami, z uwagi na osiągnięcia specjalnych unijnych programów spójności na rzecz Irlandii Północnej, a mianowicie programu PEACE i programów INTERREG, które są szczególnie istotne dla stabilności regionu”.

Parlament działał niezwłocznie w trakcie procedury ustawodawczej ustanawiającej rozporządzenie (UE) 2019/491[2] zapewniające kontynuację programu PEACE IV.

Podczas negocjacji w sprawie ram prawnych europejskiej współpracy terytorialnej na okres programowania 2021-2027 Parlament zdecydowanie poparł kontynuację programu PEACE.

 

[1]Dz.U. C 236E z 12.8.2011, s. 173.
[2]Dz.U. L 85I z 27.3.2019, s. 1.

Marek Kołodziejski