Kształcenie i szkolenie zawodowe

Zgodnie z zasadą pomocniczości główna odpowiedzialność za politykę edukacyjną i szkolenia zawodowe spoczywa na poszczególnych państwach członkowskich, a Unia Europejska pełni jedynie rolę pomocniczą. Niemniej jednak niektóre wyzwania są wspólne dla wszystkich państw członkowskich – starzejące się społeczeństwa, brak wykwalifikowanej siły roboczej, światowa konkurencja i wczesna edukacja – i w związku z tym wymagają wspólnych działań oraz współpracy między państwami i wzajemnego korzystania ze zdobytych doświadczeń[1].

Podstawa prawna

O ile szkolenie zawodowe określono jako obszar działań Wspólnoty w traktacie rzymskim w 1957 r., o tyle kształcenie formalnie uznano za obszar wchodzący w zakres kompetencji UE dopiero w 1992 r. w traktacie z Maastricht. Traktat ten stanowi, że Wspólnota „przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową”.

W traktacie lizbońskim utrzymano przepisy dotyczące roli UE w kształceniu i szkoleniu zawodowym (Tytuł XII, art. 165 i 166) oraz dodano przepis, który można uznać za horyzontalną „klauzulę społeczną”, ponieważ artykuł 9 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowi: „Przy określaniu i realizacji swoich polityk i działań Unia powinna brać pod uwagę wymogi związane ze wspieraniem wysokiego poziomu zatrudnienia, zapewnianiem odpowiedniej ochrony socjalnej, zwalczaniem wyłączenia społecznego, a także z wysokim poziomem kształcenia, szkolenia oraz ochrony zdrowia ludzkiego.”

Ponadto Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, która ma tę samą moc prawną co Traktaty (art. 6 TUE), stanowi: „Każdy ma prawo do nauki i dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego” (art. 14) oraz „Każdy ma prawo do podejmowania pracy oraz wykonywania swobodnie wybranego lub zaakceptowanego zawodu” (art. 15).

Cele

W swoich strategiach politycznych i działaniach Unia powinna brać pod uwagę wymogi związane ze wspieraniem wysokiego poziomu kształcenia i szkolenia zawodowego. W związku z tym w konkluzjach z 12 maja 2009 r. Rada wyznaczyła następujące długoterminowe strategiczne cele UE w tym zakresie: (1) urzeczywistnienie koncepcji uczenia się przez całe życie i mobilności; (2) poprawa jakości i skuteczności kształcenia i szkolenia zawodowego; (3) promowanie równości, spójności społecznej i aktywności obywatelskiej; (4) sprzyjanie kreatywności i innowacyjności, w tym przedsiębiorczości, na wszystkich poziomach kształcenia i szkolenia zawodowego.

Osiągnięcia

A. Strategia „Europa 2020” i strategiczne ramy „Kształcenie i szkolenie 2020”

Polityka w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego nabrała rozpędu wraz z przyjęciem strategii „Europa 2020”. W ramach strategii „Europa 2020” państwa członkowskie co roku otrzymywały szczegółowe wskazówki dotyczące reform priorytetowych w formie zaleceń dla poszczególnych krajów. Jeżeli chodzi o kształcenie i szkolenie zawodowe, w strategicznych ramach współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia (ET 2020) przedstawiono narzędzia i ustalenia dotyczące współpracy na szczeblu UE. Określono w nich także siedem celów do osiągnięcia do 2020 r.:

  • co najmniej 95 % dzieci w przedziale wiekowym od czterech lat do wieku podjęcia obowiązku szkolnego powinno podlegać wczesnej edukacji (wskaźnik z roku 2018: 95,4 %);
  • liczba piętnastolatków o niewystarczających umiejętnościach w zakresie czytania, matematyki i nauk ścisłych powinna spaść poniżej 15 % (wskaźniki z roku 2015: czytanie – 19,7 %, matematyka – 22,2 %, nauki ścisłe – 20,6 %);
  • liczba osób przedwcześnie kończących edukację i szkolenie powinna spaść poniżej 10 % (wskaźnik z roku 2018: 10,6 %);
  • liczba osób w przedziale wiekowym od 30 do 34 lat, posiadających wykształcenie wyższe, powinna wynosić co najmniej 40 % (wskaźnik z roku 2018: 40,7 %);
  • średnio co najmniej 15 % dorosłych w przedziale wiekowym od 25 do 64 lat powinno uczestniczyć w procesie uczenia się przez całe życie (wskaźnik z roku 2018: 11,1 %);
  • co najmniej 20 % absolwentów uczelni wyższych i 6 % osób w przedziale wiekowym od 18 do 34 lat posiadających wstępne wykształcenie zawodowe powinno przez pewien czas uczyć się lub szkolić za granicą;
  • co najmniej 82 % absolwentów (osoby w przedziale wiekowym od 20 do 34 lat, które ukończyły szkołę średnią lub wyższą), którzy ukończyli naukę od roku do trzech lat wcześniej, powinno być zatrudnionych (wskaźnik z roku 2018: 81,6 %).

O ile kraje europejskie poczyniły znaczne postępy w większości obszarów, o tyle liczby dotyczące umiejętności podstawowych (czytanie, matematyka i nauki ścisłe) nadal są przedmiotem troski.

B. Nowy europejski program na rzecz umiejętności

W 2016 r. Komisja opublikowała komunikat pt. „Nowy europejski program na rzecz umiejętności” (COM(2016)0381), w którym proponuje się 10 działań mających posłużyć do wyposażenia ludzi w umiejętności potrzebne na rynku pracy:

  • gwarancja umiejętności, która ma pomóc nisko wykwalifikowanym osobom dorosłym w zdobyciu minimalnego poziomu umiejętności czytania i pisania, rozumowania matematycznego i umiejętności cyfrowych;
  • przegląd europejskich ram kwalifikacji;
  • koalicja na rzecz umiejętności cyfrowych i zatrudnienia, która ma wspierać współpracę między podmiotami zaangażowanymi w edukację, zatrudnienie i przemysł;
  • plan działania na rzecz współpracy sektorowej w zakresie umiejętności, aby usprawnić gromadzenie informacji na temat umiejętności;
  • narzędzie do tworzenia profilu umiejętności obywateli państw trzecich, aby wspierać wczesne rozpoznawanie i profilowanie umiejętności i kwalifikacji migrantów;
  • wspieranie kształcenia i szkolenia zawodowego, w szczególności poprzez wydarzenia i działania w ramach Europejskiego Tygodnia Umiejętności Zawodowych;
  • przegląd zalecenia w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie;
  • przegląd ram Europass;
  • wniosek dotyczący zalecenia w sprawie monitorowania losów absolwentów, mający zapewnić lepsze zrozumienie osiągnięć absolwentów, którzy ukończyli edukację i szkolenie;
  • analiza i wymiana najlepszych praktyk, aby zarządzać przepływem wysoko wykwalifikowanych i wykwalifikowanych pracowników między krajami (tzw. przepływ mózgów).

C. Wczesna edukacja

Po przyjęciu europejskiego filaru praw socjalnych, w którym podkreślono, że „dzieci mają prawo do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, które charakteryzują się dobrą jakością i przystępną ceną”, kwestia wczesnej edukacji jeszcze bardziej zyskała na znaczeniu. W maju 2019 r. Rada zatwierdziła zalecenie w sprawie wysokiej jakości systemów wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem[2]

D. Europejski obszar edukacji

Po szczycie w Göteborgu w maju 2018 r. Komisja opublikowała komunikat zatytułowany „Budowa silniejszej Europy: rola polityki dotyczącej młodzieży, edukacji i kultury” (COM(2018)0268). W komunikacie tym omówiono wizję budowy europejskiego obszaru edukacji, w tym m.in. wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie propagowania automatycznego wzajemnego uznawania dyplomów szkół wyższych i świadectw ukończenia szkół średnich oraz efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą. Wniosek został przyjęty przez Radę dnia 26 listopada 2018 r.[3]

E. Erasmus

Erasmus+ jest unijnym programem na lata 2014-2020 obejmującym obszary kształcenia, szkolenia i sportu. Szczegółowe cele programu Erasmus+ to: (1) podniesienie poziomu kluczowych kompetencji i umiejętności ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia na rynku pracy oraz ich wpływu na spójność społeczeństwa; (2) wspieranie poprawy jakości, doskonałości innowacyjnej i nadanie międzynarodowego charakteru instytucjom edukacyjnym i szkoleniowym; (3) promowanie europejskiego obszaru uczenia się przez całe życie, który ma za zadanie uzupełniać reformy polityczne na szczeblu krajowym, a także informować o nim; (4) wzmacnianie międzynarodowego wymiaru kształcenia i szkolenia; oraz (5) poprawa nauczania i uczenia się języków. W sektorze edukacji program służący osiągnięciu tych celów realizuje się w ramach działań kluczowych.

  • Działanie kluczowe 1: mobilność edukacyjna osób;
  • Działanie kluczowe 2: współpraca na rzecz innowacji i wymiany dobrych praktyk;
  • Działanie kluczowe 3: wsparcie na rzecz reformy polityki.

W maju 2018 r. opublikowano wniosek Komisji w sprawie kolejnego programu (na lata 2021-2027) (COM(2018)0367). Ogólna struktura programu zasadniczo pozostaje ta sama. Komisja proponuje jednak podwojenie budżetu do 30 mld EUR w porównaniu z okresem programowania na lata 2014-2020.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament od początku opowiadał się za ścisłą współpracą między państwami członkowskimi w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego, a także zachęca do rozwijania europejskiego wymiaru w polityce edukacyjnej państw członkowskich. Uczestniczy też aktywnie w cyklu polityki związanym z ET 2020.

A. Erasmus

rezolucji z dnia 14 września 2017 r. Parlament potwierdził niezwykle pozytywne skutki programu Erasmus+. Podkreślił, że nowy program powinien być bardziej otwarty i dostępny oraz zwrócił uwagę na trudności w uznawaniu punktów w europejskim systemie transferu i akumulacji punktów (ECTS). Wezwał do stworzenia europejskiej karty studenckiej eCard, która zapewniałaby studentom dostęp do usług w całej Europie. Posłowie do PE podkreślili, jak istotne jest wspieranie poprzez program aktywnego obywatelstwa, edukacji obywatelskiej i tożsamości europejskiej. W dniu 13 marca 2019 r. w kontekście brexitu Parlament przyjął także rezolucję w sprawie kontynuacji trwających działań w zakresie mobilności edukacyjnej w ramach programu Erasmus+ w związku z wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa z UE.

W rezolucji z dnia 28 marca 2019 r. w sprawie kolejnej generacji programu Erasmus+ Parlament zaproponował trzykrotne podwyższenie budżetu do 41 mld EUR, co pozwoli zwiększyć liczbę uczestników i skupić się na osobach o mniejszych szansach[4]. Posłowie do PE zaproponowali przegląd przydziału środków budżetowych, aby odzwierciedlić te priorytety, np. dzięki zaoferowaniu nauczycielom wychowania przedszkolnego i nauczania początkowego udział w programach mobilności. Wymiana w ramach kształcenia zawodowego, zwłaszcza w regionach przygranicznych, będzie również priorytetem nowego programu i na ten cel zostanie przeznaczony większy budżet. Końcowy tekst nowego rozporządzenia w sprawie programu Erasmus ma być negocjowany i uzgodniony z Radą na początku 9. kadencji parlamentarnej.

B. Edukacja i zatrudnienie

Komisja Kultury i Edukacji (CULT) oraz Komisja Zatrudnienia i Spraw Socjalnych (EMPL) sporządziły wspólne sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie komunikatu Komisji dotyczącego Nowego europejskiego programu na rzecz umiejętności. Parlament przyjął rezolucję w tej sprawie w dniu 14 września 2017 r.[5] Opowiedział się w niej za całościowym podejściem do edukacji i rozwoju umiejętności, zachęcając państwa członkowskie, by nie tylko skupiały się na umiejętnościach zwiększających szanse na zatrudnienie, ale także na umiejętnościach przydatnych dla społeczeństwa. Ponadto w rezolucji poruszono następujące kwestie: rozwijanie bardziej kompleksowego podejścia do podnoszenia kwalifikacji migrantów, inwestowanie we wczesną edukację i opiekę nad dzieckiem, rozszerzanie możliwości uczenia się przez całe życie, zwiększenie kluczowej roli uczenia się pozaformalnego i nieformalnego, a także promowanie umiejętności informatycznych oraz z zakresu nauk ścisłych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM) i przedsiębiorczości.

Komisje CULT i EMPL wspólnie opracowały sprawozdanie ustawodawcze w sprawie wniosku Komisji dotyczącego aktualizacji ram Europass. Nowe ramy Europass przyjęto w dniu 18 kwietnia 2018 r. decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/646.

C. Inne dziedziny szczególne

Parlament przykłada również duża wagę do komunikatów Komisji dotyczących określonych dziedzin kształcenia i szkolenia zawodowego. Przykładowo można wskazać rezolucję Parlamentu z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie nowych technologii i otwartych zasobów edukacyjnych, rezolucję z dnia 8 września 2015 r. w sprawie promowania przedsiębiorczości młodzieży przez kształcenie i szkolenia, rezolucję z dnia 12 września 2017 r. w sprawie dalszego kształcenia i kształcenia na odległość na poziomie akademickim w ramach europejskiej strategii dotyczącej kształcenia przez całe życie, rezolucję z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie modernizacji edukacji w UE oraz rezolucję z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie edukacji w erze cyfrowej: wyzwania, szanse i wnioski dotyczące kształtowania polityki UE.

 

[1]Zob. także notę tematyczną 3.6.4 poświęconą szkolnictwu wyższemu.
[2]Dz.U. C 189 z 5.6.2019, s. 4.
[3]Dz.U. C 444 z 10.12.2018, s. 1.
[4]Teksty przyjęte, P8_TA(2019)0324.
[5]Dz.U. C 337 z 20.9.2018, s. 135.

Pierre Hériard