Kształcenie i szkolenie zawodowe

Zgodnie z zasadą pomocniczości główna odpowiedzialność za politykę edukacyjną i szkolenia zawodowe spoczywa na poszczególnych państwach członkowskich, a Unia Europejska pełni jedynie rolę pomocniczą. Niemniej jednak pewna liczba nadchodzących wyzwań jest wspólna dla wszystkich państw członkowskich – starzejące się społeczeństwa, brak wykwalifikowanej siły roboczej, światowa konkurencja i wychowanie przedszkolne – i w związku z tym wymagają wspólnych działań oraz współpracy między państwami i wzajemnego korzystania ze zdobytych doświadczeń[1].

Podstawa prawna

O ile szkolenie zawodowe określono jako obszar działań Wspólnoty w traktacie rzymskim w 1957 r., o tyle kształcenie formalnie uznano za obszar wchodzący w zakres kompetencji UE dopiero w 1992 r. w traktacie z Maastricht. Traktat ten stanowi, że Wspólnota „przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową”.

W traktacie lizbońskim utrzymano przepisy dotyczące roli UE w kształceniu i szkoleniu zawodowym (Tytuł XII, art. 165 i 166) oraz dodano przepis, który można uznać za horyzontalną „klauzulę społeczną”. W istocie, artykuł 9 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowi: „Przy określaniu i realizacji swoich polityk i działań Unia powinna brać pod uwagę wymogi związane ze wspieraniem wysokiego poziomu zatrudnienia, zapewnianiem odpowiedniej ochrony socjalnej, zwalczaniem wyłączenia społecznego, a także z wysokim poziomem kształcenia, szkolenia oraz ochrony zdrowia ludzkiego.”

Ponadto Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, która ma tę samą moc prawną co Traktaty (art. 6 TUE), stanowi: „Każdy ma prawo do nauki i dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego” (art. 14) oraz „Każdy ma prawo do podejmowania pracy oraz wykonywania swobodnie wybranego lub zaakceptowanego zawodu” (art. 15).

Cele

W swoich strategiach politycznych i działaniach Unia ma brać pod uwagę wymogi związane ze wspieraniem wysokiego poziomu kształcenia i szkolenia zawodowego przez całe życie, mobilność uczących się i nauczycieli w Europie, a także rozwijanie poczucia przynależności do Unii. W związku z tym w komunikacie opublikowanym we wrześniu 2020 r. [COM(2020)0625] nakreślono ramy „europejskiego obszaru edukacji”, który uwzględnia sześć wymiarów: jakość nauczania i szkolenia, inkluzywność, transformację ekologiczną i cyfrową, nauczycieli i instruktorów, szkolnictwo wyższe, wymiar geopolityczny.

strategicznych ramach współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia („Kształcenie i szkolenie 2020”) przedstawiono narzędzia i sposoby współpracy na szczeblu Unii Europejskiej. Zawarto w nich także wykaz celów do osiągnięcia do 2020 r.:

  • co najmniej 95% dzieci w przedziale wiekowym od czterech lat do wieku podjęcia obowiązku szkolnego powinno być objętych wychowaniem przedszkolnym (wskaźnik z roku 2020: 94,8%);
  • liczba piętnastolatków o niewystarczających umiejętnościach w zakresie czytania, matematyki i nauk ścisłych powinna spaść poniżej 15% (wskaźniki z roku 2020: czytanie – 22,5%, matematyka – 22,9%, nauki ścisłe – 22,3%);
  • liczba osób przedwcześnie kończących edukację lub szkolenie powinna spaść poniżej 10% (wskaźnik z roku 2020: 10,2%);
  • liczba osób w przedziale wiekowym od 30 do 34 lat, posiadających wykształcenie wyższe, powinna wynosić co najmniej 40% (wskaźnik z roku 2020: 40,3%);
  • średnio co najmniej 15% dorosłych w przedziale wiekowym od 25 do 64 lat powinno uczestniczyć w procesie uczenia się przez całe życie (wskaźnik z roku 2020: 10,8%);
  • co najmniej 20% absolwentów uczelni wyższych i 6% osób w przedziale wiekowym od 18 do 34 lat posiadających wstępne wykształcenie zawodowe powinno przez pewien czas uczyć się lub szkolić za granicą (wskaźnik z roku 2018 w odniesieniu do szkolnictwa wyższego: 13,5%);
  • co najmniej 82% absolwentów (osoby w przedziale wiekowym od 20 do 34 lat, które ukończyły szkołę średnią lub wyższą), którzy ukończyli naukę do trzech lat wcześniej, powinno być zatrudnionych (wskaźnik z roku 2019: 80,9%).

Wykaz celów do osiągnięcia do 2030 r. będzie dosyć podobny, ale obejmie dodatkowo wskaźnik dotyczący umiejętności cyfrowych. Przyjęte wskaźniki będą śledzone przez organ zarządzający, powołany na potrzeby realizacji europejskiego obszaru edukacji.

Dokonania

A. Edukacja i zatrudnienie

W 2016 r. Komisja opublikowała komunikat pt. „Nowy europejski program na rzecz umiejętności” [COM(2016)0381], w którym proponuje się 10 działań mających posłużyć do wyposażenia ludzi w umiejętności potrzebne na rynku pracy:

  • gwarancja umiejętności, która ma pomóc nisko wykwalifikowanym osobom dorosłym w zdobyciu minimalnego poziomu umiejętności czytania i pisania, rozumowania matematycznego i umiejętności cyfrowych;
  • przegląd europejskich ram kwalifikacji;
  • koalicja na rzecz umiejętności cyfrowych i zatrudnienia, która ma wspierać współpracę między podmiotami zaangażowanymi w edukację, zatrudnienie i przemysł;
  • plan działania na rzecz współpracy sektorowej w zakresie umiejętności, aby usprawnić strategiczny nadzór nad zapotrzebowaniem na umiejętności;
  • narzędzie do tworzenia profilu umiejętności obywateli państw trzecich, aby wspierać wczesne rozpoznawanie i profilowanie umiejętności i kwalifikacji migrantów;
  • wspieranie kształcenia i szkolenia zawodowego, w szczególności poprzez wydarzenia i działania w ramach Europejskiego Tygodnia Umiejętności Zawodowych;
  • przegląd zalecenia w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie;
  • przegląd ram Europass;
  • wniosek dotyczący zalecenia w sprawie monitorowania losów absolwentów, mający zapewnić lepsze zrozumienie osiągnięć absolwentów, którzy ukończyli edukację i szkolenie;
  • analiza i wymiana najlepszych praktyk w obszarze zarządzania przepływem wysoko wykwalifikowanych i wykwalifikowanych pracowników między krajami (tzw. przepływ mózgów).

B. Erasmus

Erasmus+ jest unijnym programem na lata 2014-2020 obejmującym obszary kształcenia, szkolenia i sportu. Szczegółowe cele programu Erasmus+ to: 1) podniesienie poziomu kluczowych kompetencji i umiejętności ze szczególnym uwzględnieniem ich celowości na rynku pracy oraz ich wpływu na spójność społeczną; 2) wspieranie poprawy jakości, doskonałości innowacyjnej i nadania międzynarodowego charakteru instytucjom edukacyjnym i szkoleniowym; 3) promowanie europejskiego obszaru uczenia się przez całe życie, który ma za zadanie uzupełniać reformy polityczne na szczeblu krajowym, a także wyczulenie na jego istnienie; 4) wzmacnianie międzynarodowego wymiaru kształcenia i szkolenia; oraz 5) poprawa nauczania i uczenia się języków. W sektorze edukacji program służący osiągnięciu tych celów realizuje się w ramach działań kluczowych.

  • Działanie kluczowe 1: mobilność edukacyjna osób;
  • Działanie kluczowe 2: współpraca na rzecz innowacji i wymiany dobrych praktyk;
  • Działanie kluczowe 3: wsparcie na rzecz reformy polityki.

C. Inne dokonania

W ciągu trzech ostatnich lat Rada zatwierdziła szereg zaleceń mających na celu realizację europejskiego obszaru edukacji. Po przyjęciu europejskiego filaru praw socjalnych, w którym podkreślono, że „[d]zieci mają prawo dostępu do wysokiej jakości i przystępnych cenowo usług wczesnej edukacji i opieki nad dziećmi” Rada zatwierdziła w maju 2019 r. zalecenie w sprawie wysokiej jakości systemów wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem[2]. Rosnące zainteresowanie szkolnictwem średnim potwierdziły również zalecenia w sprawie promowania wspólnych wartości, edukacji włączającej i europejskiego wymiaru nauczania (maj 2018 r.)[3], w sprawie automatycznego wzajemnego uznawania kwalifikacji i okresów nauki za granicą (listopad 2018 r.)[4] oraz w sprawie kompleksowego podejścia do nauczania i uczenia się języków (maj 2019 r.)[5]. Unia uruchomiła również inicjatywę „Uniwersytety Europejskie” i wspiera wprowadzenie europejskiej legitymacji studenckiej[6].

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament od początku opowiadał się za ścisłą współpracą między państwami członkowskimi w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego, a także zachęca do rozwijania europejskiego wymiaru w polityce edukacyjnej państw członkowskich. Uczestniczy też aktywnie w cyklu polityki związanym z ET 2020.

A. Erasmus

rezolucji z dnia 14 września 2017 r. Parlament potwierdził niezwykle pozytywne skutki programu Erasmus+. Podkreślił, że nowy program powinien być bardziej otwarty i dostępny, oraz zwrócił uwagę na trudności w uznawaniu punktów w europejskim systemie transferu i akumulacji punktów (ECTS). Wezwał do stworzenia europejskiej elektronicznej legitymacji studenckiej, która zapewniałaby studentom dostęp do usług w całej Europie. Posłowie do PE podkreślili konieczność wspierania za pomocą tego programu aktywnego obywatelstwa, edukacji obywatelskiej i tożsamości europejskiej. W dniu 13 marca 2019 r. w kontekście brexitu Parlament przyjął także rezolucję w sprawie kontynuacji trwających działań w zakresie mobilności edukacyjnej w ramach programu Erasmus+ w związku z wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa z UE.

W grudniu 2020 r. Parlament i Rada osiągnęły wstępne porozumienie w sprawie programu Erasmus+ na lata 2021-2027, którego budżet ma wynieść ponad 26 mld EUR (14,7 mld EUR w poprzednim okresie). Nowa edycja tego programu ma zwiększyć udział osób o mniejszych szansach, na przykład ze względu na niepełnosprawność, położenie geograficzne lub ubóstwo. Erasmus+ będzie wspierać uczenie się przez całe życie dorosłych uczących się. Formalności administracyjne zostaną uproszczone, a projekty, których nie wybrano w ramach programu, będą mogły uzyskać dostęp do funduszy strukturalnych dzięki „pieczęci doskonałości”. Ponadto program przyczyni się do realizacji unijnych celów klimatycznych za pośrednictwem środków służących zmniejszeniu jego śladu klimatycznego.

B. Edukacja i zatrudnienie

Komisja Kultury i Edukacji (CULT) oraz Komisja Zatrudnienia i Spraw Socjalnych (EMPL) sporządziły wspólne sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie komunikatu Komisji dotyczącego Nowego europejskiego programu na rzecz umiejętności. Parlament przyjął rezolucję w tej sprawie w dniu 14 września 2017 r.[7] Opowiedział się w niej za całościowym podejściem do edukacji i rozwoju umiejętności, zachęcając państwa członkowskie, by nie tylko skupiały się na umiejętnościach zwiększających szanse na zatrudnienie, ale także na umiejętnościach przydatnych dla społeczeństwa. Ponadto w rezolucji poruszono następujące kwestie: rozwijanie bardziej kompleksowego podejścia do podnoszenia kwalifikacji migrantów, inwestowanie we wczesną edukację i opiekę nad dzieckiem, rozszerzanie możliwości uczenia się przez całe życie, zwiększenie kluczowej roli uczenia się pozaformalnego i nieformalnego, a także promowanie umiejętności informatycznych oraz z zakresu nauk ścisłych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM) i przedsiębiorczości.

Komisje CULT i EMPL wspólnie opracowały sprawozdanie ustawodawcze w sprawie wniosku Komisji dotyczącego aktualizacji ram Europass. Nowe ramy Europass przyjęto w dniu 18 kwietnia 2018 r. decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/646.

C. Inne dziedziny szczególne

Parlament przykłada również duża wagę do komunikatów Komisji dotyczących określonych dziedzin kształcenia i szkolenia zawodowego. Przykładowo można wskazać rezolucję Parlamentu z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie nowych technologii i otwartych zasobów edukacyjnych, rezolucję z dnia 8 września 2015 r. w sprawie promowania przedsiębiorczości młodzieży przez kształcenie i szkolenie, rezolucję z dnia 12 września 2017 r. w sprawie dalszego kształcenia i kształcenia na odległość na poziomie akademickim w ramach europejskiej strategii dotyczącej kształcenia przez całe życie, rezolucję z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie modernizacji edukacji w UE oraz rezolucję z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie edukacji w erze cyfrowej: wyzwania, szanse i wnioski dotyczące kształtowania polityki UE Edukacja w erze cyfrowej: wyzwania, szanse i wnioski dotyczące kształtowania polityki UE. W 2021 r. Parlament powinien także wyrazić swoje stanowisko w sprawie komunikatu Komisji z dnia 30 września 2020 r. zatytułowanego „Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021-2027 – Nowe podejście do kształcenia i szkolenia w epoce cyfrowej” [COM(2020)0624].

 

[1]Więcej informacji znajduje się w nocie tematycznej 3.6.4 poświęconej szkolnictwu wyższemu.
[2]Dz.U. C 189 z 5.6.2019, s. 4.
[3]Dz.U. C 195 z 7.6.2018, s. 1-5.
[4]Dz.U. C 444 z 10.12.2018, s. 1-8.
[5]Dz.U. C 189 z 5.6.2019, s. 15-22.
[6]Zob. także notę tematyczną 3.6.4 poświęconą szkolnictwu wyższemu.
[7]Dz.U. C 337 z 20.9.2018, s. 135.

Pierre Hériard