Unia Europejska i jej partnerzy handlowi

UE już od lat odchodzi od wytwarzania pracochłonnych produktów o niskiej wartości, aby wyspecjalizować się w produkcji towarów markowych o wyższej wartości. Przy jej otwartej gospodarce handel ma dla UE kluczowe znaczenie. W celu pokonania barier w handlu oraz wyrównania szans dla przedsiębiorstw działających na jej rynku Unia negocjuje obecnie szereg umów o wolnym handlu. UE jest także jednym z założycieli Światowej Organizacji Handlu (WTO), w której odgrywa zasadniczą rolę.

Podstawa prawna

Artykuł 207 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowi, że wspólna polityka handlowa należy do wyłącznych kompetencji Unii Europejskiej.

Przewodnia rola UE

UE jest największą gospodarką świata, wytwarzającą ponad 20% światowego produktu krajowego brutto (PKB). Ze względu na swój PKB wynoszący około 14 bln EUR oraz otwartość jej rynku, w ramach którego eksport towarów i usług wynosi 3 142 mld EUR, a import 2 842 mld EUR, UE odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu światowego systemu handlu, przede wszystkim poprzez wspieranie WTO. Otwartość gospodarcza przyniosła i będzie przynosić UE istotne korzyści, biorąc pod uwagę, że ponad 30 mln miejsc pracy w UE zależy od handlu zewnętrznego oraz że według szacunków 90% światowego wzrostu gospodarczego w najbliższych 15 latach zostanie wygenerowane poza Europą[1]. Nowi uczestnicy rynku oraz nowe technologie w znacznym stopniu zmieniły zarówno strukturę handlu zagranicznego, jak i rządzące nim mechanizmy. W szczególności szerokie zastosowanie technologii informacyjnych umożliwiło wprowadzenie do obrotu towarów i usług, które dotychczas były z niego wyłączone. Przez ostatnie 20 lat wartość wymiany handlowej z zagranicą wzrastała w zawrotnym tempie, osiągając niespotykane wcześniej poziomy. Obecnie gospodarka światowa jest wysoce zintegrowana, a tradycyjny handel wyrobami gotowymi został w dużym stopniu zastąpiony przez globalne łańcuchy dostaw.

Skutki ogólnoświatowego kryzysu finansowego miały negatywny wpływ na wyniki gospodarcze UE. W niektórych aspektach gospodarka Unii okazała się jednak nadzwyczaj odporna w porównaniu z innymi krajami uprzemysłowionymi, a jej udział w globalnym PKB spadał wolniej, niż miało to miejsce w przypadku Japonii i USA. UE utrzymała także stosunkowo silną pozycję w handlu towarami, wzmacniając jednocześnie swoją przewodnią rolę w handlu usługami.

Rola Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego

Handel zagraniczny był jednym z pierwszych obszarów, w odniesieniu do którego państwa członkowskie postanowiły połączyć swoje siły. W związku z tym upoważniły one Komisję do działania w ich imieniu w kwestiach związanych z handlem, w tym przy negocjowaniu międzynarodowych porozumień handlowych. Innymi słowy UE, działając jako jeden podmiot, negocjuje dwustronne i wielostronne porozumienia handlowe w imieniu wszystkich należących do niej państw członkowskich. Doświadczenia związane z uczestnictwem w systemie rozstrzygania sporów w ramach WTO wskazują, że Unia jest w stanie konsekwentnie bronić swoich interesów w międzynarodowych sporach handlowych. UE wykorzystuje również międzynarodowe instrumenty handlowe w celu promowania swoich wartości i strategii politycznych, a także stara się rozszerzyć własne praktyki regulacyjne na cały świat. Propagowanie europejskich wartości, w tym praw człowieka, zrównoważonego rozwoju, dobrych rządów i poszanowania środowiska, to istotnie jeden z trzech filarów strategii handlowej UE „Handel z korzyścią dla wszystkich”.

Unia Europejska tradycyjnie wspiera otwarty i uczciwy system handlu międzynarodowego. Niezłomnie pracuje ona nad zapewnieniem integracji wszystkich krajów w ramach gospodarki światowej, między innymi drogą stopniowego znoszenia ograniczeń w handlu międzynarodowym.

Traktat z Lizbony wzmocnił także pozycję Parlamentu Europejskiego, czyniąc tę instytucję współodpowiedzialną – na równi z Radą – za uchwalanie przepisów w zakresie handlu i inwestycji. Ponadto w traktacie przyznano Parlamentowi większe uprawnienia do negocjowania i ratyfikowania międzynarodowych umów handlowych, ponieważ uzyskanie zgody Parlamentu jest teraz obowiązkowe. Niektóre elementy polityki handlowej pozostają jednak w gestii państw członkowskich. W dniu 16 maja 2017 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej opublikował opinię, która w jasnym świetle ukazała podział między kompetencjami krajowymi a unijnymi.

Polityka handlowa i jej kierunki

W komunikacie z 2010 r. zatytułowanym „Handel, wzrost i polityka światowa” handel międzynarodowy został wskazany jako jeden z filarów strategii „Europa 2020”, który ma przyczynić się do tego, że UE będzie bardziej przyjazna środowisku i konkurencyjna. Analogicznie strategia z 2015 r. „Handel z korzyścią dla wszystkich” wzmacnia politykę handlową UE jako główny czynnik wspierający wzrost gospodarczy, zatrudnienie i inwestycje. Wzywa ona również do ożywienia WTO poprzez powierzenie WTO centralnej roli w opracowywaniu i egzekwowaniu przepisów, przyjęcie podejścia bardziej ukierunkowanego zamiast obecnego podejścia opartego na zasadzie jednolitego pakietu, zgodnie z którą wszystkie punkty muszą być zatwierdzane wspólnie, oraz utworzenie dualistycznego mechanizmu pozwalającego części członków WTO czynić postępy w danym obszarze i zapewniającego jednocześnie innym członkom możliwość dołączenia do grupy na dalszym etapie prac.

Jednak na skutek impasu w negocjacjach wielostronnych w ramach WTO w sprawie dauhańskiej agendy rozwoju UE musiała znaleźć alternatywne sposoby zapewnienia lepszego dostępu do rynków państw trzecich. W tym celu wprowadzono nową generację kompleksowych umów o wolnym handlu, które znacznie wykraczają poza obniżki taryf celnych oraz handel towarami.

Pierwsza taka umowa o wolnym handlu nowej generacji została podpisana z Koreą Południową, i po jej ratyfikacji przez Parlament Europejski, była tymczasowo stosowana od 1 lipca 2011 r., a formalnie weszła w życie w grudniu 2015 r. Wyrazem nowej polityki są także: wielostronne porozumienie handlowe między UE a Peru, Kolumbią, a następnie Ekwadorem, obowiązujące tymczasowo od 2013 r., układ o stowarzyszeniu z państwami Ameryki Środkowej, którego filar handlowy jest tymczasowo stosowany od 2013 r., kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa UE-Kanada (CETA), tymczasowo stosowana od września 2017 r., umowa o wolnym handlu UE-Singapur, w sprawie której negocjacje zakończyły się w 2014 r., oraz umowa o wolnym handlu UE-Wietnam, w sprawie której negocjacje zakończyły się przed końcem 2015 r. Umowa o wolnym handlu z Japonią weszła w życie 1 lutego 2019 r.

Podczas gdy negocjacje z USA w sprawie transatlantyckiego partnerstwa handlowo-inwestycyjnego (TTIP) zostały zawieszone, UE negocjuje z USA konkretne umowy w sprawie ceł na towary przemysłowe i oceny zgodności. Negocjacje w sprawie umowy handlowej z członkami założycielami Mercosuru są uważane za ważny krok w kierunku zwiększenia dostępu do rynku południowoamerykańskiego. Ponadto UE rozpoczęła negocjacje w sprawie umów o wolnym handlu z Indonezją, Tunezją, Filipinami, Australią i Nową Zelandią. Negocjacje z Malezją, Tajlandią i Indiami zostaną wznowione, gdy tylko zaistnieją ku temu sprzyjające warunki. UE rozpoczęła również negocjacje odrębnych dwustronnych umów inwestycyjnych z Chinami i Mjanmą/Birmą i rozpatrzy możliwość rozpoczęcia podobnych negocjacji z Tajwanem i Hongkongiem. Negocjacje z Iranem będą rozpatrywane po przystąpieniu tego kraju do WTO.

Umowy te przyniosą znaczące korzyści. Taryfy celne na towary wywożone z UE mają zostać obniżone średnio o około 50%. Zakłada się, że umowy o wolnym handlu doprowadzą do zwiększenia wzrostu gospodarczego Unii o kolejne 2% PKB UE[2]. Ich zawarcie może jednak nastąpić dopiero za kilka lat.

Przywóz i wywóz

Europa to największy na świecie eksporter wyrobów gotowych i usług, a jednocześnie największy rynek eksportowy dla około 80 krajów[3]. W 2019 r. wartość towarowej wymiany handlowej UE z pozostałymi krajami świata wyniosła 4 067 mld EUR[4].

Główni partnerzy handlowi Unii Europejskiej – Handel towarami w 2019 r. (mln EUR)

Kraj Wywóz Przywóz Łącznie Bilans handlowy
Stany Zjednoczone 384 435 231 951 616 386 +152 484
Chiny 198 290 361 855 560 146 −163 565
Zjednoczone Królestwo 318 099 193 698 511 798 +124 401
Szwajcaria 146 775 110 257 036 257 036 +36 515
Świat 2 132 015 1 934 944 4 066 959 +197 071

Źródło: Komisja Europejska, 2020.

W porównaniu z 2018 r. wzrosła zarówno wartość przywozu, jak i wywozu. Wzrost ten był większy w przypadku wywozu (72 mld EUR) niż przywozu (27 mld EUR).

Nadwyżka handlowa UE-28 dla towarów wahała się od 11 mld EUR w 2014 r. do 60 mld EUR w 2015 r. i 20,5 mld EUR w 2017 r.[5] W 2018 r. odnotowano deficyt w wysokości 24,6 mld EUR. Maszyny i urządzenia transportowe były najważniejszymi kategoriami zarówno w odniesieniu do wywozu, jak i przywozu, na drugim miejscu znalazły się produkty chemiczne w przypadku wywozu oraz paliwa mineralne w przypadku przywozu.

Całkowity wywóz w 2019 r. wzrósł o 3,7% w porównaniu z rokiem poprzednim, podczas gdy przywóz wzrósł o 4,1%, osiągając wartości odpowiednio 3 141 mld EUR i 2 842 mld EUR. W 2019 r. Stany Zjednoczone były nadal zdecydowanie największym odbiorcą towarów wywożonych z UE, wyprzedzając Zjednoczone Królestwo, Chiny, Szwajcarię i Rosję.

Głównym dostawcą towarów do UE w 2019 r. były nadal Chiny, a w dalszej kolejności USA i Zjednoczone Królestwo.

Tendencja do dodatniego bilansu handlu towarami jest również widoczna w handlu usługami. W 2019 r. w UE odnotowano bilans transakcji usługowych z pozostałymi krajami świata w wysokości 103 mld EUR, przy czym eksport usług wyniósł 1 010 mld EUR, natomiast import 907 mld EUR. W 2019 r. handel usługami stanowił 32% unijnego wywozu towarów i usług i 28% przywozu[6]. Jednymi z największych partnerów Unii w handlu usługami były Stany Zjednoczone, państwa należące do Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) i kraje azjatyckie. Według najnowszych dostępnych danych handel usługami w UE skupiał się głównie na trzech kategoriach: inne usługi biznesowe, transport i podróże[7].

W pierwszej połowie 2020 r. pandemia COVID-19 znacznie ograniczyła międzynarodowy handel towarami, w tym handel UE z jej głównymi partnerami handlowymi.

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne UE

UE jest największym na świecie inwestorem i jednym z głównych odbiorców bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) innych podmiotów. Wejście w życie Traktatu z Lizbony w 2009 r. spowodowało dalsze rozszerzenie wyłącznych kompetencji UE w dziedzinie handlu międzynarodowego, które obejmują obecnie także bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Aby wyjaśnić dokładny zakres swoich kompetencji w odniesieniu do inwestycji, Komisja zwróciła się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o opinię w sprawie umowy o wolnym handlu między UE a Singapurem. Opinia Trybunału z 2017 r. potwierdziła, że większość aspektów bezpośrednich inwestycji zagranicznych wchodzi w zakres kompetencji UE, z pewnymi wyjątkami (w szczególności rozstrzyganie sporów).

Udział w światowych BIZ w 2018 r. (%)

Kraj Wartość przychodzących BIZ Wartość wychodzących BIZ
UE 34,2% 45,4%
Stany Zjednoczone 30% 28,4%
Chiny 6,5% 8,5%
Kanada 3,5% 5,8%
Japonia 0,9% 7,3%

Źródło: Obliczenia DG EXPO Parlamentu Europejskiego oparte na danych Komisji Europejskiej.

 

[1]„Handel z korzyścią dla wszystkich: w kierunku bardziej odpowiedzialnej polityki handlowej i inwestycyjnej”, Komisja Europejska, 2015, s. 8, wersja na dzień 26 kwietnia 2019 r., http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/october/tradoc_153846.pdf
[2]„Zrozumieć politykę Unii Europejskiej: handel”, Komisja Europejska, 2016, s. 5, wersja na dzień 12 kwietnia 2019 r., http://bookshop.europa.eu/pl/trade-pbNA0216154
[3]„EU position in world trade” (Pozycja UE w handlu światowym), Komisja Europejska, wersja na dzień piątek, 12 kwietnia 2019 r., http://ec.europa.eu/trade/policy/eu-position-in-world-trade/
[5]DG Trade Statistical Guide (Przewodnik statystyczny DG Trade), czerwiec 2018 r., Komisja Europejska, http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2013/may/tradoc_151348.pdf
[6]Obliczenia DG EXPO Parlamentu Europejskiego oparte na danych Komisji Europejskiej.
[7]„International trade in services” (Międzynarodowy handel usługami), Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/International_trade_in_services#Main_services_traded, wersja na dzień 12 kwietnia 2019 r.; Inne kategorie statystyczne usług dla przedsiębiorstw to: badania i rozwój, doradztwo zawodowe i w zakresie zarządzania, usługi techniczne, handlowe i inne.

Mario Damen