Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji jest nowym instrumentem finansowym w ramach polityki spójności służącym zapewnieniu wsparcia obszarom borykającym się z poważnymi wyzwaniami społeczno-gospodarczymi wynikającymi z transformacji w dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej. Fundusz ten ułatwi wdrażanie Europejskiego Zielonego Ładu, którego celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej UE do 2050 r.

Podstawa prawna

Artykuł 175 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (COM(2020)0022).

Kontekst

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji jest jednym z kluczowych narzędzi Unii Europejskiej służących wspieraniu regionów w procesie transformacji w kierunku neutralności klimatycznej do 2050 r.

W grudniu 2019 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu[1], w którym przedstawiła plan działania na rzecz nowej polityki wzrostu gospodarczego w UE. W ramach Europejskiego Zielonego Ładu i w dążeniu do celu, jakim jest skuteczne osiągnięcie neutralności klimatycznej UE w sprawiedliwy sposób, Komisja Europejska zaproponowała utworzenie mechanizmu sprawiedliwej transformacji, który obejmowałby Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Stwierdziła, że mechanizm ten powinien koncentrować się na regionach i sektorach, w których transformacja wywiera największe skutki ze względu na ich uzależnienie od paliw kopalnych, w tym węgla, torfu i łupków bitumicznych, a także na procesach przemysłowych charakteryzujących się wysoką emisją gazów cieplarnianych.

Mechanizm ten składa się z trzech filarów:

  • Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji,
  • specjalnego systemu w ramach Programu InvestEU,
  • instrumentu pożyczkowego na rzecz sektora publicznego udostępnianego przez Europejski Bank Inwestycyjny w celu wprowadzenia dodatkowych inwestycji w odnośnych regionach.

Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji zapewnia przede wszystkim dotacje. Specjalny system transformacji w ramach InvestEU przyciąga inwestycje prywatne. Działalność Europejskiego Banku Inwestycyjnego powinna zapewnić efekt dźwigni w odniesieniu do publicznych środków finansowych.

Głównym celem wsparcia w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji jest dywersyfikacja gospodarcza obszarów najbardziej dotkniętych skutkami transformacji klimatycznej, a także przekwalifikowanie i aktywna integracja pracowników oraz osób poszukujących pracy z tych obszarów. Kryteria, zgodnie z którymi inwestycję będą się kwalifikowały do wsparcia w ramach pozostałych dwóch filarów mechanizmu sprawiedliwej transformacji, są szerzej zdefiniowane, aby obejmować również działania związane z transformacją energetyczną.

Cele

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji jest kluczowym narzędziem wspierania obszarów najbardziej dotkniętych skutkami transformacji w dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej oraz zapobiegania pogłębianiu się dysproporcji regionalnych. Jego główne cele to łagodzenie skutków transformacji poprzez finansowanie dywersyfikacji i modernizacji lokalnej gospodarki oraz łagodzenie negatywnych skutków dla zatrudnienia. Aby osiągnąć ten cel, fundusz wspiera inwestycje w dziedzinach takich jak łączność cyfrowa, czyste technologie energetyczne, redukcja emisji, regeneracja terenów przemysłowych, przekwalifikowanie pracowników i pomoc techniczna.

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji wdrażany jest zgodnie z zasadami zarządzania dzielonego, co oznacza ścisłą współpracę z władzami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi. Aby uzyskać dostęp do wsparcia z funduszu, państwa członkowskie muszą przedstawić terytorialne plany sprawiedliwej transformacji. W planach tych określają konkretne obszary interwencji w oparciu o gospodarcze i społeczne skutki transformacji. Plany te muszą w szczególności uwzględniać spodziewaną utratę miejsc pracy i transformację procesów produkcyjnych zakładów przemysłowych o najwyższej intensywności emisji gazów cieplarnianych.

Budżet i zasady finansowania

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji zapewnia wsparcie wszystkim państwom członkowskim. Kryteria przydziału oparte są na emisjach przemysłowych w regionach o wysokiej intensywności emisji dwutlenku węgla, na zatrudnieniu w przemyśle oraz wydobyciu węgla kamiennego i brunatnego, produkcji torfu i łupków bitumicznych oraz na poziomie rozwoju gospodarczego. Państwa członkowskie, które nie zobowiązały się jeszcze do realizacji celu, jakim jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r., otrzymają jedynie 50% planowanego przydziału środków. Poziom unijnego współfinansowania projektów jest ustalany w zależności od kategorii regionu, w którym realizowane są te projekty. Dla regionów słabiej rozwiniętych ustala się go na poziomie maksymalnie 85%, dla regionów w okresie przejściowym na poziomie 70% i dla regionów lepiej rozwiniętych – 50%.

Całkowity budżet Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji na lata 2021–2027 wynosi 17,5 mld EUR. Kwota 7,5 mld EUR zostanie sfinansowana z wieloletnich ram finansowych, a dodatkowe 10 mld EUR zostanie sfinansowane w ramach NextGenerationEU.

Państwa członkowskie mogą uzupełnić środki przydzielone im z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji środkami przydzielonymi w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.

Rola Parlamentu Europejskiego

Podczas negocjacji w sprawie wniosku dotyczącego Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji Parlament Europejski był szczególnie zaniepokojony społeczno-gospodarczym wpływem transformacji w kierunku gospodarki neutralnej dla klimatu i zaproponował środki, które pomogą w przeprowadzeniu tego procesu bez dalszego pogłębiania dysproporcji między regionami i pozostawiania kogokolwiek samemu sobie.

Parlament Europejski zaproponował rozszerzenie zakresu działań, które mogą być finansowane w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, obejmując tym zakresem działania mikroprzedsiębiorstw, uniwersytetów i publicznych instytucji badawczych, a także innowacje cyfrowe i działania w dziedzinie edukacji i włączenia społecznego. Umożliwi to regionom, obywatelom, przedsiębiorstwom i innym zainteresowanym podmiotom skuteczne przeciwdziałanie społecznym, gospodarczym i środowiskowym, a także związanym z zatrudnieniem skutkom transformacji w kierunku gospodarki neutralnej dla klimatu. Ponadto Parlament Europejski zaproponował szereg wyłączeń w odniesieniu do niektórych rodzajów działalności gospodarczej, podkreślając znaczenie społecznego aspektu funduszu.

W 2020 r. Parlament Europejski zaproponował, by na Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji przeznaczyć znacznie wyższy budżet. Umożliwiło to dokonywanie przesunięć z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Społecznego Plus na zasadzie dobrowolności, a nie obowiązku. Parlament Europejski zalecił również wprowadzenie „zielonego mechanizmu nagród”, za pośrednictwem którego można przyznawać dodatkowe środki finansowe państwom członkowskim, które zdołają zmniejszyć emisje gazów w szybszym tempie niż oczekiwano.

 

Marek Kołodziejski