Swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług

Swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług gwarantują mobilność przedsiębiorstw i pracowników w UE. Oczekiwania wobec dyrektywy usługowej są wysokie, gdyż ma ona decydujące znaczenie dla zakończenia procesu tworzenia rynku wewnętrznego. Najnowsze badania dowodzą, że wartość korzyści wynikających z prawodawstwa przyjętego przez Parlament w dziedzinie swobodnego przepływu usług, w tym kwalifikacji zawodowych i handlu detalicznego, wynosi 284 mld EUR rocznie.

Podstawa prawna

Artykuł 26 (rynek wewnętrzny), art. 49-55 (prawo przedsiębiorczości) oraz art. 56-62 (usługi) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).

Cele

Osoby prowadzące własną działalność gospodarczą oraz przedstawiciele wolnych zawodów lub osoby prawne w rozumieniu art. 54 TFUE, które prowadzą legalną działalność w jednym z państw członkowskich, mogą: (i) trwale i stale prowadzić działalność gospodarczą w innym państwie członkowskim (swoboda przedsiębiorczości: art. 49 TFUE) lub (ii) tymczasowo oferować i świadczyć usługi w innych państwach członkowskich, pozostając jednocześnie w kraju pochodzenia (swoboda świadczenia usług: art. 56 TFUE). Oznacza to, że należy położyć kres przejawom dyskryminacji ze względu na narodowość oraz przyjąć środki ułatwiające korzystanie z tych swobód, jeżeli mają one przynieść oczekiwane skutki. Obejmuje to harmonizację przepisów krajowych w zakresie dostępu i ich wzajemne uznawanie (2.1.6).

Osiągnięcia

A. Liberalizacja w traktacie

1. Podstawowe wolności

Prawo przedsiębiorczości obejmuje prawo do podejmowania i wykonywania własnej działalności gospodarczej, a także do zakładania przedsiębiorstw i zarządzania nimi z myślą o stałym i ciągłym prowadzeniu działalności na tych samych warunkach, na których prawo państwa członkowskiego, gdzie prowadzona jest działalność, umożliwia to obywatelom tego państwa.

Swoboda świadczenia usług odnosi się do wszelkich usług wykonywanych zwykle za wynagrodzeniem w zakresie, w jakim nie są one objęte postanowieniami o swobodnym przepływie towarów, kapitału i osób. Podmiot świadczący usługę może w tym celu tymczasowo prowadzić działalność w państwie członkowskim świadczenia usługi na takich samych warunkach jak te, których przestrzegania państwo to wymaga od własnych obywateli.

2. Wyjątki

Na podstawie TFUE swoboda przedsiębiorczości i świadczenia usług nie obejmuje działalności, która jest związana z wykonywaniem władzy publicznej (art. 51 TFUE). Zakres wyłączenia tego rodzaju działalności jest jednak ograniczony wykładnią zwężającą: przypadki wyłączenia mogą dotyczyć jedynie tych szczególnych rodzajów działalności i funkcji, które wiążą się ze sprawowaniem władzy. Ponadto cała kategoria zawodowa podlega wyłączeniu tylko wówczas, gdy związana z nią działalność jest w pełni poświęcona sprawowaniu władzy publicznej lub gdy ta jej część, która wiąże się ze sprawowaniem władzy publicznej, jest nierozerwalnie związana z resztą. Wyjątki pozwalają państwom członkowskim na wyłączenie produkcji materiałów wojskowych lub handlu nimi (art. 346 ust. 1 lit. b) TFUE) i utrzymanie wobec obywateli innych państw szczególnych przepisów uzasadnionych względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego (art. 52 ust. 1).

B. Dyrektywa usługowa – ukończenie procesu tworzenia rynku wewnętrznego

Dyrektywa usługowa (dyrektywa 2006/123/WE) umacnia swobodę świadczenia usług w UE. Termin jej wdrożenia upłynął 28 grudnia 2009 r. Dyrektywa ta jest kluczowa dla ukończenia procesu tworzenia rynku wewnętrznego, ponieważ może przynieść ogromne korzyści konsumentom i MŚP. Celem jest utworzenie otwartego jednolitego rynku usług w ramach UE, a jednocześnie zapewnienie odpowiedniej jakości usług świadczonych na rzecz konsumentów. Zgodnie z komunikatem Komisji pt. „Europa 2020” pełne wdrożenie dyrektywy usługowej mogłoby przynieść zwiększenie obrotów w sektorze usług handlowych o 45% oraz wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych o 25%, a w konsekwencji wzrost PKB o 0,5-1,5%. Dyrektywa ta przyczynia się do uproszczenia i modernizacji procedur administracyjnych i przepisów. Cele te realizuje się nie tylko w drodze przeglądu obowiązujących przepisów, przyjmowania odpowiedniego ustawodawstwa i wprowadzania w nim zmian, ale również poprzez realizację długofalowych projektów (takich jak wprowadzenie punktów kompleksowej obsługi i zapewnienie współpracy administracyjnej). W wielu państwach członkowskich wdrożenie tej dyrektywy opóźniło się znacznie w stosunku do pierwotnego terminu. Skuteczne wdrożenie wymaga trwałego zobowiązania politycznego i szerokiego poparcia na szczeblu europejskim, krajowym, regionalnym i lokalnym.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament znacząco przyczynił się do liberalizacji działalności osób samozatrudnionych. Zadbał o ścisłe określenie rodzajów działalności, które mogą być zastrzeżone dla obywateli danego kraju (np. związanych ze sprawowaniem władzy publicznej). Warto również wspomnieć o sprawie, którą Parlament wniósł przeciwko Radzie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z niepodjęciem przez nią odpowiednich działań w zakresie polityki transportowej. Sprawa ta, rozpoczęta w styczniu 1983 r., zakończyła się wyrokiem Trybunału (sprawa nr 13/83 z 22 maja 1985 r.) skazującym Radę za to, że nie zdołała zagwarantować swobody świadczenia międzynarodowych usług transportowych ani ustalić warunków umożliwiających świadczenie usług transportowych przez przewoźników niemających stałej siedziby w państwie członkowskim na obszarze tego państwa. Stanowiło to naruszenie postanowień traktatu. Rada została więc zobowiązana do przyjęcia niezbędnych przepisów prawnych. Rola Parlamentu wzrosła wraz ze stosowaniem procedury współdecyzji przewidzianej w Traktacie z Maastricht – a obecnie zastępującej ją zwykłej procedury ustawodawczej – do większości kwestii związanych ze swobodą przedsiębiorczości i świadczenia usług.

Parlament odegrał ponadto kluczową rolę w przyjęciu dyrektywy usługowej i pilnie śledzi jej wdrażanie. Kładzie on również nacisk na to, by państwa członkowskie wywiązywały się z zobowiązań zawartych w tej dyrektywie i zapewniły jej prawidłowe wdrożenie. Parlament przyjął 15 lutego 2011 r. rezolucję w sprawie wdrożenia dyrektywy usługowej, a dnia 25 października 2011 r. rezolucję w sprawie procesu wzajemnej oceny przewidzianego w dyrektywie usługowej. W odpowiedzi na komunikat Komisji z 8 czerwca 2012 r. w sprawie wdrożenia dyrektywy usługowej Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów Parlamentu Europejskiego przygotowała sprawozdanie pt. „Usługi na rynku wewnętrznym – bieżąca sytuacja i działania na przyszłość”, które zostało przyjęte podczas posiedzenia plenarnego 11 września 2013 r.

Parlament przyjął również 7 lutego 2013 r. rezolucję z zaleceniami dla Komisji dotyczącymi zarządzania rynkiem wewnętrznym, w której podkreślił znaczenie sektora usług jako kluczowego obszaru wzrostu gospodarczego, zasadniczy charakter swobody świadczenia usług i korzyści wynikające z pełnego wdrożenia dyrektywy usługowej.

Parlament pracował nad uznanymi za priorytetowe wnioskami ustawodawczymi dotyczącymi usług telekomunikacyjnych, takimi jak rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym (rozporządzenie (UE) nr 910/2014) oraz rozporządzenie ustanawiające środki dotyczące europejskiego jednolitego rynku łączności elektronicznej i mające na celu zapewnienie łączności na całym kontynencie. W rezolucji z 4 lipca 2012 r. Parlament zawarł zalecenia dla Komisji dotyczące zagadnień usług finansowych w zakresie dostępu do podstawowych usług płatniczych oraz kredytów konsumenckich i hipotecznych (dyrektywa 2014/17/UE). Parlament przyjął także 12 marca 2014 r. rezolucję w sprawie pakietu dotyczącego imprez turystycznych i aranżowanych usług turystycznych. Dyrektywa w sprawie kredytów hipotecznych (dyrektywa 2014/17/UE) zwiększa ochronę konsumentów dzięki wprowadzeniu minimalnych wymogów regulacyjnych, którym państwa członkowskie są zobowiązane sprostać, by chronić osoby związane umowami o kredyt dotyczącymi nieruchomości mieszkalnych, oraz dzięki zapewnieniu odpowiedniego informowania klientów oraz ich zdolności do spłaty kredytu hipotecznego. Dodatkowo dyrektywa w sprawie lepszej regulacji i zapewnienia przejrzystości rynków finansowych (dyrektywa 2014/65/UE) służy zapewnieniu regulacji i przejrzystości rynków finansowych w całej UE. W 2019 r. Parlament głosował nad dyrektywą (UE) 2019/882 w sprawie wymogów dostępności produktów i usług. Jej celem jest usunięcie barier w swobodnym handlu produktami i usługami dla osób z niepełnosprawnościami lub ograniczeniami funkcjonalnymi.

rezolucji z 17 kwietnia 2020 r. w sprawie skoordynowanych działań UE na rzecz walki z pandemią COVID-19 i jej skutkami Parlament wskazał, że jednolity rynek jest źródłem wspólnego europejskiego dobrobytu i dobrostanu oraz że stanowi kluczowy element doraźnej i ciągłej reakcji na epidemię COVID-19. Ponadto w rezolucji z 19 czerwca 2020 r. Parlament przypomniał również, że strefa Schengen jest cenionym osiągnięciem w samym sercu projektu UE, oraz wezwał państwa członkowskie, aby zmniejszyły ograniczenia swobody przemieszczania się i nasiliły działania na rzecz ukończenia integracji strefy Schengen.

Parlament przyjął 25 listopada 2020 r. rezolucję w sprawie dążenia do bardziej zrównoważonego jednolitego rynku dla przedsiębiorstw i konsumentów, w której skupiono się na różnych obszarach polityki, a zwłaszcza na ochronie konsumentów i udziale przedsiębiorstw w transformacji ekologicznej (mającej zasadnicze znaczenie dla zwiększenia zrównoważonego charakteru jednolitego rynku). Na wniosek Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia Parlamentu Europejskiego opublikował briefing pt. „Europejski sektor usług a transformacja ekologiczna”, który był wkładem do tej rezolucji.

Komisja IMCO przyjęła 20 stycznia 2021 r. rezolucję pt. „Wzmocnienie jednolitego rynku: przyszłość swobodnego przepływu usług”. Podkreślono w niej, że należy dopilnować wdrożenia przepisów jednolitego rynku usług oraz usprawnić działania Komisji w zakresie egzekwowania prawa. Położono też nacisk na konieczność oceny stopnia wdrożenia unijnych ram prawnych dla usług, a także wzmocnienia pozycji przedsiębiorstw dzięki zapewnieniu im lepszego dostępu do informacji.

Najnowsze badania[1] dowodzą, że wartość korzyści wynikających z prawodawstwa przyjętego przez Parlament w dziedzinie swobodnego przepływu usług, w tym w odniesieniu do kwalifikacji zawodowych i handlu detalicznego, wynosi 284 mld EUR rocznie w obszarze objętym dyrektywą usługową, 80 mld EUR rocznie w obszarze usług zawodowych oraz 20 mld EUR rocznie w obszarze usług związanych z zamówieniami publicznymi. W badaniu[2] opublikowanym przez Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia dotyczącym przeszkód prawnych w państwach członkowskich dla przepisów jednolitego rynku stwierdza się, że sektor usług znacząco przyczynia się do wzrostu gospodarczego w UE. Jego udział wynosi 24% wewnątrzunijnego handlu transgranicznego towarami i usługami (wzrost w porównaniu z około 20% na początku 2000 r.) W badaniu uznano również, że chociaż usługi stanowią 78% wartości dodanej brutto UE, to różnorodność przepisów i trudności w dostępie do informacji zwiększają koszty prowadzenia działalności i ograniczają swobodny przepływ usług i swobodę przedsiębiorczości.

Pandemia COVID-19 nałożyła liczne przeszkody na swobodę przemieszczania się na unijnym jednolitym rynku, w tym na swobodę przepływu usług Podczas webinarium[3] na temat wpływu pandemii COVID-19 na rynek wewnętrzny i ochronę konsumentów, zorganizowanego przez Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia 9 listopada 2020 r., dyskutowano nad tą kwestią. Stwierdzono, że unijny sektor usług prawdopodobnie odnotuje znaczne zmiany w charakterze popytu i podaży w nadchodzących latach, spowodowane przyspieszonym postępem technologicznym i zmianami zachowań konsumentów w wyniku pandemii. Ponadto w lutym 2021 r. zostało opublikowane i przedstawione Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów badanie[4] zlecone przez Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia. Stwierdzono w nim, że chociaż pierwotne zamknięcia granic narzucone przez państwa członkowskie miały istotny wpływ na świadczenie transgranicznych usług zawodowych, to upowszechnienie narzędzi cyfrowych umożliwiło powrót do względnej normalności.

 

[1]Pelkmans, J., Contribution to growth: The Single Market for Services - Delivering economic benefits to citizens and businesses [Wkład we wzrost gospodarczy: jednolity rynek usług – zapewnianie korzyści ekonomicznych obywatelom i przedsiębiorstwom], publikacja dla Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów, Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia, Parlament Europejski, Luksemburg, 2019 r.
[2]Dahlberg, E. i in., Legal obstacles in Member States to Single Market rules, [Przeszkody prawne w państwach członkowskich dla przepisów jednolitego rynku], publikacja dla Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów, Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia, Parlament Europejski, Luksemburg, 2020 r.
[3]Milieu Consulting SRL, The impact of COVID-19 on the Internal Market and Consumer Protection - IMCO Webinar Proceedings [Wpływ COVID-19 na rynek wewnętrzny i ochronę konsumentów – webinarium komisji IMCO], publikacja dla Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów, Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia, Parlament Europejski, Luksemburg, 2020 r.
[4]Marcus, J. S. i in., The impact of COVID-19 on the Internal Market [Wpływ COVID-19 na rynek wewnętrzny], publikacja dla Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów, Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia, Parlament Europejski, Luksemburg, 2021 r.

Christina Ratcliff / Barbara Martinello / Amy McGourty