Wewnętrzny rynek energii

W celu ujednolicenia i liberalizacji wewnętrznego rynku energii w UE od 1996 r. przyjęto środki służące rozwiązaniu kwestii dostępu do rynku, jego przejrzystości i regulacji, ochrony konsumentów, wspierania połączeń międzysystemowych i odpowiedniego poziomu dostaw. Środki te mają na celu zbudowanie bardziej konkurencyjnego, ukierunkowanego na konsumentów, elastycznego i niedyskryminacyjnego unijnego rynku energii elektrycznej, na którym obowiązują rynkowe ceny dostaw. Dzięki temu umacniane są i rozszerzane prawa konsumentów indywidualnych i wspólnot energetycznych, rozwiązywana jest kwestia ubóstwa energetycznego, uściślane są role i obowiązki uczestników rynku i organów regulacyjnych, rozwiązywana jest kwestia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, gazu i ropy naftowej, a także rozwoju transeuropejskich sieci przesyłowych energii elektrycznej i gazu.

Podstawa prawna

Artykuły 114 i 194 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Cele

Utworzenie unijnego rynku wewnętrznego w sektorze energii wymaga usunięcia szeregu przeszkód i barier w handlu, zbliżenia polityki podatkowej i cenowej oraz środków w odniesieniu do norm i standardów, a także wprowadzenia przepisów w zakresie bezpieczeństwa i środowiska naturalnego. Celem jest zapewnienie sprawnego rynku, charakteryzującego się sprawiedliwym dostępem, wysokim poziomem ochrony konsumentów, a także odpowiednim zakresem połączeń międzysystemowych i zdolności wytwórczych.

Osiągnięcia

A. Liberalizacja rynków gazu i energii elektrycznej

W latach 90., kiedy większość krajowych rynków energii elektrycznej i gazu ziemnego wciąż była zmonopolizowana, Unia Europejska i państwa członkowskie postanowiły stopniowo otwierać te rynki na konkurencję. Pierwsze dyrektywy w sprawie liberalizacji (pierwszy pakiet energetyczny) zostały przyjęte w 1996 r. (w odniesieniu do energii elektrycznej) i 1998 r. (w odniesieniu do gazu), natomiast termin ich transpozycji do systemów prawnych państw członkowskich wyznaczono na 1998 r. (energia elektryczna) i 2000 r. (gaz). Drugi pakiet energetyczny przyjęto w 2003 r., a wchodzące w jego skład dyrektywy należało przetransponować do prawa krajowego państw członkowskich do 2004 r., przy czym niektóre przepisy weszły w życie dopiero w 2007 r. Od tego czasu konsumenci przemysłowi i państwa członkowskie mogli swobodnie wybierać swojego dostawcę gazu i energii elektrycznej spośród szerszego grona konkurentów. W kwietniu 2009 r. przyjęto trzeci pakiet energetyczny, który miał na celu dalszą liberalizację wewnętrznych rynków energii elektrycznej i gazu. Zmieniał on drugi pakiet i stanowił fundament procesu realizacji wewnętrznego rynku energii. W czerwcu 2019 r. przyjęto czwarty pakiet energetyczny, składający się z jednej dyrektywy (dyrektywa w sprawie energii elektrycznej (2019/944/UE) i trzech rozporządzeń: rozporządzenia w sprawie energii elektrycznej (2019/943/UE), rozporządzenia w sprawie gotowości na wypadek zagrożeń (2019/941/UE) oraz rozporządzenia ustanawiającego Agencję Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER) (2019/942/UE). W czwartym pakiecie energetycznym wprowadzono nowe przepisy dotyczące rynku energii elektrycznej, aby zaspokoić potrzeby w zakresie energii ze źródeł odnawialnych oraz przyciągnąć inwestycje. Przewidziano zachęty dla konsumentów i wprowadzono nowy limit, poniżej którego elektrownie kwalifikują się do otrzymywania dotacji w ramach mechanizmu zdolności wytwórczych. Nałożono również na państwa członkowskie obowiązek przygotowania planów awaryjnych na wypadek kryzysów elektroenergetycznych oraz zwiększono kompetencje ACER w zakresie transgranicznej współpracy regulacyjnej w przypadku, gdy istnieje ryzyko rozdrobnienia krajowego i regionalnego. Piąty pakiet energetyczny „Realizacja Europejskiego Zielonego Ładu” został opublikowany w 14 lipca 2021 r. w celu dostosowania celów energetycznych UE do nowych europejskich celów klimatycznych na lata 2030 i 2050. Obecnie trwa debata na temat aspektów energetycznych tego pakietu.

B. Kolejne etapy

Jak zapowiedziano w strategii na rzecz unii energetycznej (COM(2015)0080), 30 listopada 2016 r. Komisja przedstawiła pakiet „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków” (COM(2016)0860), aby zapewnić konsumentom bezpieczną, zrównoważoną, konkurencyjną i przystępną cenowo energię. Czwarty pakiet energetyczny wdraża unię energetyczną, obejmując takie dziedziny jak efektywność energetyczna, energia odnawialna, struktura rynku energii elektrycznej, bezpieczeństwo dostaw energii oraz przepisy dotyczące zarządzania unią energetyczną. Aby zakończyć tworzenie wewnętrznego rynku energii, Komisja przyjęła środki w ramach dyrektywy w sprawie energii elektrycznej, rozporządzenia w sprawie gotowości na wypadek zagrożeń w sektorze energii elektrycznej oraz rozporządzenia ustanawiającego ACER.

Rozporządzenie w sprawie wewnętrznego rynku energii elektrycznej (rozporządzenie (UE) 2019/943) zmienia przepisy i zasady wewnętrznego rynku energii elektrycznej w celu zapewnienia jego właściwego funkcjonowania i konkurencyjności. Wspiera ono dekarbonizację unijnego sektora energetycznego, usuwa bariery w transgranicznym handlu energią elektryczną i umożliwia przejście UE na czystą energię, wypełniając zobowiązania podjęte w porozumieniu paryskim. W rozporządzeniu określono zbiór zasad rynkowych dotyczących funkcjonowania rynków energii elektrycznej: ceny będą ustalane na podstawie popytu i podaży; odbiorcy skorzystają z możliwości rynkowych i będą aktywnymi uczestnikami rynku; zachęty do niskoemisyjnej produkcji energii elektrycznej będą oparte na zasadach rynkowych; bariery dla transgranicznych przepływów energii elektrycznej będą stopniowo usuwane; wytwórcy będą bezpośrednio lub pośrednio odpowiedzialni za sprzedaż energii elektrycznej, którą wytwarzają; zostaną określone nowe warunki, na podstawie których państwa członkowskie mogą ustanowić mechanizmy zdolności wytwórczych oraz zasady ich tworzenia.

Dyrektywa w sprawie wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej (dyrektywa (UE) 2019/944) koncentruje się na państwach członkowskich i konsumentach, określając zestaw różnych przepisów, które stawiają konsumenta w centrum transformacji w kierunku czystej energii. Dostawcy mogą swobodnie ustalać ceny, po których dostarczają energię elektryczną odbiorcom. Państwa członkowskie zapewniają konkurencję cenową między dostawcami na zasadach rynkowych, a także ochronę odbiorców (gospodarstw domowych) dotkniętych ubóstwem energetycznym i znajdujących się w trudnej sytuacji. Państwa członkowskie zapewniają również odbiorcom końcowym prawo do zakupu energii elektrycznej od dostawcy, z zastrzeżeniem jego zgody, niezależnie od tego, w jakim państwie członkowskim dostawca (który musi przestrzegać przepisów UE) jest zarejestrowany. Konsumenci mogą zażądać zainstalowania inteligentnych liczników energii elektrycznej bez dodatkowych kosztów. Odbiorcy będący gospodarstwami domowymi i mikroprzedsiębiorstwa mają bezpłatny dostęp do co najmniej jednego narzędzia służącego do porównywania ofert dostawców, w tym ofert dotyczących umów z cenami dynamicznymi energii elektrycznej. Odbiorcy będący gospodarstwami domowymi będą mieć prawo do bezpłatnej zmiany dostawcy w ciągu maksymalnie trzech tygodni oraz do uczestnictwa w systemach zbiorowej zmiany dostawcy. Odbiorcy końcowi korzystający z inteligentnych systemów pomiarowych mogą zawrzeć umowę opartą na dynamicznych cenach energii z co najmniej jednym dużym dostawcą. Są oni uprawnieni do działania w charakterze odbiorców aktywnych, na przykład do sprzedaży energii elektrycznej wytworzonej we własnym zakresie, nie podlegając przy tym niewspółmiernym lub dyskryminującym wymogom technicznym. Będą również mieć prawo do otrzymania jasnych warunków umownych w formie skróconej.

Rozporządzenie w sprawie gotowości na wypadek zagrożeń (rozporządzenie (UE) 2019/941) wzmacnia gotowość na wypadek zagrożeń poprzez zachęcanie do współpracy między operatorami systemów przesyłowych w UE i państwach sąsiadujących a ACER. Ma także na celu ułatwianie transgranicznego zarządzania sieciami elektroenergetycznymi w przypadku kryzysu za pośrednictwem nowych regionalnych centrów operacyjnych, utworzonych na mocy odnośnego wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie wewnętrznego rynku energii elektrycznej (rozporządzenie (UE) 2019/943). Europejska Sieć Operatorów Systemów Przesyłowych Energii Elektrycznej (ENTSO-E), we współpracy z ACER i grupą koordynacyjną ds. energii elektrycznej, opracuje i zaproponuje wspólną metodę identyfikacji zagrożeń, która następnie ma zostać zatwierdzona przez ACER. Zaproponowano cztery zestawy środków: 1) wspólne zasady zapobiegania kryzysom elektroenergetycznym oraz przygotowania się na nie, aby zapewnić współpracę transgraniczną; 2) wspólne zasady zarządzania kryzysowego; 3) wspólne metody oceny zagrożeń związanych z bezpieczeństwem dostaw; 4) wspólne ramy lepszej oceny i monitorowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej.

14 lipca 2021 r. Komisja opublikowała pierwszą część pakietu „Realizacja Europejskiego Zielonego Ładu, którego celem jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55% oraz osiągnięcie neutralności klimatycznej Europy do 2050 r. Obecnie trwa debata na temat aspektów energetycznych piątego pakietu energetycznego.

C. Regulacja rynku energii: Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki

Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER) działa od marca 2011 r. (rozporządzenie (WE) nr 713/2009). Jest odpowiedzialna przede wszystkim za promowanie współpracy między krajowymi organami regulacyjnymi na szczeblu lokalnym i europejskim, a także za monitorowanie rozwoju sieci oraz wewnętrznego rynku energii elektrycznej i gazu. Agencja ACER jest także uprawniona do badania przypadków nadużyć na rynku oraz koordynowania z państwami członkowskimi stosowania odpowiednich kar.

W czerwcu 2019 r. Komisja przyjęła rozporządzenie (2019/942/UE) w celu zreformowania agencji ACER na potrzeby przekształcania aktów prawnych i zwiększenia jej zasadniczej roli jako koordynatora działań krajowych organów regulacyjnych, zwłaszcza w dziedzinach, w których rozproszony krajowy proces podejmowania decyzji w kwestiach mających transgraniczne skutki mógłby doprowadzić do problemów lub niespójności na rynku wewnętrznym. Rozszerzono obowiązki ACER w zakresie nadzoru rynku hurtowego oraz infrastruktury transgranicznej, aby przyznać ACER większą odpowiedzialność za opracowanie i przedstawienie Komisji ostatecznej propozycji kodeksów sieci oraz za wpływanie na proces przeglądu regionalnego rynku energii elektrycznej (obszar rynkowy), przewidziany w wersji przekształconej rozporządzenia w sprawie energii elektrycznej (2019/943/UE). W rozporządzeniu w sprawie ACER (2019/942/UE) wprowadzono opłaty jako dodatkowe źródło finansowania w celu pokrycia kosztów działań związanych z REMIT prowadzonych przez ACER („opłaty REMIT”). 15 lipca 2020 r. DG ds. Energii i ACER przedstawiły propozycję struktury opłat. 17 grudnia 2020 r. Komisja przyjęła decyzję (UE) 2020/2152w sprawie opłat, której celem jest pokrycie wydatków związanych z takimi czynnościami ACER jak gromadzenie, obsługa, przetwarzanie i analiza informacji.

Kolejnym krokiem było przyjęcie dwóch rozporządzeń, na mocy których utworzono struktury współpracy w ramach europejskich sieci operatorów systemów przesyłowych (ENTSO): jednego w odniesieniu do energii elektrycznej (rozporządzenie WE nr 714/2009) i jednego dotyczącego gazu (rozporządzenie WE nr 715/2009) zmienionego decyzją Komisji 2010/685/UE. Sieci ENTSO, wspólnie z agencją ACER, opracowują szczegółowe przepisy regulujące dostęp do sieci oraz kodeksy techniczne, a także zapewniają koordynację funkcjonowania sieci dzięki wymianie informacji operacyjnych oraz tworzeniu wspólnych norm i procedur dotyczących bezpieczeństwa i sytuacji nadzwyczajnych. Są również odpowiedzialne za opracowywanie co dwa lata dziesięcioletniego planu inwestycyjnego sieci, który jest z kolei poddawany przeglądowi przez ACER.

Z kolei rozporządzenie (UE) 2016/1952 zwiększa przejrzystość cen gazu i energii elektrycznej dla użytkowników końcowych w przemyśle dzięki zobowiązaniu państw członkowskich do przekazywania Eurostatowi raz lub dwa razy w roku informacji o tych cenach oraz systemach taryfowych. W październiku 2011 r. UE przyjęła rozporządzenie (UE) nr 1227/2011 w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii (REMIT), którego celem jest zapewnienie uczciwych praktyk handlowych na europejskich rynkach energii.

D. Bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej, gazu ziemnego i ropy naftowej

rozporządzeniu (UE) nr 2019/941 ustanawia się środki służące zagwarantowaniu bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, tak aby zapewnić właściwe funkcjonowanie rynku wewnętrznego energii elektrycznej, odpowiedni zakres połączeń międzysystemowych między państwami członkowskimi, adekwatny poziom zdolności wytwórczych oraz równowagę między podażą i popytem. Z uwagi na kluczowe znaczenie gazu dla dostaw energii w Unii Europejskiej oraz w reakcji na rosyjsko-ukraiński kryzys gazowy, który miał miejsce zimą 2008-2009 r., w 2010 r. przyjęto rozporządzenie (UE) 2017/1938 w sprawie środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego, które zmieniono w 2017 r. Celem rozporządzenia jest wzmocnienie mechanizmów zapobiegania i reagowania kryzysowego. Aby zapewnić bezpieczeństwo dostaw ropy naftowej, w dyrektywie 2009/119/WE zobowiązuje się państwa członkowskie do utrzymywania minimalnych zasobów ropy naftowej, odpowiadających wyższej z dwóch wartości: 90 dni średniego dziennego przywozu netto lub 61 dni średniego dziennego zużycia krajowego. W reakcji na obawy dotyczące dostaw gazu z Rosji przez Ukrainę Komisja opublikowała w maju 2014 r. strategię bezpieczeństwa energetycznego (COM(2014)0330). Celem strategii jest zapewnienie obywatelom Europy oraz europejskiej gospodarce stałych i obfitych dostaw energii. Określono w niej środki takie jak zwiększenie efektywności energetycznej, promowanie lokalnej produkcji energii w UE oraz uzupełnienie brakujących połączeń infrastrukturalnych, które umożliwią przesyłanie energii tam, gdzie będzie ona potrzebna podczas kryzysu.

W maju 2019 r. Komisja przyjęła zmiany do dyrektywy z 2009 r. w sprawie gazu ziemnego (dyrektywa (UE) 2019/692). Oznacza to natychmiastowe stosowanie głównych przepisów dyrektywy w sprawie gazu ziemnego do gazociągów przebiegających przez granice z państwami trzecimi, a konkretniej do tych części gazociągów, które znajdują się na terenie UE. Przyczynia się to również do zagwarantowania, że żaden bieżący, planowany czy przyszły projekt w zakresie infrastruktury gazowej realizowany przez państwo członkowskie i państwo trzecie nie zakłóci jednolitego rynku energii ani nie zmniejszy bezpieczeństwa dostaw w UE.

We wrześniu 2020 r. Komisja ogłosiła, że w 2021 r. zostaną opracowane nowe ramy regulacyjne na rzecz konkurencyjnych niskoemisyjnych rynków gazu. W tym celu 10 lutego 2021 r. Komisja rozpoczęła konsultacje publiczne. Inicjatywa ta jest odpowiedzią na wyzwanie związane z dekarbonizacją sieci gazowych i proponuje przegląd unijnych przepisów dotyczących gazu, aby ułatwić wejście na rynek odnawialnych i niskoemisyjnych gazów oraz usunąć wszelkie nieuzasadnione bariery regulacyjne. Publikacja nowego pakietu gazowego ma nastąpić 14 grudnia 2021 r.

E. Transeuropejskie sieci energetyczne (TEN-E)

TEN-E to strategia polityczna, która koncentruje się na powiązaniu infrastruktury energetycznej państw członkowskich. W ramach tej strategii zidentyfikowano dziewięć korytarzy priorytetowych (cztery korytarze elektroenergetyczne, cztery korytarze gazowe i jeden korytarz naftowy) oraz trzy priorytetowe obszary tematyczne (wdrażanie inteligentnych sieci, autostrady elektroenergetyczne i transgraniczna sieć dwutlenku węgla).

Rozporządzenie (UE) nr 347/2013 zawiera wytyczne dla transeuropejskich sieci energetycznych, określające projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania (projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania) i projekty priorytetowe w zakresie transeuropejskich sieci energetycznych i gazowych. Projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania z dziedziny energii finansowane są z instrumentu „Łącząc Europę” – Energia (CEF-E) – instrumentu finansowania o łącznym budżecie w wysokości 5,35 mld EUR na lata 2014-2020, z czego 4,8 mld EUR ma formę dotacji, którymi zarządza Agencja Wykonawcza ds. Innowacyjności i Sieci (INEA). W 2019 r. w ramach CEF-E przyznano łącznie 556 mln EUR dotacji na osiem projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania: sześć w sektorze energii elektrycznej i dwa w sektorze gazowym (zob. wykaz działań CEF-E w 2019 r. w odniesieniu do projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania). Komisja przygotowuje listę projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w formie aktu delegowanego, który wchodzi w życie tylko wtedy, gdy Parlament i Rada nie wyrażą sprzeciwu w terminie dwóch miesięcy od jego przedstawienia.

15 grudnia 2020 r. Komisja przyjęła wniosek (COM(2020)0824) dotyczący zmiany rozporządzenia TEN-E w celu lepszego wsparcia modernizacji transgranicznej infrastruktury energetycznej w Europie i osiągnięcia celów Europejskiego Zielonego Ładu.

Rola Parlamentu Europejskiego

Przy przyjmowaniu pakietu ustawodawczego dotyczącego rynków wewnętrznych energii Parlament zdecydowanie opowiedział się za rozdziałem własnościowym sieci przesyłowych w sektorze energii elektrycznej, który to rozdział jest najskuteczniejszym narzędziem wspierania w niedyskryminacyjny sposób inwestycji w infrastrukturę, sprawiedliwego dostępu do sieci dla nowych podmiotów oraz przejrzystości na rynku. Parlament podkreślił również znaczenie wspólnego europejskiego stanowiska wobec średnioterminowych inwestycji (orientacyjny europejski dziesięcioletni plan w zakresie połączeń międzysystemowych), lepszej współpracy między organami regulacyjnymi, państwami członkowskimi i operatorami systemów przesyłowych oraz zdecydowanego procesu harmonizacji warunków dostępu do sieci. Z inicjatywy Parlamentu szczególną uwagę poświęcono prawom konsumentów, co było częścią porozumienia osiągniętego z Radą. W rezolucjach położono nacisk na wzmocnienie praw konsumentów (zmiana dostawców, bezpośrednie informowanie za pomocą inteligentnych liczników oraz skuteczne rozpatrywanie skarg wnoszonych do rzecznika praw odbiorców energii). Parlament doprowadził również do tego, że uznano koncepcję „ubóstwa energetycznego”, i zdecydowanie poparł utworzenie agencji ACER, podkreślając, że należy jej przyznać uprawnienia niezbędne do rozwiązania tych problemów, których nie są w stanie rozwiązać krajowe organy regulacyjne, a które utrudniają integrację i prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego.

Ostatnie ważne rezolucje:

  • 11 lutego 2021 r.: Parlament przyjął rezolucję, w której wezwał Białoruś do zapewnienia pełnego poszanowania międzynarodowych norm bezpieczeństwa jądrowego i środowiskowego w elektrowni jądrowej w Ostrowcu.
  • 10 lipca 2020 r.: Parlament przyjął rezolucję w sprawie przeglądu wytycznych dotyczących transeuropejskiej infrastruktury energetycznej, wzywając do ich przeglądu do końca 2020 r.
  • 15 stycznia 2020 r.: Parlament przyjął rezolucję w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu, w której podkreślono znaczenie transgranicznych połączeń międzysystemowych i integracji rynku energii UE dla zwiększenia bezpieczeństwa dostaw energii i osiągnięcia gospodarki o zerowej emisji netto gazów cieplarnianych, a także podkreślono potrzebę odpowiedniego finansowania ACER.
  • 6 lutego 2018 r.: Parlament przyjął rezolucję w sprawie przyspieszenia innowacji w dziedzinie czystej energii.
  • 12 września 2017 r.: przyjęto nowe przepisy umożliwiające sąsiadującym ze sobą państwom wzajemną pomoc w zarządzaniu kryzysem w dziedzinie gazu, a także przewidujące transgraniczną solidarność i przejrzystość umów o dostawy gazu.
  • 2 marca 2017 r.: posłowie do PE zatwierdzili przepisy, zgodnie z którymi państwa członkowskie przed podjęciem z państwami trzecimi negocjacji dotyczących dostaw energii mają obowiązek informować Komisję o tych planach.
  • 25 października 2016 r.: Parlament poparł rezolucję w sprawie strategii UE dotyczącej skroplonego gazu ziemnego, aby uczynić dostawy energii pewniejszymi, zmniejszyć emisje dwutlenku węgla i zapewnić przystępne ceny.
  • 13 września 2016 r.: w rezolucji Parlamentu zatytułowanej „W kierunku nowej struktury rynku energii” opowiedziano się za połączeniem płynnych krótkoterminowych rynków oraz długoterminowych sygnałów cenowych, tak aby rynek był przystosowany do rosnącego udziału odnawialnych źródeł energii oraz aktywnych konsumentów.
  • 26 maja 2016 r.: w rezolucji Parlamentu w sprawie stworzenia nowego ładu dla odbiorców energii apeluje się o uprawnienie obywateli do produkowania, zużywania, magazynowania lub sprzedawania własnej energii odnawialnej, do wchodzenia na rynek energii oraz do uczestniczenia w zaspokajaniu popytu.

 

Matteo Ciucci