Noty tematyczne o Unii Europejskiej
Parlament Europejski
Wypełnij to pole

Bezpieczeństwo żywności

Polityka UE w dziedzinie bezpieczeństwa żywności ma chronić zdrowie ludzi i interesy konsumentów oraz wspierać sprawne funkcjonowanie jednolitego rynku. Z czasem rozszerzono cele bezpieczeństwa żywności o łagodzenie braku bezpieczeństwa żywnościowego spowodowanego kryzysem. Unia Europejska czuwa nad przestrzeganiem norm w takich obszarach jak higiena produktów paszowych i żywnościowych, zdrowie zwierząt i roślin, przenoszone przez żywność choroby odzwierzęce i zapobieganie zanieczyszczeniom żywności. UE reguluje również kwestię etykietowania produktów żywnościowych i pasz.

Podstawa prawna

Art. 43 (rolnictwo i rybołówstwo), 114 (jednolity rynek), 168 ust. 4 (zdrowie publiczne) oraz art. 169 (ochrona konsumentów) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Kontekst ogólny

Na początku XXI wieku w reakcji na szereg sytuacji kryzysowych związanych z żywnością i paszami (np. gąbczasta encefalopatia bydła (BSE) i zanieczyszczenia dioksynami) istotnie zreformowano unijną politykę bezpieczeństwa żywności. Opracowano strategię „Od pola do stołu”, która ma zapewnić wysoki poziom bezpieczeństwa na wszystkich etapach procesu produkcji i dystrybucji wszelkich produktów żywnościowych wprowadzanych do obrotu na terytorium UE, bez względu na to, czy są wytwarzane w UE, czy importowane z państw spoza Unii. Podejście to uwzględniono i rozwinięto w 2020 r. w Europejskim Zielonym Ładzie. Ma ono pogodzić zdrową i bezpieczną produkcję żywności z ochroną środowiska.

Zgodnie ze strategią „Od pola do stołu” powstał złożony i zintegrowany system zasad regulujących cały łańcuch żywnościowy – od pasz i zdrowia zwierząt, przez ochronę roślin i produkcję żywności, po przetwarzanie, przechowywanie, transport, przywóz i wywóz oraz sprzedaż detaliczną. Prawodawstwo UE utrzymuje wysokie normy bezpieczeństwa żywności i pasz. Odgrywa również kluczową rolę w określaniu standardów na skalę światową, ale mimo to wciąż dochodzi do incydentów związanych z bezpieczeństwem żywności i pasz. W reakcji Unia, wraz z organami krajowymi i Europejskim Urzędem ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), wprowadziła solidny system ostrzegania, aby wykrywać te problemy i na nie reagować.

Osiągnięcia

A. Prawodawstwo ogólne

W rozporządzeniu z 2002 r. ustanawiającym ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującym Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającym procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (przepisy ogólne prawa żywnościowego; rozporządzenie (WE) nr 178/2002) ustanowiono ogólne zasady prawa żywnościowego i paszowego oraz uwzględniono zasadę ostrożności. Wprowadzono w nim również system wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności i paszach, który umożliwia państwom członkowskim i Komisji szybką wymianę informacji i koordynowanie odpowiedzi w związku z zagrożeniami dla zdrowia spowodowanymi przez żywność lub pasze. Ponadto na jego podstawie ustanowiono EFSA, który ma określać wszystkie zagrożenia związane z łańcuchem żywnościowym i informować o nich.

W latach 2014–2018 przepisy ogólne prawa żywnościowego poddano ocenie adekwatności, tj. całościowej ocenie polityki, aby określić, czy odpowiadają zakładanym celom. W rezultacie i w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską dotyczącą zakazu stosowania glifosatu 20 czerwca 2019 r. weszło w życie rozporządzenie w sprawie przejrzystości i zrównoważonego charakteru unijnej oceny ryzyka w łańcuchu żywnościowym (rozporządzenie (UE) 2019/1381). Uzupełnia ono przepisy ogólne prawa żywnościowego oraz ma poprawić przejrzystość oceny ryzyka EFSA, niezależność podstawowych badań naukowych i współpracę z państwami członkowskimi dotyczącą zapewniania ekspertów i danych.

W ramach programu uproszczeń Komisja zapowiedziała, że w 2025 r. zaproponuje zbiorczy pakiet uproszczeń dotyczący bezpieczeństwa żywności i pasz.

B. Higiena środków spożywczych

Unia stara się zapewnić higienę żywności od gospodarstw rolnych do konsumentów. W kwietniu 2004 r. w ramach strategii „Od pola do stołu” przyjęto rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych („pakiet higieniczny”). Zgodnie z pakietem główna odpowiedzialność za higienę żywności spoczywa bezpośrednio na poszczególnych podmiotach w łańcuchu żywnościowym w ramach samoregulującego się systemu bazującego na analizie zagrożeń i systemu krytycznych punktów kontroli, monitorowanego za pośrednictwem kontroli urzędowych.

Pakiet obejmuje:

C. Skażenia żywności

Skażenia żywności mogą występować naturalnie lub wynikać z praktyk uprawy lub procesów produkcji. Pozostałości w środkach spożywczych mogą pochodzić także od zwierząt wykorzystywanych do produkcji żywności i leczonych weterynaryjnymi produktami leczniczymi lub narażonych na pestycydy lub produkty biobójcze. Aby chronić zdrowie publiczne, w rozporządzeniu w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności (rozporządzenie (UE) 2023/915 z 25 kwietnia 2023 r.) określono najwyższe dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń, np. azotanów, metali ciężkich i dioksyn, w żywności pochodzenia zwierzęcego i roślinnego oraz najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości. Do obrotu w UE nie wolno wprowadzać żadnych środków spożywczych zawierających niedopuszczalne poziomy zanieczyszczeń.

Ponadto UE przyjęła również przepisy dotyczące materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, w tym materiałów do transportu lub przetwarzania żywności, materiałów opakowaniowych i wyposażenia kuchennego lub zastawy stołowej.

  • W rozporządzeniu w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 z 27 października 2004 r.) ustanowiono ogólne wymogi dotyczące wszystkich istotnych materiałów i wyrobów w celu dopilnowania, by składniki materiałów nie były przenoszone na żywność w ilościach szkodliwych dla zdrowia. Istnieje możliwość przyjęcia konkretnych przepisów UE zawierających bardziej szczegółowe warunki dotyczące 17 materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, wymienionych w załączniku I do tego rozporządzenia. 
  • Normy dobrej praktyki produkcyjnej dla materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością określono w rozporządzeniu (WE) nr 2023/2006.
  • W 2011 r. UE zdefiniowała wymogi dotyczące tworzyw sztucznych stosowanych w materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością (rozporządzenie (UE) nr 10/2011).
  • W 2022 r. ustanowiono przepisy dotyczące bezpieczeństwa materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu przeznaczonych do kontaktu z żywnością (rozporządzenie (UE) 2022/1616). Uzupełniają one ogólne zasady określone w rozporządzeniu ramowym.

D. Informacje na temat żywności

13 grudnia 2014 r. weszło w życie rozporządzenie z 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności (rozporządzenie w sprawie informacji o żywności). Obowiązek podawania informacji żywieniowych miał zastosowanie od 13 grudnia 2016 r.

W ramach strategii „Od pola do stołu” Komisja ogłosiła plan przeglądu unijnych przepisów dotyczących informacji na temat żywności przekazywanych konsumentom. Przegląd ma zapewnić jaśniejsze informacje na etykietach, aby pomóc konsumentom w wyborze zdrowszych i bardziej zrównoważonych opcji żywieniowych oraz przeciwdziałać marnowaniu żywności.

1. Etykietowanie żywności

Ramy prawne regulujące etykietowanie żywności mają zapewnić konsumentom dostęp do jasnych, zrozumiałych i wiarygodnych informacji na temat zawartości i składu produktów, aby chronić ich zdrowie i interesy. Najważniejszym nowym elementem rozporządzenia w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności jest wymóg, aby producenci powiadamiali o obecności alergenów w żywności nieopakowanej, np. serwowanej w restauracjach i stołówkach. Producenci muszą również podawać pochodzenie niektórych rodzajów nieprzetworzonego mięsa i wskazywać obecność substytutów żywności.

Etykietowanie, prezentacja lub reklama żywności nie mogą wprowadzać konsumentów w błąd. Istnieją jasne przepisy dotyczące dozwolonych oświadczeń żywieniowych lub zdrowotnych, takich jak „produkt niskotłuszczowy”, określone w rozporządzeniu w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności (rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 z 20 grudnia 2006 r.). Takie oświadczenia muszą być poparte dowodami naukowymi i można je znaleźć w unijnym publicznym rejestrze oświadczeń zdrowotnych. Ponadto w rozporządzeniu z 2013 r. w sprawie żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci oraz żywności specjalnego przeznaczenia medycznego i środków spożywczych zastępujących całodzienną dietę, do kontroli masy ciała (rozporządzenie (UE) nr 609/2013) zastąpiono szeroką kategorię żywności „dietetycznej” szczegółowymi przepisami dotyczącymi grup konsumentów podatnych na zagrożenia, takich jak niemowlęta, małe dzieci, osoby cierpiące na różne schorzenia i osoby stosujące na diecie kontrolującej masę ciała.

2. Pochodzenie żywności

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności w przypadku niektórych produktów spożywczych należy obowiązkowo wskazywać kraj pochodzenia.

W 2024 r. zaktualizowano cztery z siedmiu tzw. dyrektyw śniadaniowych, aby zaostrzyć zasady oznaczania pochodzenia miodu, soków, dżemów owocowych i mleka odwodnionego. Na przykład w przypadku miodu kraje pochodzenia należy umieszczać blisko nazwy produktu w porządku malejącym według masy, z uwzględnieniem odnośnej zawartości procentowej. Uproszczone przepisy mają zastosowanie do mieszanek poniżej 30 gramów. Kraje UE muszą stosować nowe przepisy od 14 czerwca 2026 r. W lipcu 2024 r. Komisja zarejestrowała europejską inicjatywę obywatelską dotyczącą tej kwestii. Nie osiągnęła ona jednak wymaganego progu miliona podpisów w ciągu jednego roku, dlatego Komisja nie musi podejmować dalszych działań.

3. Oznaczanie daty i marnowanie żywności

W badaniu Komisji z 2018 r. dotyczącym oznaczania datą i innych informacji podawanych na etykietach żywności oraz zapobiegania marnowaniu żywności stwierdzono, że do 10 % wszystkich odpadów żywnościowych wytwarzanych w UE można powiązać z oznaczeniami daty („najlepiej spożyć przed” i „należy spożyć do”). W ramach strategii „Od pola do stołu” Komisja ogłosiła zamiar zmiany obowiązujących przepisów UE dotyczących oznaczania daty. Do tej pory nie opublikowano jednak żadnego wniosku.

16 października 2025 r. po ukierunkowanym przeglądzie dyrektywy w sprawie odpadów (dyrektywa (UE) 2025/1892) weszły w życie nowe przepisy mające ograniczyć marnowanie żywności i odpadów z przemysłu tekstylnego. Zgodnie z nimi państwa członkowskie muszą ograniczyć do 31 grudnia 2030 r. marnowanie żywności o 10 % w przetwórstwie i produkcji oraz o 30 % na mieszkańca na poziomie sprzedaży detalicznej i konsumpcji, co obejmuje restauracje, usługi gastronomiczne i gospodarstwa domowe.

E. Substancje dodawane do żywności

Dodatki do żywności, enzymy spożywcze lub środki aromatyzujące – zwane także „środkami ulepszającymi żywność” – to substancje dodawane celowo do środków spożywczych, spełniające określone funkcje technologiczne, jak na przykład barwniki, substancje słodzące i konserwanty. Istnieją przepisy dotyczące procedury wydawania zezwoleń, warunków stosowania tych substancji i umieszczania informacji o nich na etykietach.

  • Zanim zacznie się stosować dodatki do żywności w produktach spożywczych, należy uzyskać na nie zezwolenie.
  • Po zatwierdzeniu substancje te i warunki ich stosowania są wpisywane do unijnego rejestru dopuszczonych dodatków do żywności (rozporządzenie (UE) nr 1129/2011), co powoduje zmianę rejestru określonego w załączniku II do ogólnego rozporządzenia w sprawie dodatków do żywności (rozporządzenie (WE) nr 1333/2008 z 16 grudnia 2008 r.).
  • To samo odnosi się do takich suplementów diety jak witaminy i składniki mineralne, które można dodawać do żywności, aby wzbogacić ją lub podkreślić jej szczególne cechy odżywcze, pod warunkiem że są ujęte w specjalnych wykazach dopuszczonych substancji i ich dopuszczonych źródeł (rozporządzenie (WE) nr 1925/2006).

F. Zdrowie zwierząt i roślin

Unijne regulacje obejmują przepisy ogólne dotyczące nadzoru nad chorobami zakaźnymi i ich nosicielami, powiadamiania o nich i ich leczenia, aby zapewnić bezpieczeństwo łańcucha żywnościowego. Prawo UE o zdrowiu zwierząt (rozporządzenie (UE) 2016/429), przyjęte 9 marca 2016 r. i obowiązujące od kwietnia 2021 r., koncentruje się na zapobieganiu przenośnym chorobom zwierząt i ich likwidacji przez wyjaśnienie obowiązków oraz zapewnienie wczesnego wykrywania i kontroli. Rozporządzenie to konsoliduje w ujednoliconym akcie liczne przepisy dotyczące zdrowia zwierząt. Jego uzupełnieniem jest rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków ochrony roślin (rozporządzenie (UE) 2017/625).

Zdrowie roślin uregulowano bardziej szczegółowo w prawie o zdrowiu roślin (rozporządzenie (UE) 2016/2031 z 26 października 2016 r.), które ma chronić uprawy, owoce, warzywa i lasy przed wprowadzeniem lub rozprzestrzenieniem się agrofagów roślin lub chorób. Usprawnia również kontrole przywozu roślin z państw spoza UE i ujednolica paszporty roślin, a jednocześnie rozszerza zakres wymogów paszportowych na więcej gatunków roślin przeznaczonych do sadzenia. Większość przepisów prawa o zdrowiu roślin obowiązuje od grudnia 2019 r.

G. Prawodawstwo dotyczące pasz zwierzęcych i etykietowania pasz

Podmioty działające na rynku pasz muszą dopilnować, by wszystkie kontrolowane przez nie etapy produkcji, przetwarzania i dystrybucji były zgodne z rozporządzeniem ustanawiającym wymagania dotyczące higieny pasz (rozporządzenie (WE) nr 183/2005 z 12 stycznia 2005 r.), oraz zagwarantować pełną identyfikowalność. Obejmuje to przywóz pasz do państw nienależących do UE i ich wywóz z tych państw oraz wymóg utrzymywania ryzyka zanieczyszczenia paszy, zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego na najniższym racjonalnie osiągalnym poziomie. W dyrektywie w sprawie niepożądanych substancji w paszach zwierzęcych (dyrektywa 2002/32/WE z 7 maja 2002 r.) określono maksymalne limity niepożądanych substancji w paszach zwierzęcych, w tym metali ciężkich, i zabroniono rozcieńczania zanieczyszczonych materiałów paszowych. Przepisy dotyczące etykietowania i wprowadzania na rynek pasz ustanowiono, aby zapewnić wysoki poziom bezpieczeństwa pasz i zdrowia publicznego oraz aby odpowiednio informować użytkowników i konsumentów. Dalsze przepisy regulują stosowanie weterynaryjnych produktów leczniczych (rozporządzenie (UE) 2019/6 z 11 grudnia 2018 r.) i pasz leczniczych (rozporządzenie (UE) 2019/4 z 11 grudnia 2018 r.).

H. Nowa żywność

Zanim nowa żywność, tj. niestosowana na szeroką skalę w UE przed majem 1997 r. (np. alternatywne białka, suplementy diety itp.), trafi na rynek unijny, musi przejść kontrolę oceniającą bezpieczeństwo. Aby ułatwić dostęp do innowacyjnej żywności, a zarazem zachować wysoki poziom bezpieczeństwa żywności, przeprowadzono przegląd rozporządzenia w sprawie nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283 z 25 listopada 2015 r.). Wprowadzono w nim uproszczoną, scentralizowaną, ogólnounijną internetową procedurę wydawania zezwoleń dla nowej żywności i tradycyjnej żywności z państw trzecich (uznawanej za nową żywność w UE). Zanim Komisja wyda takie zezwolenie, EFSA przeprowadza scentralizowaną, naukową ocenę bezpieczeństwa określającą warunki stosowania, oznaczenie jako żywność i wymogi etykietowania. Cała dozwolona nowa żywność jest umieszczana w wykazie pozytywnym.

I. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (GMO)

GMO to „organizm inny niż organizm człowieka, w którym materiał genetyczny został zmieniony w sposób nie zachodzący w warunkach naturalnych wskutek krzyżowania i/lub naturalnej rekombinacji” (art. 2 ust. 2 dyrektywy dotyczącej zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie) (dyrektywa 2001/18/WE z 12 marca 2001 r.). Dzięki współczesnej biotechnologii można genetycznie modyfikować rośliny, aby zwiększyć ich odporność na choroby lub zwiększyć plony. Kierując się zasadą ostrożności, UE ustanowiła rygorystyczne ramy prawne regulujące uprawę i komercjalizację GMO stosowanych w żywności lub paszach.

  • Przed wprowadzeniem GMO do obrotu EFSA, wraz z podmiotami naukowymi z państw członkowskich, przeprowadza naukową ocenę ryzyka, aby wykluczyć wszelkie zagrożenia dla zdrowia ludzi lub zwierząt bądź dla środowiska.
  • Po otrzymaniu opinii EFSA Komisja przygotowuje projekt decyzji poddawanej głosowaniu w komitecie ekspertów złożonym z przedstawicieli państw członkowskich. Wszelka dopuszczona żywność lub pasza złożona z GMO lub zawierająca GMO musi być identyfikowalna i wyraźnie oznakowana jako taka, aby umożliwić konsumentom świadomy wybór.
  • Zgodnie z dyrektywą (UE) 2015/42 państwa członkowskie mogą ograniczyć na własnym terytorium uprawę roślin zawierających GMO lub jej zakazać, nawet jeśli jest to dozwolone na szczeblu UE.

5 lipca 2023 r. Komisja opublikowała wniosek dotyczący uregulowania roślin powstałych za pomocą szczególnych metod genomowych do celów żywnościowych i paszowych. Jest to zgodne z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 2018 r. stwierdzającym, że organizmy opracowane za pomocą tych technik powinny być regulowane jako GMO zgodnie z dyrektywą 2001/18/WE, obowiązującą dyrektywą unijną dotyczącą GMO. Wniosek ten jest obecnie omawiany w ramach negocjacji międzyinstytucjonalnych.

Rola Parlamentu Europejskiego

W następstwie skandalu z koniną i innych przypadków oszustw w branży spożywczej Parlament zaapelował o obowiązkowe wskazywanie miejsca pochodzenia produktów, w szczególności mięsa wykorzystywanego jako składnik żywności przetworzonej. Parlament zachowuje także szczególną czujność w odniesieniu do zagrożeń dla zdrowia konsumentów związanych z klonowanymi zwierzętami i nanomateriałami lub GMO. Często poddaje kontroli projekty wniosków o wydanie lub odnowienie zezwolenia dla nowych roślin genetycznie zmodyfikowanych, np. kukurydzy czy nasion soi, oraz regularnie wyraża sprzeciw wobec takich wniosków.

W reakcji na obawy dotyczące substancji chwastobójczej glifosat w 2018 r. Parlament powołał specjalną komisję, aby zbadać unijną procedurę wydawania zezwoleń na dopuszczenie pestycydów do obrotu. Podczas przeglądu przepisów ogólnych prawa żywnościowego mającego zapewnić większą przejrzystość w całym łańcuchu żywnościowym Parlament zabiegał o publikację badań bezpieczeństwa, zanim dany produkt zostanie dopuszczony do obrotu.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Klimatu i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI).

 

Leila Jouini / Judith BÜRGER