Równouprawnienie kobiet i mężczyzn

Równouprawnienie kobiet i mężczyzn stanowi jeden z celów Unii Europejskiej. Na przestrzeni lat prawodawstwo, orzecznictwo i zmiany w Traktatach przyczyniły się do wzmocnienia tej zasady i jej wdrażania w UE. Parlament Europejski zawsze gorliwie bronił zasady równouprawnienia kobiet i mężczyzn.

Podstawa prawna

Zasada równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej za taką samą pracę jest zapisana w Traktatach WE od 1957 r. (dzisiejszy art. 157 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)). Artykuł 153 TFUE pozwala UE na podejmowanie działań w szerszym obszarze równych szans i równego traktowania w dziedzinie zatrudnienia, a w tych ramach art. 157 TFUE dopuszcza pozytywne działania w celu wzmocnienia pozycji kobiet. Dodatkowo art. 19 TFUE przewiduje przyjęcie przepisów służących walce z wszelkimi przejawami dyskryminacji, w tym z dyskryminacją ze względu na płeć. Przepisy dotyczące przeciwdziałania handlowi ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, przyjęto na podstawie art. 79 i 83 TFUE. W ramach programu „Prawa, równość i obywatelstwo” w myśl art. 168 TFUE finansuje się między innymi środki, które przyczyniają się do położenia kresu przemocy wobec kobiet.

Cele

UE opiera się na zbiorze wartości, do których należy równość, a zatem wspiera równouprawnienie kobiet i mężczyzn (art. 2 i art. 3 ust. 3 Traktat o Unii Europejskiej (TUE)). Cele te są zawarte także w art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Ponadto na mocy art. 8 TFUE powierza się UE zadanie wyeliminowania nierówności oraz promowania równości kobiet i mężczyzn we wszystkich jej działaniach (koncepcja ta jest również znana jako uwzględnianie aspektu płci w głównym nurcie polityki). W deklaracji nr 19 załączonej do Aktu końcowego konferencji międzyrządowej, która przyjęła Traktat z Lizbony, UE i państwa członkowskie zobowiązały się „do zwalczania wszelkiego rodzaju przemocy w rodzinie [...], zapobiegania tym przestępstwom i ich karania oraz [...] wspierania i ochrony ofiar”.

Osiągnięcia

A. Główne akty prawne

Prawodawstwo unijne, przyjęte w większości w drodze zwykłej procedury ustawodawczej, obejmuje:

W 2006 r. uchylono szereg dawnych aktów ustawodawczych i zastąpiono je następującymi aktami:

B. Postępy w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

TSUE odegrał istotną rolę we wspieraniu równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Poniżej przedstawiono wykaz najważniejszych wyroków:

  • wyrok w sprawie Defrenne II z dnia 8 kwietnia 1976 r. (sprawa 43/75): TSUE uznał bezpośredni skutek zasady równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn oraz orzekł, że zasada ta obowiązuje nie tylko w stosunku do działań władz publicznych, ale dotyczy również wszelkich porozumień mających na celu zbiorowe regulowanie pracy najemnej;
  • wyrok w sprawie Bilka z dnia 13 maja 1986 r. (sprawa C-170/84): TSUE orzekł, że środek wykluczający pracowników pracujących w niepełnym wymiarze godzin z udziału w zakładowym systemie emerytalnym stanowi dyskryminację pośrednią, w związku z czym jest sprzeczny z dawnym art. 119 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą, jeżeli dotyczy znacznie większej liczby kobiet niż mężczyzn, chyba że można wykazać, iż wykluczenie jest uzasadnione czynnikami obiektywnymi, niezwiązanymi z dyskryminacją ze względu na płeć;
  • wyrok w sprawie Barber z dnia 17 maja 1990 r. (sprawa C-262/88): TSUE orzekł, że wszelkie formy emerytury pracowniczej stanowią wynagrodzenie do celów dawnego art. 119, a zatem w ich przypadku obowiązuje zasada równego traktowania; TSUE orzekł, że mężczyźni powinni mieć możliwość korzystania z praw emerytalnych lub praw emerytalnych pozostającego przy życiu członka rodziny w takim samym wieku co kobiety;
  • wyrok w sprawie Marschall z dnia 11 listopada 1997 r. (sprawa C-409/95): TSUE orzekł, że prawodawstwo wspólnotowe nie wyklucza, by przepisy krajowe dawały kobietom pierwszeństwo przy awansie służbowym wówczas, gdy w danym sektorze liczba kobiet jest niższa od liczby mężczyzn („dyskryminacja pozytywna”), pod warunkiem że pierwszeństwo nie jest przyznawane automatycznie, a kandydaci płci męskiej mają gwarancję, że ich kandydatura zostanie rozpatrzona, nie zaś wykluczona a priori;
  • wyrok w sprawie Test Achats z dnia 1 marca 2011 r. (sprawa C-236/09): TSUE orzekł o nieważności art. 5 ust. 2 dyrektywy Rady 2004/113/WE w związku z jego niezgodnością z zasadą równego traktowania kobiet i mężczyzn w dostępie do towarów i usług oraz ich dostarczaniu. Do obliczania wysokości składek i świadczeń w celach ubezpieczeniowych należy stosować ten sam system wyliczeń aktuarialnych w stosunku do kobiet i do mężczyzn;
  • wyrok w sprawie Korwin-Mikke z dnia 31 maja 2018 r. (sprawy T-770/16 i T-352/17): TSUE opowiedział się za uchyleniem kar nałożonych przez Parlament Europejski na należącego do skrajnej prawicy polskiego posła do PE Janusza Korwin-Mikkego.
  • wyrok w sprawie Violety Villar Láiz z 8 maja 2019 r. (sprawa C-161/18): TSUE stwierdził, że hiszpańskie przepisy dotyczące obliczania emerytur dla pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy są sprzeczne z prawem UE, jeżeli zostaną uznane za szczególnie niekorzystne dla pracowników płci żeńskiej;
  • wyrok w sprawie Praxair z 8 maja 2019 r. (sprawa C-486/18): TSUE orzekł, że wynagrodzenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy i przeniesienia pracownika przebywającego na urlopie rodzicielskim w niepełnym wymiarze czasu pracy należy obliczać na podstawie wynagrodzenia przysługującego za pracę w pełnym wymiarze. Sprzeczne prawo krajowe prowadzi do pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć;
  • wyrok w sprawie Safeway z 7 października 2019 r. (sprawa C-171/18): TSUE orzekł w sprawie wyrównania świadczeń emerytalnych w ramach pracowniczego programu emerytalnego;
  • wyrok w sprawie Ortiz Mesonero z dnia 18 września 2019 r. (sprawa C-366/18): ojcu odmówiono pozwolenia na pracę na stałych zmianach, o co ubiegał się w celu zapewnienia lepszej opieki nad dziećmi. TSUE orzekł, że dyrektywy nie mają w tej kwestii zastosowania i że nie zawierają one przepisu, który nakładałby na państwa członkowskie, w odniesieniu do wniosku o urlop rodzicielski, obowiązek przyznania pracownikowi prawa do pracy na stałe zmiany, w przypadku gdy jego zwyczajowym trybem pracy jest praca zmianowa ze zmiennymi godzinami pracy;
  • wyrok w sprawie Hakelbracht z 20 czerwca 2019 r. (sprawa C-404/18): TSUE orzekł, że w przypadku gdy osoba, która twierdzi, że jest dyskryminowana ze względu na płeć, składa skargę, pracownicy inni niż osoba dyskryminowana ze względu na płeć powinni być chronieni, ponieważ ich pracodawca może postawić ich w niekorzystnej sytuacji ze względu na wsparcie, którego formalnie lub nieformalnie udzielają ofierze domniemanej dyskryminacji;
  • wyrok w sprawie Tesco Stores z dnia 3 czerwca 2021 r. (sprawa C-624/19): w wyroku TSUE przypomniał najpierw swój wyrok w sprawie Praxair MRC (C-486/18), w którym zakaz dyskryminacji między pracownikami płci męskiej i żeńskiej ma zastosowanie również do układów zbiorowych i indywidualnych mających na celu uregulowanie wynagrodzeń, a także inne utrwalone orzecznictwo umożliwiające sądom stwierdzenie, na zasadzie kontradyktoryjności, innych różnic w traktowaniu ze względu na płeć. TSUE stwierdził, że art. 157 TFUE należy interpretować jako mający bezpośredni skutek horyzontalny w postępowaniach między jednostkami, których przedmiotem jest nieprzestrzeganie zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej za „pracę o takiej samej wartości”;
  • opinia TSUE nr 1/19 z 6 października 2021 r. w sprawie podpisania konwencji Rady Europy (konwencji stambulskiej) w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej. W opinii TSUE wyjaśniono warunki przystąpienia UE do konwencji stambulskiej i jej podstawę prawną.

C. Stan bieżący

Poniżej przedstawiono przegląd najnowszych działań podjętych przez UE w dziedzinie równości kobiet i mężczyzn.

Pandemia COVID-19 spotęgowała obecną przemoc ze względu na płeć wobec kobiet, co potwierdzają od dawna wyniki badań naukowych, zgodnie z którymi ryzyko przemocy domowej rośnie w czasach kryzysu. Wprowadzono środki izolacji, aby ludzie pozostawali bezpieczni w swoich domach, jednak okazało się, że dom nie jest bezpieczny dla wszystkich. Środki te przyczyniły się w dużej mierze do znacznego wzrostu zgłaszanych przypadków przemocy domowej. Na skutek tych zmian oraz z uwagi na spodziewane przystąpienie UE do Konwencji o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (konwencji stambulskiej), w marcu 2022 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej.

5 marca 2020 r. Komisja przyjęła strategię na rzecz równouprawnienia płci na lata 2020-2025. Określono w niej ambitne ramy na pięć najbliższych lat dotyczące postępów w zakresie równouprawnienia płci w Europie i poza nią. Strategia opiera się na wizji Europy, w której obywatele w całej swojej różnorodności są wolni od przemocy i stereotypów oraz mają możliwość rozwoju i pełnienia ról przywódczych bez względu na płeć.

Jako jeden z pierwszych celów strategii Komisja zaproponowała w marcu 2021 r. wiążące środki w zakresie przejrzystości wynagrodzeń. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie wzmocnienia stosowania zasady równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości za pośrednictwem mechanizmów przejrzystości wynagrodzeń oraz mechanizmów egzekwowania. W marcu 2021 r. Komisja przyjęła plan działania na rzecz wdrożenia Europejskiego filaru praw socjalnych, który kładzie nacisk na równouprawnienie płci i ustanawia ambitne cele m.in. w zakresie uczestnictwa kobiet w rynku pracy oraz zapewniania wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem. Odpowiednie płace minimalne mogą również przyczynić się do zmniejszenia zróżnicowania wynagrodzenia ze względu na płeć, ponieważ więcej kobiet niż mężczyzn otrzymuje minimalne wynagrodzenie. W tym celu w październiku 2020 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy UE w celu zadbania o to, by pracownicy w Unii byli chronieni odpowiednimi płacami minimalnymi. Wniosek jest obecnie omawiany przez Komisję Praw Kobiet i Równouprawnienia (FEMM) oraz Komisję Zatrudnienia i Spraw Socjalnych (EMPL).

Komisja pracuje również obecnie nad nową inicjatywą ustawodawczą mającą na celu zwalczanie przemocy uwarunkowanej płcią. Konsultacje publiczne dotyczące inicjatywy rozpoczęły się w lutym 2021 r. Jednocześnie kluczowym priorytetem Komisji pozostaje przystąpienie UE do konwencji stambulskiej. W 2020 r. Komisja przyjęła pierwszą w historii strategię UE w zakresie praw ofiar, czyniąc tym samym postępy w walce z przemocą ze względu na płeć.

Wieloletnie ramy finansowe UE (WRF) na lata 2021-2027

Po tym, jak Parlament wyraził zgodę, 17 grudnia 2020 r. Rada przyjęła rozporządzenie określające wieloletnie ramy finansowe UE na lata 2021-2027. W nowych WRF kładzie się większy nacisk na uwzględnianie aspektu płci w budżecie UE.

Wraz z unijnym instrumentem odbudowy NextGenerationEU o wartości 750 mld EUR Unia zyska na nadchodzące lata środki w bezprecedensowej kwocie 1,8 bln EUR. Posłużą one wsparciu odbudowy po pandemii Covid-19 oraz finansowaniu długoterminowych priorytetów UE w różnych dziedzinach polityki. Następny długoterminowy budżet obejmie siedem obszarów wydatków. Zapewni ramy finansowania niemal 40 unijnych programów wydatkowania w kolejnym siedmioletnim okresie. W instrumencie NextGenerationEU zwrócono również szczególną uwagę na równouprawnienie płci. W krajowych planach odbudowy i zwiększania odporności należy w szczególności określić, w jaki sposób inwestycje i reformy finansowane z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności mają przyczynić się do promowania równouprawnienia płci i równych szans dla wszystkich.

W kwietniu 2021 r. Rada i Parlament przyjęły dwa programy wpisujące się w unijny Fundusz „Sprawiedliwość, Prawa i Wartości” jako część WRF na lata 2021-2027. Programy pomogą propagować, wzmacniać i chronić sprawiedliwość, prawa i unijne wartości. Program „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” (CERV) na lata 2021-2027 w szczególności obejmuje przydział środków finansowych dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających na rzecz promowania równouprawnienia płci i zwalczania przemocy wobec kobiet i dziewcząt w UE. Całkowity budżet programu CERV wyniesie maksymalnie 1,55 mld EUR (budżet w wysokości 641,7 mln EUR oraz dodatkowy przydział w wysokości maksymalnie 912 mln EUR). Budżet programu „Sprawiedliwość” wyniesie 305 mln EUR.

Przystąpienie UE do Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (konwencja stambulska)

Konwencja stambulska, która weszła w życie w 2014 r., jest pierwszym prawnie wiążącym instrumentem międzynarodowym dotyczącym zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt oraz jej zwalczania na szczeblu międzynarodowym. Ustanawia kompleksowe ramy środków prawnych i politycznych służących zapobieganiu takiej przemocy, wspieraniu ofiar i karaniu sprawców.

Rada Unii Europejskiej postanowiła, że projekt decyzji w sprawie podpisania konwencji należy podzielić na dwie odrębne decyzje, z których jedna dotyczy współpracy sądowej w sprawach karnych, a druga – azylu i zasady non-refoulement. Te dwie decyzje Rady przyjęto w maju 2017 r., po czym 13 czerwca 2017 r. europejska komisarz ds. sprawiedliwości, konsumentów i równouprawnienia płci podpisała konwencję stambulską w imieniu UE.

Podpisanie umowy jest pierwszym krokiem w procesie przystąpienia UE do konwencji. Zakończenie tego procesu wymaga obecnie przyjęcia decyzji Rady. Wnioski ustawodawcze w tej dziedzinie są omawiane w Radzie na forum Grupy Roboczej ds. Praw Podstawowych, Praw Obywatelskich i Swobodnego Przepływu Osób (FREMP). Prowadzone dyskusje koncentrowały się na kodeksie postępowania określającym, w jaki sposób UE i jej państwa członkowskie będą współpracować przy wdrażaniu konwencji.

W rezolucji z 4 kwietnia 2019 r. Parlament zwrócił się do TSUE o opinię w sprawie zgodności z traktatami wniosków dotyczących przystąpienia Unii Europejskiej do konwencji stambulskiej oraz w sprawie procedury tego przystąpienia. TSUE orzekł, że „ Traktaty nie zabraniają Radzie oczekiwania, przed przyjęciem decyzji w sprawie zawarcia przez Unię konwencji stambulskiej, na „wspólne porozumienie” państw członkowskich,”. Trybunał stwierdził również, że „[a]kt zawarcia może zostać rozdzielony na dwie odrębne decyzje, w sytuacji gdy zostanie stwierdzona obiektywna tego potrzeba”.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament Europejski odgrywa istotną rolę we wpieraniu polityki równości szans, zwłaszcza za pośrednictwem działalności komisji FEMM. W dziedzinie równego traktowania na rynku pracy Parlament działa zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą (procedurą współdecyzji). Przykładami takiej działalności są:

Oczekuje się, że w odniesieniu do dyrektywy w sprawie wzmocnienia stosowania zasady równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości za pośrednictwem mechanizmów przejrzystości wynagrodzeń oraz mechanizmów egzekwowania Parlament przyjmie stanowisko w pierwszym czytaniu w ramach zwykłej procedury ustawodawczej. Ponadto Parlament wnosi wkład do ogólnego rozwoju polityki w dziedzinie równouprawnienia płci, przyjmując sprawozdania z inicjatywy własnej, organizując warsztaty i wysłuchania, a także zwracając uwagę innych instytucji na szczególne kwestie. Oto przykłady:

  • W maju 2022 r. komisja FEMM przedstawiła sprawozdanie z negocjacji trójstronnych w sprawie równowagi płci wśród dyrektorów niewykonawczych spółek, których akcje są notowane na giełdzie.
  • W sprawie tego wniosku Parlament przyjął 20 listopada 2013 r. stanowisko w pierwszym czytaniu. Radzie przyjęcie stanowiska w sprawie wniosku zajęło dziesięć lat;
  • Sytuacja zmieniła się, kiedy prezydencja francuska zaproponowała podejście ogólne do tekstu, które zostało przyjęte przez Radę 14 marca 2022 r. Umożliwiło to podjęcie negocjacji międzyinstytucjonalnych.
  • Ponadto, w maju 2022 r. komisja FEMM wraz z Komisją Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE) zorganizowała wysłuchanie publiczne pt. „Zwalczanie przemocy ze względu na płeć w internecie”. Przemoc ze względu na płeć w Internecie jest nieskrępowanym i w większości anonimowym szerzeniem rosnącej przemocy w naszym społeczeństwie. Przestępstwa cyfrowe, zastraszanie, nękanie, uporczywe nękanie, stalking, doxing, molestowanie i inne akty przemocy dotykają głównie kobiety i dziewczęta za pośrednictwem internetu, sieci społecznościowych i komunikatorów internetowych.
  • Komisje FEMM i LIBE od dawna zajmują się tymi kwestiami na wszelkie możliwe sposoby. Przed przeanalizowaniem wspomnianego wyżej projektu dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, zorganizowano ponownie wspólne wysłuchanie, aby wnieść wkład w refleksje państw członkowskich oraz przedstawić sposoby i środki dalszej poprawy istniejących ram prawnych.
  • Wewnętrznie Parlament dąży również do uwzględniania aspektu płci w pracach wszystkich swoich komisji[1]. W tym celu ustanowiono dwie sieci współpracy w dziedzinie uwzględniania kwestii równości płci, które koordynuje komisja FEMM. Sieć współpracy przewodniczących i wiceprzewodniczących ds. uwzględniania aspektu płci gromadzi posłów do PE, którzy opowiadają się za wprowadzeniem problematyki płci do prac swoich komisji. W każdym sekretariacie komisji wspiera ich sieć współpracy administratorów ds. uwzględniania aspektu płci. Grupa Wysokiego Szczebla ds. Równości Płci propaguje szkolenia i szerzenie wiedzy na temat uwzględniania aspektu wśród pracowników Parlamentu Europejskiego i grup politycznych.

 

[1]Zob. rezolucję Parlamentu Europejskiego z dnia 13 marca 2003 r. w sprawie uwzględniania aspektu płci w Parlamencie Europejskim (Dz.U. C 61E z 10.3.2004, s. 384).

Martina Schonard