Małe i średnie przedsiębiorstwa

Mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) stanowią 99% przedsiębiorstw w UE. Zapewniają one dwa na trzy miejsca pracy w sektorze prywatnym oraz odpowiadają za ponad połowę całkowitej wartości dodanej generowanej przez przedsiębiorstwa w UE. Przyjęto różne programy działania w celu poprawy konkurencyjności MŚP za pośrednictwem badań naukowych i innowacji oraz w celu zapewnienia im lepszego dostępu do finansowania. W przyjętych strategiach uwzględniono również osiągnięcie neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla i transformację cyfrową w celu zapewnienia MŚP lepszych warunków ramowych. Ponadto skutki pandemii COVID-19 wpłynęły na nowy sposób postrzegania ożywienia gospodarczego, odbudowy i budowania odporności MŚP.

Podstawa prawna

MŚP prowadzą działalność głównie na szczeblu krajowym, gdyż stosunkowo niewiele z nich angażuje się w działalność transgraniczną w UE. Jednak niezależnie od zasięgu ich działalności, MŚP objęte są zakresem prawodawstwa UE w różnych obszarach, na przykład w dziedzinie podatków (art. 110-113 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)), konkurencji (art. 101-109 TFUE) i prawa spółek (prawo przedsiębiorczości – art. 49-54 TFUE). Przyjęta przez Komisję definicja MŚP znajduje się w zaleceniu 2003/361/WE.

Cele

Mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią 99% wszystkich przedsiębiorstw w UE. W 2015 r. nieco mniej niż 23 mln MŚP wytworzyło 3,9 bilionów EUR w wartości dodanej oraz zatrudniło 90 mln osób, stanowiąc podstawę ducha przedsiębiorczości i innowacji, które mają zasadnicze znaczenie dla konkurencyjności przedsiębiorstw unijnych. Celem polityki unijnej w zakresie MŚP jest zagwarantowanie, że polityka i działania UE będą przyjazne dla małych przedsiębiorstw oraz będą sprawiały, że Europa stanie się atrakcyjniejszym miejscem pod względem zakładania spółek i prowadzenia działalności gospodarczej.

Osiągnięcia

A. Program „Small Business Act” (SBA)

Najbardziej kompleksową i najszerzej zakrojoną jak dotąd inicjatywę dotyczącą MŚP przedstawiła Komisja w czerwcu 2008 r. w postaci programu „Small Business Act” w ramach komunikatu (COM(2008)0394). Celem SBA jest stworzenie nowych ram polityki łączących istniejące już instrumenty i opierających się na Europejskiej karcie małych przedsiębiorstw oraz nowoczesnej polityce na rzecz wzrostu i zatrudnienia w sektorze MŚP. Zamiast proponować w pełni wspólnotowe podejście, przyjęto w tym względzie podejście partnerstwa politycznego z państwami członkowskimi. Celem SBA jest także udoskonalenie ogólnego podejścia do przedsiębiorczości w oparciu o zasadę „najpierw myśl na małą skalę”.

1. Inteligentne regulacje

Ograniczenie biurokracji to jeden z głównych priorytetów Komisji w ramach SBA. Zapewnienie odpowiedniej reakcji organów administracji publicznej na potrzeby MŚP może w znacznym stopniu przyczynić się do rozwoju tego rodzaju przedsiębiorstw. Dyrektywa dotycząca usług na rynku wewnętrznym (dyrektywa 2006/123/WE) została opublikowana w 2006 r. i wdrożona przez wszystkie państwa członkowskie UE w 2009 r.

Szczególnie pomocna dla małych przedsiębiorstw jest zmiana dyrektywy w sprawie opóźnień w płatnościach (organy administracji publicznej są zobowiązane dokonać płatności w ciągu 30 dni, co jest formą zabezpieczenia dla MŚP) oraz zmiana dyrektywy w sprawie fakturowania elektronicznego (równe traktowanie faktur w formie elektronicznej i papierowej). Ponadto dzięki unowocześnieniu unijnej polityki w dziedzinie zamówień publicznych MŚP napotykają obecnie na mniej trudności administracyjnych w dostępie do rynku zamówień publicznych i zyskały większe możliwości składania wspólnych ofert. To samo podejście zastosowano, jeżeli chodzi o upraszczanie obowiązków w zakresie sprawozdawczości finansowej oraz redukcję obciążeń administracyjnych MŚP dzięki aktualizacji unijnych procedur dotyczących zamówień publicznych oraz dyrektywy o rachunkowości (obecnie dyrektywa 2013/34/UE).

2. Dostęp do środków finansowych

Rynki finansowe często nie zapewniały MŚP koniecznego finansowania. W ciągu ostatnich kilku lat osiągnięto pewne postępy, jeżeli chodzi o poprawę dostępu MŚP do finansowania i kredytów za pomocą pożyczek, gwarancji i kapitału podwyższonego ryzyka. Europejskie instytucje finansowe, tj. Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) i Europejski Fundusz Inwestycyjny (EFI) rozszerzyły działania na rzecz MŚP.

Jednakże dostęp do finansowania wymienia się w SBA dopiero jako drugi pod względem znaczenia problem, z jakim borykają się poszczególne MŚP. W listopadzie 2011 r. Komisja zaproponowała plan działania na rzecz ułatwienia MŚP dostępu do finansowania (patrz COM(2011)0870). Plan ten obejmuje m.in. inicjatywy polityczne mające na celu ułatwienie MŚP dostępu do rynków kapitału wysokiego ryzyka. Komisja monitoruje rozwój sytuacji w zakresie dostępu MŚP do źródeł finansowania w drodze Ankiety dotyczącej dostępu do finansowania przedsiębiorstw (SAFE) opracowanej wspólnie przez Komisję i Europejski Bank Centralny.

3. MŚP na jednolitym rynku

Zarówno w SBA, jak i w komunikacie Komisji zatytułowanym „W kierunku Aktu o jednolitym rynku – W stronę społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności” (COM(2010)0608), a także w Akcie o jednolitym rynku II (COM(2012)0573) podkreślono potrzebę stałej poprawy ramowych warunków prowadzenia działalności gospodarczej na jednolitym rynku. Istnieje już wiele inicjatyw i środków (lub są one planowane) mających ułatwić zakładanie i działalność MŚP na rynku wewnętrznym. W wielu obszarach wprowadzono odstępstwa dla MŚP, np. w odniesieniu do reguł konkurencji, opodatkowania czy przepisów prawa spółek.

4. Polityka konkurencji

W polityce UE dotyczącej pomocy państwa już od długiego czasu traktuje się MŚP przychylnie, uwzględniając szczególne trudności, jakie napotykają one ze względu na swój rozmiar. W 2014 r. Komisja przyjęła zmienione ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń blokowych dotyczące pomocy państwa (rozporządzenie (UE) nr 651/2014). Jednym z elementów unowocześniania polityki w dziedzinie pomocy państwa jest zapewnienie państwom członkowskim większej elastyczności w zakresie przyznawania pomocy państwa MŚP bez konieczności uprzedniego zgłoszenia tego faktu i uzyskania zgody Komisji, pod warunkiem, że spełnione zostaną pewne warunki. Na podstawie tego rozporządzenia MŚP mogą skorzystać ze wsparcia publicznego w kwocie do 7,5 mln EUR.

B. Sieci UE dla MŚP

Przykładami sieci utworzonych na potrzeby MŚP są przede wszystkim służby udzielające ogólnego wsparcia dla MŚP w UE, na przykład „Europejska Sieć Przedsiębiorczości”, „SOLVIT”, „Twoja Europa – Biznes”, „MŚP i środowisko” oraz „Sposób obchodzenia się z substancjami chemicznymi: krajowe usługi wsparcia typu helpdesk w ramach REACH”. Ponadto wsparcia w dziedzinie innowacji i badań udzielają: serwis poświęcony prawu własności intelektualnej IPR Helpdesk, SME Techweb, chiński helpdesk dla MŚP poświęcony prawu własności intelektualnej China IPR SME Helpdesk, Europejska Sieć Ośrodków Biznesu i Innowacji (BIC) – EBN, European Workplace Innovation Network i Gate2Growth.

C. MŚP i badania naukowe

Badania naukowe i innowacje są niezbędne dla pomyślności i zrównoważonego wzrostu MŚP w UE. Nowy program „Horyzont 2020” na okres 2014-2020 ma na celu stworzenie lepszego i bardziej wszechstronnego środowiska wsparcia dla działalności MŚP w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Wprowadzenie pojedynczego zbioru zasad pozwoliłoby znacznie uprościć to środowisko. W ramach tego podejścia zachęca się MŚP do uczestnictwa w nowym specjalnym instrumencie MŚP, który ma na celu wypełnienie luk w finansowaniu na początkowym etapie obarczonych wysokim ryzykiem badań naukowych i innowacji prowadzonych przez MŚP.

W 2020 r. Europejski Trybunał Obrachunkowy[1] stwierdził, że wprawdzie instrument na rzecz MŚP zapewnia im skuteczne wsparcie w opracowywaniu innowacyjnych projektów, pojawiły się pewne wyzwania w kontekście realizacji, na przykład związane z zasięgiem regionalnym i późnym wprowadzeniem kryterium braku możliwości pozyskania finansowania z banku.

Ponadto podniesienie konkurencyjności MŚP jest jednym z 11 celów tematycznych polityki spójności na lata 2014-2020. W ramach innych celów tematycznych dokonywać się będzie dodatkowych inwestycji w MŚP, szczególnie w ramach takich celów, jak badania naukowe i innowacje, gospodarka niskoemisyjna oraz technologie informacyjne i komunikacyjne.

D. Program na rzecz konkurencyjności przedsiębiorstw oraz MŚP (COSME)

11 grudnia 2013 r. przyjęto rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1287/2013 ustanawiające program na rzecz konkurencyjności przedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (COSME) na okres 2014-2020. Na realizację tego programu zaplanowano budżet w wysokości 2,3 mld EUR (lata 2014-2020) i ma on służyć realizacji następujących celów ogólnych:

  • zapewnienie lepszego dostępu MŚP do finansowania, zarówno kapitałem własnym, jak i finansowania dłużnego: instrument kapitałowy przeznaczony na inwestycje w fazie wzrostu i instrument gwarancji kredytowych, który zapewni MŚP bezpośrednie lub inne rozwiązania dotyczące podziału ryzyka uzgodnione z pośrednikami finansowymi w celu pokrycia kredytów; przeznaczenie kwoty 1,3 mld EUR z budżetu COSME na instrumenty finansowe;
  • poprawa dostępu do rynków wewnątrz Unii oraz na świecie: świadczenie za pośrednictwem Europejskiej Sieci Przedsiębiorczości usług wsparcia przedsiębiorstw zorientowanych na wzrost, mających ułatwiać ekspansję przedsiębiorstw w ramach jednolitego rynku, a także na rynkach poza UE;
  • promowanie przedsiębiorczości: działania będą obejmowały rozwijanie umiejętności i kultury z zakresu przedsiębiorczości, zwłaszcza wśród nowych przedsiębiorców, ludzi młodych i kobiet.

Komunikaty Komisji z dnia 10 marca 2020 r. zatytułowane „Nowa strategia przemysłowa dla Europy” (COM(2020)0102) oraz „Strategia MŚP na rzecz zrównoważonej i cyfrowej Europy” (COM(2020)0103) zawierają propozycje, które mają pomóc MŚP w prowadzeniu i rozszerzaniu działalności. Parlament zareagował na wpływ pandemii koronawirusa na łańcuchy dostaw w przemyśle i MŚP, przyjmując w kwietniu 2020 r. rezolucję w sprawie skoordynowanych działań UE na rzecz wsparcia środków służących ożywieniu gospodarki. 25 Listopada 2020 r. posłowie do PE przyjęli rezolucję wzywającą Komisję Europejską do przedstawienia zmienionej strategii przemysłowej.

Rola Parlamentu Europejskiego

Już w 1983 r. Parlament Europejski ogłosił Rok Małych i Średnich Przedsiębiorstw oraz Rzemiosła i przedstawił szereg inicjatyw służących rozwojowi MŚP. Od tego czasu jest stale zaangażowany we wspieranie rozwoju europejskich MŚP. Przykładowo:

  • W czerwcu 2010 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wspólnotowej polityki w zakresie innowacji w zmieniającym się świecie. W rezolucji tej podkreślono konieczność stworzenia warunków sprzyjających lepszej dostępności kapitału wysokiego ryzyka dla MŚP. Parlament wzywa w szczególności do rozbudowania instrumentów finansowania MŚP, takich jak mikrokredyty, kapitał podwyższonego ryzyka dla osób pragnących inwestować w innowacyjne przedsiębiorstwa, a także tzw. anioły biznesu wspierające realizację projektów biznesowych (np. przez młodych badaczy). Parlament Europejski apeluje również do państw członkowskich i Komisji o stworzenie podatkowych, finansowych, biznesowych i administracyjnych zachęt do inwestycji.
  • W marcu 2011 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie polityki przemysłowej w erze globalizacji. W rezolucji tej wezwał on Komisję m.in. do przyspieszenia wdrażania programu SBA, aby ograniczyć obciążenia administracyjne oraz zapewnić MŚP lepszy dostęp do możliwości uzyskania finansowania. Zaapelował również o uaktualnienie definicji MŚP w celu zapewnienia większej elastyczności w poszczególnych sektorach przemysłu. Ponadto Parlament zachęcił Komisję do rozszerzenia udziału MŚP w programach ramowych na rzecz badań naukowych i rozwoju.
  • W maju 2011 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie przeglądu programu „Small Business Act”. W rezolucji tej wezwał on państwa członkowskie m.in. do przyjęcia ostatniego wniosku w sprawie wprowadzenia statutu europejskiej spółki prywatnej. Parlament wyraził również zaniepokojenie, że test MŚP nie został wdrożony prawidłowo i w sposób spójny we wszystkich nowych wnioskach ustawodawczych, w szczególności na szczeblu krajowym. Ponadto Parlament ostrzegł państwa członkowskie przed nadmiernie rygorystycznym (tj. przekraczającym wymogi prawodawstwa UE) transponowaniem dyrektyw UE do prawa krajowego.
  • W październiku 2012 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP): konkurencyjność i możliwości działalności gospodarczej. W rezolucji tej zwrócił uwagę na szereg kwestii, m.in. redukcję obciążeń administracyjnych, wspieranie konkurencyjności i tworzenia miejsc pracy, uruchamianie nowych przedsiębiorstw, dostęp do informacji i finansowania.
  • W styczniu 2014 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie reindustrializacji Europy z myślą o promowaniu konkurencyjności i trwałego rozwoju, w której podkreślił znaczenie MŚP dla gospodarki UE oraz wezwał do udzielenia tym przedsiębiorstwom szczególnego wsparcia i pomocy.
  • We wrześniu 2016 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie dostępu do finansowania dla MŚP i zwiększenia różnorodności finansowania MŚP w ramach unii rynków kapitałowych.
  • W lipcu 2017 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie opracowania ambitnej strategii przemysłowej UE jako strategicznego priorytetu na rzecz wzrostu gospodarczego, zatrudnienia i innowacji w Europie.
  • W lutym 2019 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie kompleksowej europejskiej polityki przemysłowej w dziedzinie sztucznej inteligencji (AI) i robotyki.
  • 17 kwietnia 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie skoordynowanych działań UE na rzecz walki z pandemią COVID-19 i jej skutkami.
  • 17 czerwca 2020 r. Parlament przyjął decyzję w sprawie powołania, kompetencji, składu liczbowego i długości kadencji Komisji Specjalnej ds. Sztucznej Inteligencji w Epoce Cyfrowej.
  • 25 listopada 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie nowej strategii przemysłowej dla Europy.

 

[1]Europejski Trybunał Obrachunkowy (2020 r.), sprawozdanie specjalne pt. „Instrument na rzecz MŚP – skuteczny i innowacyjny program, przed którym stoją wyzwania”, s. 17.

Frédéric Gouardères