Europejska agenda cyfrowa

Platformy usług cyfrowych i nowe technologie, takie jak sztuczna inteligencja (AI), odciskają głębokie piętno na systemie funkcjonowania społeczeństwa. Te innowacje zrewolucjonizowały sposób, w jaki się komunikujemy, robimy zakupy i uzyskujemy informacje w internecie, przez co stały się nieodzowne w naszym codziennym życiu. Ten przewrót uwzględniono w Europejskiej agendzie cyfrowej na lata 2020–2030. Priorytetowo potraktowano w niej tworzenie bezpiecznych przestrzeni cyfrowych, zapewnienie uczciwej konkurencji na rynkach cyfrowych i zwiększenie suwerenności cyfrowej Europy przy jednoczesnym dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r.

Podstawa prawna

Chociaż w traktatach nie znalazły się szczegółowe przepisy dotyczące technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), UE może podejmować działania w takich obszarach polityki jak: przemysł (art. 173 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)), konkurencja (art. 101 i 109 TFUE), handel (art. 206 i 207 TFUE), sieci transeuropejskie (art. 170 i 172 TFUE), badania naukowe (art. 179 i 190 TFUE), energetyka (art. 194 TFUE), tworzenie jednolitego rynku (art. 114 TFUE), swobodny przepływ towarów (art. 26 i 28–37 TFUE), przepływ osób i usług (art. 45 i 66 TFUE), edukacja (art. 165 i 166 TFUE) oraz kultura (art. 167 TFUE).

Cele

W następstwie strategii lizbońskiej w Europejskiej agendzie cyfrowej z 2010 r. podkreślono kluczową rolę technologii informacyjno-komunikacyjnych w realizacji celów UE. W 2015 r. strategia jednolitego rynku cyfrowego rozwinęła agendę cyfrową, opartą odtąd na trzech filarach: 1) ułatwienie dostępu do towarów i usług cyfrowych w całej Europie, 2) stworzenie optymalnych warunków dla sieci i usług cyfrowych; i 3) oraz maksymalizacja potencjału wzrostu tkwiącego w gospodarce cyfrowej.

W strategii z 2020 r., której celem było kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy, skupiono się na technologiach, które przynosiły korzyści ludziom, konkurencyjnej gospodarce oraz otwartemu, demokratycznemu społeczeństwu. W 2021 r. strategia ta została wzbogacona o cyfrowy kompas na 2030 r., w którym określono cele UE w zakresie cyfryzacji na kolejną dekadę.

Osiągnięcia

A. Pierwsza Europejska agenda cyfrowa: lata 2010–2020

Pierwsza agenda cyfrowa to

  • niższe ceny łączności elektronicznej (rozporządzenie (UE) 2022/612) i ostateczne zniesienie opłat roamingowych z dniem 14 czerwca 2017 r. (przepisy RLAH, „Roam Like At Home”);
  • lepsza łączność internetowa wraz z kompleksowymi podstawowymi połączeniami szerokopasmowymi dzięki wykorzystaniu technologii telefonii komórkowej i technologii satelitarnej;
  • solidniejsza ochrona konsumentów w dziedzinie telekomunikacji dzięki przepisom o ochronie prywatności (dyrektywa 2009/136/WE) i ochronie danych, które zostały następnie wzmocnione nowymi ramami ochrony danych (rozporządzenie (UE) 2016/679 i dyrektywa (UE) 2016/680).

Aby zachęcić do rozwoju sieci i usług cyfrowych, Parlament wzmocnił Organ Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej. Organ ten wspiera współpracę między krajowymi organami regulacyjnymi a Komisją, zachęca do stosowania najlepszych praktyk i pracuje nad harmonizacją przepisów dotyczących komunikacji (rozporządzenie (UE) 2018/1971). W pierwszej agendzie cyfrowej położono nacisk na cyfrowy wzrost gospodarczy poprzez propagowanie umiejętności cyfrowych, obliczeń wielkiej skali, cyfryzację przemysłu, rozwój sztucznej inteligencji i modernizację usług publicznych. Ponadto UE ustanowiła przepisy dotyczące blokowania geograficznego (rozporządzenie (UE) 2018/302) i możliwości przenoszenia usług cyfrowych (rozporządzenie (UE) 2017/1128), umożliwiające konsumentom dostęp do treści online we wszystkich państwach członkowskich.

Poza wspomnianymi wyżej nowymi ramami regulacyjnymi w zakresie ochrony danych UE przyjęła szereg aktów prawnych mających ułatwić rozwój gospodarki sprawnie wykorzystującej dane. Przyjęto m.in. następujące przepisy:

  • rozporządzenie w sprawie ram swobodnego przepływu danych nieosobowych (rozporządzenie (UE) 2018/1807), które pozwala firmom i organom administracji publicznej na przechowywanie i przetwarzanie danych nieosobowych w dowolnie wybranym przez nie miejscu;
  • akt o cyberbezpieczeństwie (rozporządzenie (UE) 2019/881), który wzmacnia Agencję Unii Europejskiej ds. Cyberbezpieczeństwa i ustanawia ramy certyfikacji cyberbezpieczeństwa dla produktów i usług;
  • dyrektywę w sprawie otwartych danych (dyrektywa (UE) 2019/1024), która ustanawia wspólne zasady europejskiego rynku danych przechowywanych przez rząd.

B. Druga Europejska agenda cyfrowa: lata 2020–2030

W drugiej agendzie cyfrowej skoncentrowano się na zmianach, których źródłem były technologie cyfrowe, i na zasadniczej roli usług i rynków cyfrowych oraz uwydatniono technologiczne i geopolityczne cele UE. W komunikatach zatytułowanych „Kształtowania cyfrowej przyszłości Europy” i „Cyfrowa dekada Europy” Komisja szczegółowo przedstawiła działania na rzecz bezpiecznych usług i rynków cyfrowych. Priorytetowo potraktowano w niej obliczenia kwantowe, strategie dotyczące technologiiblockchain, sztuczną inteligencję, półprzewodniki (europejski akt o mikrochipach), suwerenność cyfrową, cyberbezpieczeństwo, 5G/6G, europejskie przestrzenie danych i globalne normy technologiczne. 9 marca 2021 r. UE opublikowała cyfrowy kompas określający cztery cele na 2030 r.:

  • umiejętności: co najmniej 80 % wszystkich osób dorosłych powinno posiadać podstawowe umiejętności cyfrowe, a w UE powinno być zatrudnionych 20 milionów specjalistów w dziedzinie ICT, przy większej liczbie kobiet podejmujących taką pracę;
  • przedsiębiorstwa: z usług w chmurze, dużych zbiorów danych i sztucznej inteligencji powinno korzystać 75 % przedsiębiorstw; przynajmniej podstawowy poziom wskaźnika wykorzystania technologii cyfrowych powinno osiągnąć ponad 90 % małych i średnich przedsiębiorstw w UE, a liczba jednorożców w UE powinna się podwoić;
  • infrastruktura: wszystkie gospodarstwa domowe w UE powinny mieć łączność gigabitową, a wszystkie zaludnione obszary znajdować się w zasięgu sieci 5G; produkcja najnowocześniejszych i zrównoważonych półprzewodników w Europie powinna stanowić 20 % produkcji światowej; w UE powinno zostać uruchomionych 10 000 neutralnych dla klimatu węzłów brzegowych oferujących wysoki stopień bezpieczeństwa; Europa powinna mieć swój pierwszy komputer kwantowy.
  • Usługi publiczne: wszystkie kluczowe usługi publiczne powinny być dostępne online; wszyscy obywatele powinni mieć dostęp do swojej dokumentacji medycznej a 80 % obywateli powinno korzystać z rozwiązań w zakresie tożsamości elektronicznej.

Program „Cyfrowa Europa”, ustanowiony rozporządzeniem (UE) 2021/694, jest inicjatywą UE, w ramach której przeznaczono 7,5 mld EUR (na lata 2021–2027) na projekty dotyczące technologii cyfrowych w obszarach takich jak obliczenia superkomputerowe, sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zaawansowane umiejętności cyfrowe i absorpcja technologii cyfrowych, wspierane przez ośrodki innowacji cyfrowych. Zostanie on dopasowany do innych programów UE, takich jak „Horyzont Europa”, instrument „Łącząc Europę” na rzecz infrastruktury cyfrowej, Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. W ramach odbudowy po pandemii COVID-19 państwa członkowskie są upoważnione do przeznaczenia co najmniej 20 % swoich funduszy odbudowy na projekty związane z cyfryzacją (rozporządzenie (UE) 2021/694).

W białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji z lutego 2020 r. podkreślono kluczową rolę AI oraz przewidywane korzyści społeczne i gospodarcze, jakie ona przyniesie we wszystkich sektorach. W październiku 2020 r. Parlament przyjął trzy rezolucje w sprawie sztucznej inteligencji obejmujące kwestie etyki,odpowiedzialności cywilnej i własności intelektualnej. W rezolucjach tych wezwano Komisję do opracowania europejskich ram prawnych dotyczących etycznego rozwoju i stosowania sztucznej inteligencji. 21 kwietnia 2021 r. Komisja opublikowała wniosek dotyczący aktu w sprawie sztucznej inteligencji, który ma wprowadzić neutralną technologicznie definicję sztucznej inteligencji i przepisy oparte na ocenie ryzyka. W czerwcu 2023 r. Parlament przyjął stanowisko w sprawie wniosku, z istotnymi poprawkami do tekstu Komisji, przed podjęciem ostatecznych negocjacji z Radą. We wrześniu 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za sztuczną inteligencję, która ma zapewnić osobom poszkodowanym przez sztuczną inteligencję taki sam poziom ochrony. Ponadto Komisja przedstawiła wniosek dotyczący nowej dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za produkty, która dotyczy m.in. produktów cyfrowych, takich jak sztuczna inteligencja.

Udostępnianie danych odgrywa kluczową rolę w cyfrowej wizji Europy. Sprzyjając innowacjom opartym na danych, UE dąży do zachowania równowagi między prywatnością, ochroną, etyką i bezpieczeństwem, a jednocześnie bada sposoby wykorzystywania i udostępniania danych nieosobowych na potrzeby nowych technologii i modeli biznesowych. W lutym 2020 r. UE wypuściła białą księgę w sprawie strategii w zakresie danych AI. Jego pierwszy element składowy – europejski akt w sprawie zarządzania danymi (rozporządzenie (UE) 2022/868), opublikowany 3 czerwca 2022 r., wszedł w życie we wrześniu 2023 r. Kładzie on nacisk na dostępność danych i na zaufanie. 23 lutego 2022 r. Komisja zaprezentowała drugi element składowy strategii – wniosek dotyczący aktu w sprawie danych, który dotyczy dostępu do danych przedsiębiorstw i konsumentów. Negocjacje międzyinstytucjonalne zakończyły się w czerwcu 2023 r. 26 stycznia 2022 r. Rada, Parlament i Komisja wydały deklarację w sprawie europejskich praw cyfrowych, w której podkreśliły znaczenie transformacji cyfrowej opartej na wartościach. Dane mają kluczowe znaczenie dla postępu społecznego, ekspansji gospodarczej i innowacji. Europejska przestrzeń danych – trzeci element strategii – obejmuje dziewięć obszarów i na niej właśnie ma się skupić Komisja w latach 2019–2025. Ponadto UE uruchamia za pośrednictwem NextGenerationEU europejską chmurę obliczeniową, opartą na ekosystemie stworzonym w ramach projektu Gaia-X, aby wesprzeć płynność danych i usług.

Jednym z kamieni węgielnych strategii cyfrowej jest stworzenie bezpieczniejszego i bardziej otwartego jednolitego rynku cyfrowego, którego znakiem rozpoznawczym są prawa użytkowników i uczciwa konkurencja między przedsiębiorstwami. Obejmuje ona dwa podstawowe akty ustawodawcze: akt o usługach cyfrowych i akt o rynkach cyfrowych, które mają na celu unowocześnienie przepisów regulujących usługi cyfrowe w UE. Przyjęte przez Parlament i Radę odpowiednio w październiku i we wrześniu 2022 r. akty te stanowią jednolity zbiór przepisów dla całej UE. W akcie o usługach cyfrowych określono zakres odpowiedzialności za usługi pośrednie, w szczególności za usługi świadczone przez platformy internetowe. Duże platformy internetowe będą podlegać szczególnym wytycznym ze względu na ryzyko rozpowszechniania na nich nielegalnych i szkodliwych treści. W akcie o rynkach cyfrowych określono zasady obowiązujące przedsiębiorstwo mające status strażnika dostępu, w których wzięto na celownik przedsiębiorstwa, które najłatwiej ulegają pokusie stosowania nieuczciwych praktyk. Chodzi tu o takie usługi jak pośrednictwo internetowe, sieci społecznościowe i przetwarzanie w chmurze.

Opierając się na akcie o usługach cyfrowych, w listopadzie 2022 r. Komisja zaproponowała środki mające na celu usprawnienie gromadzenia i udostępniania danych na potrzeby krótkoterminowego najmu lokali mieszkalnych. Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów (IMCO) Parlamentu Europejskiego jest w trakcie analizy tego wniosku, a od 15 listopada 2023 r. trwają rozmowy trójstronne.

W agendzie cyfrowej położono nacisk na e-administrację i transgraniczną współpracę w sektorze publicznym. 18 listopada 2022 r. Komisja zaproponowała akt w sprawie Interoperacyjnej Europy, który ma usprawnić usługi publiczne w UE. Na jego mocy powstanie Rada ds. Interoperacyjnej Europy, w której skład wejdą przedstawiciele państw członkowskich, Komisji i innych organów UE. Pandemia COVID-19 przyspieszyła rozwój europejskiej interoperacyjności, czego koronnym przykładem jest unijne cyfrowe zaświadczenie COVID. Zostało to podkreślone w komunikacie Komisji, w którym zwrócono uwagę na poprawę współpracy transgranicznej.

10 listopada 2022 r. w obliczu rosyjskiej napaści na Ukrainę Komisja i wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa opublikowali zasady polityki UE w zakresie cyberobrony oraz plan działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0. Nowa polityka w zakresie cyberobrony i plan działania mają na celu zwiększenie inwestycje w cyberobronę, zacieśnienie współpracy między cywilnymi i wojskowymi sektorami cyfrowymi, zapewnienie skutecznego zarządzania kryzysami cyberbezpieczeństwa i wzmocnienie pozycji UE w dziedzinie krytycznych technologii cyfrowych, a tym samym wzmocnienie europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego.

Budowanie zaufania w sieci ma kluczowe znaczenie dla wzrostu społecznego i gospodarczego. Rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej (rozporządzenie (UE) nr 910/2014) tworzy ramy bezpiecznych interakcji cyfrowych między obywatelami, przedsiębiorstwami i organami. Aby osiągnąć ten cel, Komisja zaproponowała zmianę rozporządzenia w sprawie tożsamości cyfrowej, której celem jest umożliwienie 80 % obywateli UE bezpiecznego dostępu do podstawowych usług publicznych, przy których potrzebna jest tożsamość cyfrowa, do 2030 r.

UE kładzie nacisk nie tylko na regulacje, lecz i na edukację cyfrową. Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021–2027 wspiera państwa członkowskie w dostosowaniu ich systemów kształcenia do ery cyfrowej. Priorytetowo potraktowano w nim stworzenie solidnego ekosystemu edukacji cyfrowej i podnoszenie umiejętności na potrzeby transformacji cyfrowej.

W grudniu 2020 r. w komunikacie Komisji przedstawiono plan odbudowy i transformacji europejskiego sektora mediów, która się ma dokonać m.in. poprzez rozwiązanie problemu fragmentacji rynku. Podkreślono w nim potrzebę zwiększenia krajowego wsparcia za pośrednictwem zatwierdzonych planów odbudowy oraz uwypuklono szkodliwy wpływ globalnych platform internetowych na media, w szczególności ich hegemonię na rynkach danych i reklam.

Europejski plan działania na rzecz demokracji uzupełnia plan medialny i koncentruje się na odbudowie sektora i dostosowaniu go do zmian cyfrowych. Omówiono w nim również kurczącą się wolność mediów z powodu narastających zagrożeń, które napotykają dziennikarze. Indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego (DESI) mierzy postępy państw UE w zakresie cyfryzacji zmierzające ku jednolitemu rynkowi cyfrowemu. Każdego roku profile DESI pomagają państwom członkowskim w zidentyfikowaniu obszarów wymagających poprawy; wskaźniki uwzględniają teraz również Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz kompas cyfrowy.

Rola Parlamentu Europejskiego

W rezolucji z dnia 12 marca 2019 r. Parlament wezwał Komisję do ponownej oceny zakresu dyrektywy w sprawie bezpieczeństwa sieci i informacji (NIS) z zamiarem uwzględnienia innych kluczowych sektorów, których nie uwzględniono w szczegółowych przepisach, oraz do zareagowania na zagrożenia związane z cyfryzacją. W rezolucji wezwano do dostosowania przepisów dyrektywy do wzmocnionej europejskiej polityki w zakresie cyberbezpieczeństwa i do wzmocnienia roli Agencji UE ds. Cyberbezpieczeństwa. W grudniu 2022 r. dyrektywa NIS 2 (dyrektywa (UE) 2022/2555) zastąpiła poprzednią dyrektywę, rozszerzając jej zakres na większą liczbę sektorów i podmiotów. We wrześniu 2022 r. Komisja przedstawiła projekt aktu dotyczącego cyberodporności, który dąży do zwiększenia bezpieczeństwa różnych produktów technologicznych. Parlament i Rada rozpoczęły negocjacje w sprawie tego aktu w czerwcu 2023 r.

16 września 2022 r. w ramach europejskiego planu działania na rzecz demokracji Komisja przedstawiła wniosek dotyczący aktu o wolności mediów, aby wzmocnić pluralizm i wolność mediów w UE. Akt ten miałby na celu stawienie czoła wyzwaniom, przed którymi stoi rynek usług medialnych, i wzmocnienie niezależności mediów. W odpowiedzi Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE) wraz z Komisją Kultury i Edukacji (CULT) oraz komisją IMCO przeprowadziły dwa wysłuchania (31 stycznia i 6 lutego 2023 r.) z zamiarem przedyskutowania wniosku. Negocjacje międzyinstytucjonalne są teraz w toku i mają się zakończyć przed końcem kadencji. Dodatkowo dla przejrzystości procesów demokratycznych kluczowe znaczenie ma uregulowanie reklamy politycznej, zwłaszcza jej jasnego oznaczania jako takiej. 25 listopada 2021 r. Komisja przedstawiła wniosek w tej sprawie. 11 lipca 2022 r. komisja IMCO zorganizowała wysłuchanie poświęcone przejrzystości reklamy politycznej, zarówno w internecie, jak i poza nim. 26 stycznia 2023 r. komisja IMCO wraz z komisjami CULT i LIBE przyjęła sprawozdanie w sprawie tego wniosku. Posłużyło ona za punkt wyjścia negocjacji międzyinstytucjonalnych, po których 7 listopada 2023 r. osiągnięto porozumienie polityczne. Prace Parlamentu nad transformacją cyfrową były solidnie wspierane przez Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia przy pomocy szeregu badań i dzięki warsztatom, które poświęcono wyzwaniom i możliwościom. W trakcie procesu legislacyjnego dotyczącego aktu o usługach cyfrowych i aktu o rynkach cyfrowych w jednym z badań przeanalizowano wpływ targetowania reklam. Warsztaty na temat skutków wniosków oraz wysłuchanie z udziałem sygnalistki Frances Haugen, byłej pracownicy Facebooka, były kolejną okazją do zgłębienia tematu. W lutym 2022 r. w jednym z badań poruszono kwestię wpływu influencerów na reklamę i ochronę konsumentów na jednolitym rynku. W sierpniu 2022 r. w raporcie przygotowanym przez ten sam departament omówiono sposób wykorzystywania nowych technologii do zwiększania bezpieczeństwa produktów oraz przedstawiono potencjalne zalety i wady takiego podejścia.

Po wspólnym wysłuchaniu publicznym w marcu 2022 r. komisje IMCO i LIBE, a także Parlament jako całość wspólnie poczynili postępy w pracach nad aktem w sprawie sztucznej inteligencji, przyjmując sprawozdanie zawierające kluczowe poprawki, wprowadzając dalsze zmiany i uzgadniając w czerwcu 2023 r. projekt mandatu negocjacyjnego w celu ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji w UE.

25 października 2023 r. posłowie do PE wezwali do wprowadzenia zakazu stosowania uzależniających technik, takich jak niekończące się przewijanie lub automatyczne odtwarzanie. Niektórzy posłowie chcą również wprowadzić cyfrowe „prawo do pozostawienia w spokoju” wraz z wykazem praktyk dobrego projektowania.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronach internetowych Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów oraz Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.

 

Kristi Polluveer / Christina Ratcliff / Barbara Martinello / Jordan De Bono