Noty tematyczne o Unii Europejskiej
Parlament Europejski
Wypełnij to pole

Europejska agenda cyfrowa

Platformy usług cyfrowych i nowo powstające technologie, takie jak sztuczna inteligencja, wciąż zmieniają sposób, w jaki Europa funkcjonuje, komunikuje się, robi zakupy i uczy się. Od 2024 r. UE przeszła od ustalania programu działań do jego wdrażania, a nowe przepisy dotyczące platform, danych, tożsamości cyfrowej, sztucznej inteligencji i cyberbezpieczeństwa prowadzą do bezpiecznych przestrzeni cyfrowych, uczciwej konkurencji i suwerenności cyfrowej zgodnych z zieloną transformacją.

Podstawa prawna

Chociaż w traktatach nie znalazły się szczegółowe przepisy dotyczące technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), UE może na podstawie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) podejmować działania w takich obszarach polityki jak: przemysł, konkurencja, handel, sieci transeuropejskie, badania naukowe, energetyka, tworzenie jednolitego rynku, swobodny przepływ towarów, przepływ osób i usług, edukacja i kultura.

Cele

Celem UE jest zapewnienie obywatelom i przedsiębiorstwom humanocentrycznej, bezpiecznej i zrównoważonej przyszłości cyfrowej. W oparciu o agendę lizbońską i agendę cyfrową z 2010 r.program na rzecz jednolitego rynku cyfrowego z 2015 r. rozszerzył dostęp do towarów i usług cyfrowych oraz stworzył lepsze warunki dla sieci i platform. W 2020 r. strategia „Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy” skupiła się na technologiach, które służą ludziom, wzmacniają konkurencyjność oraz wspierają otwarte, demokratyczne społeczeństwo. „Cyfrowy kompas” wytyczył cele, które mają zostać osiągnięte do 2030 r., dotyczące umiejętności, cyfrowych usług publicznych, transformacji przedsiębiorstw i odpornej infrastruktury. Od 2022 r. deklaracja praw i zasad cyfrowych w cyfrowej dekadzie zobowiązuje do przestrzegania wartości UE – prywatności, inkluzywności i zrównoważonego rozwoju – we wszystkich inicjatywach. Do realizacji zorientowanej na wyniki cyfrowej dekady mają teraz doprowadzić następujące etapy: zaufane przepływy danych, interoperacyjna tożsamość cyfrowa, uczciwe rynki platform, odpowiedzialna sztuczna inteligencja i silne cyberbezpieczeństwo.

Osiągnięcia

A. Pierwsza Europejska agenda cyfrowa: lata 2010–2020

Aby zachęcić do rozwoju sieci i usług cyfrowych, Parlament zwiększył kompetencje Organu Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej (BEREC). Organ ten wspiera współpracę między krajowymi organami regulacyjnymi a Komisją, zachęca do stosowania najlepszych praktyk i pracuje nad harmonizacją przepisów dotyczących komunikacji (rozporządzenie (UE) 2018/1971).

W pierwszej agendzie cyfrowej położono nacisk na cyfrowy wzrost gospodarczy poprzez propagowanie umiejętności cyfrowych, obliczeń wielkiej skali, cyfryzację przemysłu, rozwój sztucznej inteligencji i modernizację usług publicznych. Ponadto UE ustanowiła przepisy dotyczące blokowania geograficznego (rozporządzenie (UE) 2018/302) i możliwości przenoszenia usług cyfrowych (rozporządzenie (UE) 2017/1128), co umożliwiło konsumentom dostęp do treści online w całej UE.

Poza nowymi ramami regulacyjnymi w zakresie ochrony danych Unia przyjęła szereg aktów prawnych mających ułatwić rozwój gospodarki sprawnie wykorzystującej dane. Przyjęto m.in. następujące przepisy:

B. Druga Europejska agenda cyfrowa: „Cyfrowy kompas”

W tej agendzie cyfrowej skoncentrowano się na zmianach, których źródłem były technologie cyfrowe, i na zasadniczej roli usług i rynków cyfrowych, jednocześnie kładąc nacisk na technologiczne i geopolityczne cele UE. W komunikatach zatytułowanych „Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy” i „Cyfrowa dekada Europy” Komisja szczegółowo przedstawiła planowane działania na rzecz bezpiecznych usług i rynków cyfrowych. Priorytetowo potraktowano w nich obliczenia kwantowe, strategie dotyczące technologii blockchain, sztuczną inteligencję, półprzewodniki (europejski akt o mikrochipach), suwerenność cyfrową, horyzontalne wymagania w zakresie cyberbezpieczeństwa w odniesieniu do produktów z elementami cyfrowymi (rozporządzenie (UE) 2019/1020 zmienione rozporządzeniem (UE) 2024/2847), 5G/6G, europejskie przestrzenie danych i globalne normy technologiczne.

W marcu 2021 r. UE opublikowała Cyfrowy kompas określający cztery cele na 2030 r.:

  • umiejętności – co najmniej 80 % wszystkich dorosłych powinno posiadać podstawowe umiejętności cyfrowe, a w UE powinno być zatrudnionych 20 milionów specjalistów w dziedzinie ICT, przy większej liczbie kobiet podejmujących taką pracę;
  • przedsiębiorstwa – z usług w chmurze, dużych zbiorów danych i sztucznej inteligencji powinno korzystać 75 % przedsiębiorstw; przynajmniej podstawowy poziom wykorzystania technologii cyfrowych powinno osiągnąć ponad 90 % małych i średnich przedsiębiorstw w UE, a liczba jednorożców (firm typu start-up o znacznej wartości) w UE powinna się podwoić;
  • infrastruktura – wszystkie gospodarstwa domowe w UE powinny mieć łączność gigabitową, a wszystkie zaludnione obszary powinny znajdować się w zasięgu sieci 5G; produkcja najnowocześniejszych i zrównoważonych półprzewodników w Europie powinna stanowić 20 % produkcji światowej; w UE powinno zostać uruchomionych 10 000 neutralnych dla klimatu węzłów brzegowych oferujących wysoki stopień bezpieczeństwa; Europa powinna mieć swój pierwszy komputer kwantowy;
  • usługi publiczne – wszystkie kluczowe usługi publiczne powinny być dostępne online; wszyscy obywatele powinni mieć dostęp do swojej dokumentacji medycznej, a 80 % obywateli powinno korzystać z rozwiązań w zakresie tożsamości elektronicznej.

Program „Cyfrowa Europa”, ustanowiony rozporządzeniem (UE) 2021/694, jest inicjatywą UE dysponującą kwotą 7,5 mld EUR (na lata 2021–2027) na projekty z dziedziny technologii cyfrowych w takich obszarach jak obliczenia superkomputerowe, sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zaawansowane umiejętności cyfrowe i absorpcja technologii cyfrowych, wspierane przez ośrodki innowacji cyfrowych.

W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” do 2030 r. określono prawnie wiążące cele (obowiązujące od września 2022 r.), przekształcając strategię „Cyfrowy Kompas” w narzędzie wdrażania wyposażone w mechanizmy służące corocznej sprawozdawczości i współpracy między państwami członkowskimi.

1. Dane

W cyfrowej wizji Europy kluczową rolę odgrywa udostępnianie danych. Sprzyjając innowacjom opartym na danych, UE dąży do zachowania równowagi między prywatnością, ochroną, etyką i bezpieczeństwem, a jednocześnie poszukuje sposobów wykorzystywania i udostępniania danych nieosobowych na potrzeby nowych technologii i modeli biznesowych.

W unijnej strategii w zakresie danych znalazł się pomysł stworzenia wspólnych europejskich przestrzeni danych obejmujących dziewięć sektorów, dzięki którym będzie dostępna większa ilość danych z korzyścią dla gospodarki i obywateli, lecz jednocześnie przedsiębiorstwom i osobom fizycznym, które generują dane, zagwarantowano większą kontrolę nad tymi danymi. Europejskie ramy regulujące korzystanie z danych obejmują ogólne rozporządzenie o ochronie danych (rozporządzenie (UE) 2016/679) i dyrektywę o ochronie danych w sprawach karnych (dyrektywa (UE) 2016/680), europejski akt w sprawie zarządzania danymi (rozporządzenie (UE) 2022/868) dotyczący dostępności danych i zaufania w kontekście dzielenia się danymi oraz europejski akt w sprawie danych (rozporządzenie (UE) 2023/2854) dotyczący sprawiedliwego dostępu i praw użytkowników przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony danych osobowych.

2. Sztuczna inteligencja

W białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji (AI) z lutego 2020 r. podkreślono kluczową rolę AI we współczesnym społeczeństwie oraz przewidywane płynące z niej korzyści społeczne i gospodarcze we wszystkich sektorach. W marcu 2024 r. Parlament przyjął akt w sprawie sztucznej inteligencji. Wprowadza on zabezpieczenia dotyczące stosowania AI ogólnego przeznaczenia, ogranicza korzystanie z systemów identyfikacji biometrycznej przez organy ścigania, zakazuje scoringu obywateli i wykorzystywania sztucznej inteligencji do manipulowania słabościami użytkowników lub do posługiwania się nimi do jakichś celów, a także gwarantuje konsumentom prawo do składania skarg i otrzymywania merytorycznych wyjaśnień. Akt w sprawie AI obowiązuje od 1 sierpnia 2024 r. i jest wdrażany etapowo (6/9/12/24/36 miesięcy), a Urząd ds. AI koordynuje egzekwowanie przepisów na szczeblu UE.

We wrześniu 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za sztuczną inteligencję, która miała zapewnić osobom poszkodowanym przez sztuczną inteligencję taki sam poziom ochrony, lecz później go wycofała. Dodatkowo przedstawiła nową dyrektywę w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe (dyrektywa (UE) 2024/2853) dotyczącą produktów cyfrowych, takich jak AI.

3. Akt o usługach cyfrowych i akt o rynkach cyfrowych

Jednym z kamieni węgielnych strategii cyfrowej jest bezpieczniejszy i bardziej otwarty jednolity rynek cyfrowy, którego znakiem rozpoznawczym są prawa użytkowników i uczciwa konkurencja między przedsiębiorstwami. Tworzą go dwa podstawowe akty ustawodawcze: akt o usługach cyfrowych (DSA) i akt o rynkach cyfrowych (DMA), które mają na celu unowocześnienie przepisów regulujących usługi cyfrowe w UE. Akty te, przyjęte przez współprawodawców w 2022 r. i obowiązujące od maja 2023 r., stanowią jednolity zbiór przepisów dla całej Unii. W akcie o usługach cyfrowych określono zakres odpowiedzialności za usługi pośrednie, w szczególności za usługi świadczone przez platformy internetowe. Duże platformy internetowe podlegają szczególnym wytycznym ze względu na ryzyko rozpowszechniania na nich nielegalnych i szkodliwych treści. W akcie o rynkach cyfrowych określono zasady obowiązujące przedsiębiorstwo mające status strażnika dostępu, w których wzięto na celownik przedsiębiorstwa najłatwiej ulegające pokusie stosowania nieuczciwych praktyk. Chodzi tu o takie usługi jak pośrednictwo internetowe, sieci społecznościowe i przetwarzanie w chmurze. Opierając się na akcie o usługach cyfrowych, Komisja wyszła z propozycją rozporządzenia mającego na celu usprawnienie gromadzenia i udostępniania danych na potrzeby krótkoterminowego najmu lokali mieszkalnych. DSA obowiązuje w pełni od 17 lutego 2024 r. Egzekwowanie DMA nasiliło się w 2025 r. wraz z nałożeniem pierwszych grzywien na strażników dostępu; egzekwowanie i monitorowanie stanowią obecnie główny przedmiot prac Komisji.

4. Administracja elektroniczna, identyfikacja elektroniczna i cyfrowe euro

W agendzie cyfrowej położono nacisk na administrację elektroniczną i transgraniczną współpracę w sektorze publicznym. W marcu 2024 r., w następstwie przedstawionego w listopadzie 2022 r. przez Komisję wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie ustanowienia środków na rzecz wysokiego poziomu interoperacyjności sektora publicznego na terytorium Unii, Rada przyjęła akt w sprawie Interoperacyjnej Europy (rozporządzenie (UE) 2024/903), aby usprawnić usługi publiczne w UE. Na jego mocy powstała Rada ds. Interoperacyjnej Europy, w której skład wchodzą przedstawiciele państw członkowskich, Komisji i innych organów UE.

Budowanie zaufania w sieci ma kluczowe znaczenie dla wzrostu społecznego i gospodarczego. Rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej (rozporządzenie (UE) nr 910/2014) tworzy ramy bezpiecznych interakcji cyfrowych między obywatelami, przedsiębiorstwami i organami. Aby były one bezpieczne, w lutym 2024 r. Parlament przyjął ramy regulujące europejską identyfikację cyfrową (rozporządzenie (UE) 2024/1183), których celem jest umożliwienie 80% obywateli UE do 2030 r. bezpiecznego dostępu do podstawowych usług publicznych z wykorzystaniem tożsamości cyfrowej. Rozporządzenie (UE) 2024/1183 (eIDAS 2.0) obowiązuje od 20 maja 2024 r., w związku z czym państwa członkowskie przygotowują się do wprowadzenia unijnych portfeli tożsamości cyfrowej.

5. Cyberbezpieczeństwo

10 listopada 2022 r. w reakcji na napaść Rosji na Ukrainę Komisja i wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa zaprezentowali politykę UE w zakresie cyberobrony oraz plan działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0. Obie te inicjatywy mają na celu zwiększenie inwestycji w cyberobronę, zacieśnienie współpracy między cywilnymi i wojskowymi sektorami cyfrowymi, zapewnienie skutecznego zarządzania cyberkryzysami i wzmocnienie pozycji UE w dziedzinie krytycznych technologii cyfrowych. Wzmocni to europejską bazę technologiczno-przemysłową sektora obronnego – fundament przyszłego zintegrowanego ogólnoeuropejskiego przemysłu obronnego. W grudniu 2022 r. dyrektywa w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu cyberbezpieczeństwa w całej Unii (dyrektywa NIS 2) zastąpiła poprzednią dyrektywę NIS, rozszerzając jej zakres na większą liczbę sektorów i podmiotów. Termin transpozycji dyrektywy NIS 2 upłynął 17 października 2024 r., po czym wszczęto postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z powodu opóźnień we wdrażaniu. Rozporządzenie w sprawie horyzontalnych wymogów cyberbezpieczeństwa w odniesieniu do produktów z elementami cyfrowymi (akt dotyczący cyberodporności) weszło w życie 10 grudnia 2024 r., przy czym podstawowe obowiązki należy zacząć wypełniać do grudnia 2027 r. W kwietniu 2024 r. Parlament przyjął akt w sprawie cybersolidarności, którego celem jest wzmocnienie solidarności na poziomie UE, a także skuteczniejsze wykrywanie cyberzagrożeń i cyberincydentów oraz reagowanie na nie. Parlament i Rada osiągnęły również porozumienie co do zmiany aktu o cyberbezpieczeństwie.

6. Media i demokracja

W grudniu 2020 r. w komunikacie zatytułowanym „Europejskie media w cyfrowej dekadzie: plan działania na rzecz wsparcia odbudowy i transformacji” Komisja przedstawiła plan odbudowy i transformacji europejskiego sektora mediów. Podkreślono w nim potrzebę zwiększenia krajowego wsparcia za pośrednictwem zatwierdzonych pocovidowych planów odbudowy oraz uwypuklono szkodliwy wpływ globalnych platform internetowych na media, a zwłaszcza ich hegemonii na rynku danych i rynku reklam. Europejski plan działania na rzecz demokracji uzupełnia wcześniej wspomniany plan na rzecz mediów, koncentrując się na większym dostosowaniu sektora do realiów cyfrowych, na wolności i pluralizmie mediów oraz na przeciwdziałaniu dezinformacji. Omówiono w nim również kurczącą się wolność mediów, co jest spowodowane narastającymi zagrożeniami wymierzonymi w dziennikarzy. Rozporządzenie ustanawiające wspólne ramy dla usług medialnych na rynku wewnętrznym (europejski akt o wolności mediów), przyjęte w marcu 2024 r., gwarantuje niezależność redakcyjną i pluralizm mediów oraz chroni dziennikarzy przed inwigilacją.

7. Edukacja i umiejętności

UE kładzie nacisk nie tylko na regulacje, ale i na edukację cyfrową. Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021–2027 wspiera państwa członkowskie w dostosowywaniu ich systemów kształcenia do ery cyfrowej. Priorytetowo potraktowano w nim stworzenie solidnego ekosystemu edukacji cyfrowej i podnoszenie umiejętności na potrzeby transformacji cyfrowej.

8. Warunki pracy za pośrednictwem platform internetowych

W październiku 2024 r. przyjęto dyrektywę w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych (dyrektywa w sprawie pracy za pośrednictwem platform internetowych), w której sprecyzowano kryteria statusu zatrudnienia i uregulowano zarządzanie algorytmiczne.

9. Infrastruktura cyfrowa

21 lutego 2024 r. Komisja wyszła z nowymi inicjatywami na rzecz infrastruktury cyfrowej w Europie, aby rozpocząć dyskusję nad konkretnymi propozycjami dotyczącymi sprzyjania innowacji, bezpieczeństwu i odporności infrastruktury cyfrowej.

Rola Parlamentu Europejskiego

W rezolucji w sprawie zagrożeń dla bezpieczeństwa wynikających z rosnącej obecności technologicznej Chin w UE oraz możliwości podjęcia na szczeblu UE działań mających zmniejszyć te zagrożenia z 12 marca 2019 r. Parlament zalecił Komisji ponowną ocenę zakresu dyrektywy w sprawie bezpieczeństwa sieci i informacji oraz przeciwdziałanie zagrożeniom wynikającym z cyfryzacji, a także wezwał do działania spójnego ze wzmocnioną polityką UE w zakresie cyberbezpieczeństwa oraz do zwiększenia roli Agencji UE ds. Cyberbezpieczeństwa.

20 października 2020 r. Parlament przyjął trzy rezolucje w sprawie sztucznej inteligencji poruszające kwestie etyki, odpowiedzialności cywilnej i własności intelektualnej, w których wezwał do ustanowienia europejskich ram prawnych regulujących sztuczną inteligencję opartą na etyce. Aby przyspieszyć rozwój jednolitego rynku cyfrowego, Parlament przyjął rezolucję w sprawie aktu o usługach cyfrowych. Zaproponował w niej, by pakiet wniosków ustawodawczych wzmocnił rynek wewnętrzny, zagwarantował ochronę konsumentów, zapewnił jednakowe traktowanie nielegalnej działalności w internecie i w obrębie tradycyjnej gospodarki, utrzymał przejrzystość, zagwarantował poszanowanie praw i objął swoim zakresem podmioty spoza UE, których działalność dotyczy konsumentów z UE. Zaapelował również o większą uczciwość, przejrzystość i rozliczalność w odniesieniu do moderowania treści cyfrowych. Rezolucja ta była owocem refleksji czerpiącej z prac badawczych, warsztatów na temat przepisów dotyczących handlu elektronicznego dostosowanych do ery cyfrowej i serii badań dotyczących usług cyfrowych ze szczególnym uwzględnieniem handlu elektronicznego i sztucznej inteligencji zleconych przez Komisję Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów. Fakt dostosowania wniosków dotyczących aktu o usługach cyfrowych i aktu o rynkach cyfrowych do rezolucji Parlamentu pokazuje, że Parlament może wpływać na program prac ustawodawczych pomimo braku formalnego prawa inicjatywy ustawodawczej.

20 maja 2021 r. w rezolucji w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy Parlament wezwał do usunięcia wszelkich barier utrudniających funkcjonowanie jednolitego rynku cyfrowego oraz do lepszego wykorzystywania sztucznej inteligencji z punktu widzenia europejskich konsumentów.

12 grudnia 2023 r. w rezolucji w sprawie uzależniającej koncepcji usług online i ochrony konsumentów na jednolitym rynku UE Parlament wezwał do wprowadzenia zakazu stosowania uzależniających technik, takich jak niekończące się przewijanie lub automatyczne odtwarzanie. Niektórzy posłowie pragnęli również, by ustanowić cyfrowe „prawo do bycia pozostawionym w spokoju” wraz z wykazem praktyk dobrego projektowania.

13 grudnia 2023 r. posłowie podkreślili potrzebę ponownej oceny unijnych przepisów dotyczących blokowania geograficznego, aby usunąć wszelkie pozostałe bariery i w pełni wykorzystać potencjał jednolitego rynku.

13 marca 2024 r. w ramach europejskiego planu działania na rzecz demokracji Parlament przyjął rezolucję zatwierdzającą zaproponowany akt o wolności i pluralizmie mediów (europejski akt o wolności mediów) zwiększający ochronę niezależności mediów, a także akt o przejrzystości procesów demokratycznych (rozporządzenie (UE) 2024/900) regulujący reklamę polityczną.

Parlament, jako współprawodawca w przypadku aktu o usługach cyfrowych, aktu o rynkach cyfrowych i aktu w sprawie AI, monitoruje wdrażanie dyrektywy NIS 2 i aktu dotyczącego cyberodporności w ramach prac swoich komisji, dzięki wymogom sprawozdawczym i kontrolowaniu działań Komisji na rzecz egzekwowania przepisów.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronach internetowych Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów oraz Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.

 

Maxim Hauk