Efektywność energetyczna
Unijne działania na rzecz efektywności energetycznej mają na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, obniżenie rachunków za energię i poprawę bezpieczeństwa energetycznego przy jednoczesnym zmniejszeniu zależności od importowanych paliw kopalnych. Dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej zobowiązuje państwa UE do zmniejszenia zużycia energii o 11,7 % do 2030 r. w porównaniu z prognozami na 2020 r. W dyrektywie znalazły się roczne cele w zakresie oszczędności energii, które stopniowo stają się coraz ambitniejsze. Zobowiązuje też do zmniejszenia zużycia energii w budynkach publicznych i ich renowacji oraz wprowadza środki przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu. Odrębne przepisy mają na celu znaczne ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i zużycia energii w sektorze budowlanym.
Podstawa prawna
Art. 194 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
Osiągnięcia
A. Dyrektywa o efektywności energetycznej
1. Dyrektywa o efektywności energetycznej: w kierunku 2030 r.
Dyrektywa o efektywności energetycznej ustanawia cele UE w zakresie efektywności energetycznej, które służą redukcji zużycia energii pierwotnej i końcowej na poziomie UE o 11,7 % do 2030 r. w porównaniu z prognozami z 2020 r. Zużycie energii pierwotnej mierzy całkowite zapotrzebowanie na energię w danym kraju, natomiast zużycie energii końcowej odnosi się do całkowitej energii zużytej przez użytkowników końcowych (gospodarstwa domowe, zakłady przemysłowe itp.). W wartościach bezwzględnych zużycie energii pierwotnej i końcowej w UE do 2030 r. wyniesie, odpowiednio, nie więcej niż 992,5 i 763 milionów ton oleju ekwiwalentnego (Mtoe).
Chociaż cel w zakresie zużycia energii końcowej jest wiążący dla wszystkich państw UE, cel dotyczący zużycia energii pierwotnej jest jedynie orientacyjny. Dyrektywa zobowiązuje państwa UE do ustalenia orientacyjnych krajowych celów w zakresie efektywności energetycznej na podstawie wkładów w zużycie energii końcowej, aby osiągnąć cel Unii. Określa on, ile energii rocznie muszą zaoszczędzić państwa UE, przy czym cele są stopniowo zwiększane: co najmniej 0,8% zużycia energii końcowej do 2023 r., wzrost do 1,3 % od 2024 r., 1,5 % od 2026 r., a ostatecznie 1,9 % od 2028 r. Zgodnie z dyrektywą Komisja ocenia obecne partnerstwa na rzecz efektywności energetycznej i w razie potrzeby proponuje nowe partnerstwa dla konkretnych sektorów na szczeblu UE.
Dyrektywa nakłada na sektor publiczny obowiązek świecenia przykładem: instytucje publiczne UE muszą zmniejszać łączne zużycie energii końcowej o co najmniej 1,9 % rocznie w porównaniu z 2021 r. oraz modernizować co roku co najmniej 3 % całkowitej powierzchni ogrzewanych lub chłodzonych budynków. Zmieniono definicję efektywnych systemów ciepłowniczych i określono nowe wymogi, aby osiągnąć pełną dekarbonizację dostaw do tych systemów do 2050 r.
Ponadto dyrektywa nakłada obowiązki sprawozdawcze na ośrodki przetwarzania danych, specjalne punkty kompleksowej obsługi dla małych i średnich przedsiębiorstw, gospodarstwa domowe i organy publiczne, a także obowiązki w zakresie planowania ogrzewania i chłodzenia w gminach liczących ponad 45 tys. mieszkańców. Zawiera przepisy dotyczące ochrony konsumentów, definiuje ubóstwo energetyczne na szczeblu UE i wprowadza środki mające na celu jego ograniczenie.
Zmiana dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej była wynikiem czterech różnych etapów:
- W 2018 r. pakiet „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków” zakładał zmniejszenie zużycia energii pierwotnej i końcowej w UE o 32,5 % do 2030 r. w porównaniu z prognozami z 2007 r.
- W 2021 r. w pakiecie „Gotowi na 55” zaproponowano zwiększenie unijnego celu w zakresie efektywności energetycznej do co najmniej 9 % do 2030 r. w porównaniu z prognozami na 2030 r. przedstawionymi w 2020 r. W ramach przeglądu wprowadzono zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim” jako filar unii energetycznej.
- W 2022 r. w planie REPowerEU zaproponowano – w następstwie rosyjskiej napaści na Ukrainę – dalsze zwiększenie wiążącego celu w zakresie efektywności energetycznej: do 13 % do 2030 r., oraz wprowadzono cele w zakresie zmniejszenia popytu na wewnętrznym rynku energii (nota tematyczna2.1.9).
- W 2023 r. Parlament i Rada uzgodniły cel w zakresie efektywności energetycznej na poziomie 11,7 % do 2030 r.
Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu kraje UE muszą mieć dziesięcioletnie krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu (KPEiK) na lata 2021–2030 i co dwa lata składać sprawozdania z postępów. Komisja monitoruje i ocenia sprawozdania z postępów oraz może podjąć kroki na szczeblu UE, aby zapewnić ich spójność z ogólnymi celami UE.
2. Przyszłe działania
W ramach Paktu dla czystego przemysłuPlan działania na rzecz przystępnej cenowo energii ma na celu zwiększenie efektywności energetycznej i redukcję kosztów energii ponoszonych przez przemysł i konsumentów. Plan obejmuje utworzenie europejskiego rynku efektywności energetycznej, aby zachęcić przedsiębiorstwa do racjonalnych pod względem kosztów rozwiązań, oraz aktualizację unijnych przepisów dotyczących etykietowania energetycznego i ekoprojektu, aby promować bardziej wydajne produkty o dłuższej przydatności. Oczekuje się, że tego typu działania przyniosą znaczne oszczędności, przy czym szacuje się, że do 2030 r. rachunki za energię obniżą się nawet o 162 mld EUR.
B. Ogólne ramy
1. Charakterystyka energetyczna budynków
a. Dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków
Dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków ma na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i zużycia energii w sektorze budowlanym w UE, dzięki czemu do 2050 r. stanie się on neutralny dla klimatu, renowację budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej oraz poprawę wymiany informacji na temat charakterystyki energetycznej. Weszła w życie 28 maja 2024 r. i wymaga transpozycji do prawa krajowego do 29 maja 2026 r.
W nowej dyrektywie określono cele redukcji emisji dla budynków zarówno na szczeblu unijnym, jak i krajowym:
- wszystkie nowe budynki w UE będą musiały być bezemisyjne od 2030 r.; a nowe budynki publiczne (własne lub najmowane) – od 2028 r.
- W przypadku budynków mieszkalnych państwa UE muszą dążyć do stopniowej renowacji całego zasobu budowlanego, zmniejszając średnie zużycie energii pierwotnej o co najmniej 16 % do 2030 r. i w przedziale 20–22% do 2035 r. – okresem referencyjnym jest 2020 r.
- W przypadku budynków niemieszkalnych kraje UE mają określić minimalne normy charakterystyki energetycznej i poddać renowacji 16 % budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej do 2030 r. i 26 % do 2033 r.
W dyrektywie zdefiniowano „budynek bezemisyjny”, „budynek o niemal zerowym zużyciu energii” i „ważniejszą renowację” i zastąpiono długoterminowe strategie renowacji krajowymi planami renowacji budynków, które są wygodniejsze w stosowaniu i łatwiej je monitorować. Wzywa się kraje UE do stopniowego rozmieszczania instalacji słonecznych na budynkach publicznych i niemieszkalnych, w zależności od ich wielkości, oraz na wszystkich nowych budynkach mieszkalnych do 2030 r., jeżeli jest to możliwe z technicznego i ekonomicznego punktu widzenia. Zdecydowano także o wstrzymaniu dotacji na wolnostojące kotły na paliwa kopalne od 2025 r., zobowiązano kraje UE do utworzenia infrastruktury pomocy technicznej, wprowadzenia wyjątków dla zabudowań rolniczych i zabytków oraz dla budynków o szczególnych walorach architektonicznych lub historycznych, budynków tymczasowych, kościołów i miejsc kultu.
b. Inicjatywa „Fala renowacji”
W październiku 2020 r. Komisja opublikowała inicjatywę „Fala renowacji”, aby zachęcić do modernizacji budynków. Jej celem jest co najmniej podwojenie wskaźników renowacji w ciągu najbliższej dekady i dopilnowanie, by renowacje skutkowały wzrostem efektywności energetycznej i zasobooszczędności.
2. Produkcja ciepła i energii elektrycznej w układzie kogeneracji
Kogeneracja to jednoczesna produkcja energii elektrycznej i ciepła użytkowego. Zgodnie z dyrektywą o efektywności energetycznej Komisja może wymagać od krajów UE kompleksowej oceny potencjału efektywnego ogrzewania i chłodzenia, w tym oceny potencjału kogeneracji.
3. Efektywność energetyczna produktów
UE wprowadziła szereg środków dotyczących efektywności energetycznej produktów, w tym dyrektywę w sprawie ekoprojektu dla produktów związanych z energią i rozporządzenie w sprawie ekoprojektu, wraz z zasadami oznaczania efektywności energetycznej produktów, które eliminują oznaczenia A+, A++ lub A+++ i powracają do prostszej skali A–G.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament stale apelował o wyznaczenie ambitniejszych celów efektywności energetycznej i o bardziej rygorystyczne przepisy.
17 stycznia 2018 r. Parlament przyjął poprawki w pierwszym czytaniu, w których opowiedział się za minimalnym 35 % celem zwiększenia efektywności energetycznej w UE do 2030 r., wyższym niż 30 % zaproponowane przez Komisję.
15 stycznia 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu, w której wezwał do zmiany dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej i dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej budynków zgodnie z ambitniejszymi celami klimatycznymi UE. 17 września 2020 r. przyjął rezolucję na rzecz maksymalizacji potencjału efektywności energetycznej zasobów budowlanych w UE, wzywając Komisję do opracowania spójnych środków na rzecz szybszej i gruntowniejszej renowacji budynków.
14 września 2022 r. Parlament przyjął poprawkę podnoszącą unijny cel efektywności energetycznej – zaproponowany przez Komisję w planie REPowerEU – do co najmniej 14,5 % zużycia energii końcowej do 2030 r. w porównaniu z prognozami na 2020 r. Odpowiada to limitom zużycia energii końcowej i pierwotnej wynoszącym odpowiednio 740 i 960 Mtoe.
14 marca 2023 r. Parlament określił swoje stanowisko w pierwszym czytaniu, zgodnie z którym budynki mieszkalne w UE powinny spełniać minimalne normy charakterystyki energetycznej (klasa E do 2030 r. oraz D do 2033 r.) oraz w sprawie środków przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu. Budynki niemieszkalne i publiczne musiałyby osiągnąć te klasy odpowiednio do 2027 r. i 2030 r. Ograniczona liczba wyjątków dotyczyłaby budynków specjalnych (pomników, budynków technicznych, budynków wykorzystywanych tymczasowo, kościołów, miejsc kultu itp.) oraz mieszkań socjalnych, w których renowacje doprowadziłyby do wzrostu czynszu, którego nie można zrekompensować oszczędnościami na rachunkach za energię. Gospodarstwom domowym znajdującym się w trudnej sytuacji należy udostępnić ukierunkowane dotacje i subwencje.
W rezolucji z 3 kwietnia 2025 r. w sprawie sektorów energochłonnych Parlament wezwał Komisję do ich wspierania w stosowaniu czystych, neutralnych emisyjnie technologii i energooszczędnych metod produkcji oraz do szybkiego rozwiązania problemu wysokich kosztów energii, z którymi borykają się te sektory.
Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.
Kristin BECKER / Matteo Ciucci