Fundusz Spójności
W tej nocie przedstawiamy Fundusz Spójności, który został ustanowiony w 1994 r. i udostępnia środki na projekty z zakresu ochrony środowiska oraz na projekty w ramach sieci transeuropejskich w tych państwach UE, których dochód narodowy brutto na mieszkańca nie sięga 90% średniej unijnej. Wyjaśniamy ramy prawne Funduszu Spójności, jego cele oraz przepisy budżetowe i finansowe, a także które kraje kwalifikują się do korzystania z Funduszu. Prezentujemy ponadto rolę, jaką Parlament Europejski odgrywa względem Funduszu Spójności.
Podstawa prawna
- Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: Art. 177 (w szczególności jego akapit drugi) ustanawia Fundusz Spójności zgodnie z celami UE w zakresie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej.
- Rozporządzenie w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności (rozporządzenie (UE) 2021/1058) określa szczegółowe przepisy regulujące te dwa fundusze na lata 2021–2027.
- inwestycje na rzecz środowiska, włączając w to dziedziny związane ze zrównoważonym rozwojem i energią przynoszące korzyści środowisku;
- sieci transeuropejskie w obszarze infrastruktury transportowej (na przykład TEN-T);
- pomoc techniczną.
Cele
Fundusz Spójności został ustanowiony po to, aby zwiększyć gospodarczą, społeczną i terytorialną spójność UE równocześnie z promowaniem zrównoważonego rozwoju. W okresie programowania 2021–2027 wspiera on:
W przypadku projektów służących osiągnięciu unijnych celów z zakresu ochrony środowiska Fundusz Spójności może także udzielać wsparcia w dziedzinach związanych ze zrównoważonym rozwojem, np. w dziedzinie efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii oraz – w obszarze transportu poza sieciami transeuropejskimi – w dziedzinie transportu kolejowego, śródlądowego i morskiego, intermodalnych systemów transportowych i ich interoperacyjności, zarządzania ruchem drogowym, morskim i lotniczym, ekologicznego transportu miejskiego i publicznych środków transportu.
Fundusz Spójności finansuje programy, za które wspólnie odpowiadają Komisja Europejska oraz władze krajowe i regionalne w państwach UE. Państwa UE wybierają projekty, które mają być finansowane, i odpowiadają za bieżące zarządzanie, natomiast Komisja pomaga im w dopilnowaniu, by projekty zostały pomyślnie zakończone, i sprawdza, czy fundusze są właściwie wydatkowane. Przepisy dotyczące sposobu wykorzystywania funduszy ujęto w rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów.
Kwalifikujące się kraje
Fundusz Spójności przeznaczony jest dla państw UE, których dochód narodowy brutto na mieszkańca jest niższy niż 90% średniej unijnej. W okresie programowania 2021–2027 z Funduszu Spójności korzysta 15 państw UE: Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Estonia, Grecja, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry.
Budżet i zasady finansowania
Zasady dotyczące Funduszu Spójności na lata 2021–2027 zostały ustanowione rozporządzeniem w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności. Z tego funduszu wspierane są projekty w ramach celu „Inwestycje na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia”, głównie projekty infrastrukturalne związane z ochroną środowiska i transportem, w tym sieci transeuropejskie.
W rozporządzeniu utrzymano koncentrację tematyczną polityki spójności UE. Fundusz Spójności przyczynia się do osiągnięcia dwóch celów szczegółowych: bardziej ekologicznej, niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym (wariant strategiczny (WS) 2) oraz lepiej połączonej Europy (WS 3).
Polityka spójności określa wykaz działań, które nie mogą być wspierane z Funduszu Spójności w latach 2021–2027. Wykaz ten obejmuje likwidację lub budowę elektrowni jądrowych, infrastrukturę portów lotniczych (z wyjątkiem regionów najbardziej oddalonych) oraz niektóre obiekty związane z gospodarowaniem odpadami (np. składowiska odpadów).
Na Fundusz Spójności na lata 2021–2027 Unia przeznaczyła 42,6 mld EUR (w cenach z 2018 r., co odpowiada wartości pieniądza z 2018 r.), w tym 10 mld EUR na instrument „Łącząc Europę”, który jest unijnym programem finansowania wspierającym rozwój transeuropejskiej infrastruktury w takich obszarach jak transport, energetyka i usługi cyfrowe. Poziom współfinansowania może sięgnąć 85 % wartości projektów.
Oczekuje się, że 37 % ogółu alokacji finansowych z Funduszu Spójności przyczyni się do realizacji celów klimatycznych UE.
Przydział środków z Funduszu Spójności na lata 2021–2027 według państwa UE
| Państwo UE | Budżet (w mln EUR) |
|---|---|
| Bułgaria | 1 467 |
| Czechy | 7 389 |
| Estonia | 952 |
| Grecja | 3 508 |
| Chorwacja | 1 372 |
| Cypr | 207 |
| Łotwa | 1 204 |
| Litwa | 1 645 |
| Węgry | 3 015 |
| Malta | 192 |
| Polska | 10 750 |
| Portugalia | 3 946 |
| Rumunia | 4 094 |
| Słowenia | 834 |
| Słowacja | 1 868 |
| Ogółem | 42 556* |
* Włącznie z pomocą techniczną (114 mln EUR).
Źródło: Komisja Europejska, według cen z 2018 r.
Rola Parlamentu Europejskiego
Rozporządzenia ustanawiające nową politykę spójności na lata 2021–2027 podlegały zwykłej procedurze ustawodawczej, w ramach której Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej wspólnie przyjmują akty prawne, dysponując równymi uprawnieniami. Oznaczało to, że Parlament miał pełne prawo do zaproponowania poprawek, co umożliwiło mu uelastycznienie proponowanych przepisów i lepsze dostosowanie ich do potrzeb państw UE.
W rezolucji z dnia 6 kwietnia 2022 r. w sprawie rozpoczęcia wdrażania polityki spójności na lata 2021–2027 Parlament wskazał COVID-19 jako główną przyczynę opóźnień w negocjacjach dotyczących polityki spójności, co spowodowało z kolei opóźnienie w przyjęciu ram ustawodawczych na okres finansowania 2021–2027. Obawiając się cięć budżetowych w nadchodzącym okresie programowania, wezwał Komisję do przedstawienia planu awaryjnego, aby ograniczyć ryzyko niepełnego wykorzystania środków i umorzenia zobowiązań ze względu na późne uruchomienie programów. W rezolucji podkreślił, że opóźnienia we wdrażaniu polityki spójności na lata 2021–2027 utrudniają państwom UE reagowanie na kryzysy, w tym na napaść Rosji na Ukrainę.
We wrześniu 2025 r. w ramach śródokresowego przeglądu polityki spójności na lata 2021–2027 Parlament i Rada przyjęły zmiany do rozporządzeń regulujących Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego i Fundusz Spójności. Zmiany te umożliwiają państwom UE przekierowanie finansowania z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności na nowe priorytety strategiczne UE, takie jak energia, odporność gospodarki wodnej i inwestycje w mieszkalnictwo (w tym na rzecz przystępnych cenowo i zrównoważonych mieszkań). Aby więcej dowiedzieć się, co zmieniło się po przeglądzie śródokresowym, zobacz notę tematyczną (3.1.1).
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Rozwoju Regionalnego, Rolnictwa i Rybołówstwa. Więcej informacji na ten temat na stronie Komisji Rozwoju Regionalnego
Kelly Schwarz / JOHANNA CHLÖÉ LYOR TIRINELLI