Fundusz Spójności

Fundusz Spójności został ustanowiony w 1994 r. i udostępnia środki na projekty z zakresu ochrony środowiska oraz na projekty w ramach sieci transeuropejskich w tych państwach członkowskich, których dochód narodowy brutto na mieszkańca nie sięga 90 % średniej unijnej.

Podstawa prawna

Artykuł 177 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) (w szczególności jego akapit drugi)

Cele

Fundusz Spójności został ustanowiony w trosce o zwiększenie gospodarczej, społecznej i terytorialnej spójności Unii Europejskiej z myślą o zrównoważonym rozwoju. W okresie programowania 2021–2027 z funduszu są wspierane:

• inwestycje na rzecz środowiska, włączając w to dziedziny związane ze zrównoważonym rozwojem i energią przynoszące korzyści środowisku,
• sieci transeuropejskie w obszarze infrastruktury transportowej (TEN-T),
• pomoc techniczna.

W przypadku projektów służących osiągnięciu unijnych celów z zakresu ochrony środowiska Fundusz Spójności może także udzielać wsparcia w dziedzinach związanych ze zrównoważonym rozwojem, np. w dziedzinie efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii oraz – w obszarze transportu poza sieciami transeuropejskimi – w dziedzinie transportu kolejowego, śródlądowego i morskiego, intermodalnych systemów transportowych i ich interoperacyjności, zarządzania ruchem drogowym, morskim i lotniczym, ekologicznego transportu miejskiego i publicznych środków transportu.

Fundusz Spójności finansuje programy podlegające zarządzaniu dzielonemu, za które wspólnie odpowiadają Komisja Europejska oraz władze krajowe i regionalne w państwach członkowskich. Państwa członkowskie wybierają projekty do finansowania i biorą na siebie odpowiedzialność za bieżące zarządzanie. Przepisy dotyczące sposobu wykorzystywania funduszy zostały ustanowione rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów.

Kwalifikujące się kraje

Fundusz Spójności przeznaczony jest dla państw członkowskich, których dochód narodowy brutto na mieszkańca jest niższy niż 90 % średniej unijnej. W okresie programowania 2021–2027 z Funduszu Spójności korzysta 15 państw członkowskich: Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Estonia, Grecja, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry.

Budżet i zasady finansowania

Zasady dotyczące Funduszu Spójności na lata 2021–2027 zostały ustanowione rozporządzeniem w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności. Z tego funduszu wspierane są projekty w ramach celu „Inwestycje na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia”, głównie projekty infrastrukturalne związane z ochroną środowiska i transportem, w tym sieci transeuropejskie (TEN-T).

W rozporządzeniu utrzymano koncentrację tematyczną polityki spójności UE. Fundusz Spójności przyczynia się do osiągnięcia dwóch celów szczegółowych: bardziej ekologicznej, niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym (wariant strategiczny (WS) 2) oraz lepiej połączonej Europy (WS 3).

Polityka spójności określa działania, które nie mogą być wspierane z Funduszu Spójności w okresie finansowania 2021–2027. Wykaz obejmuje likwidację lub budowę elektrowni jądrowych, infrastrukturę portów lotniczych (z wyjątkiem regionów najbardziej oddalonych) oraz niektóre działania związane z gospodarką odpadami (np. składowanie odpadów).

Na Fundusz Spójności na lata 2021–2027 Unia przeznaczyła 42,6 mld EUR (w cenach z 2018 r., co odpowiada wartości pieniądza z 2018 r.), w tym 10 mld EUR na instrument „Łącząc Europę”, który jest unijnym programem finansowania wspierającym rozwój transeuropejskiej infrastruktury w takich obszarach jak transport, energetyka i usługi cyfrowe. Poziom współfinansowania może sięgnąć 85 % wartości projektów.

Oczekuje się, że 37 % ogółu alokacji finansowych z Funduszu Spójności przyczyni się do realizacji celów klimatycznych UE.

Przydział środków z Funduszu Spójności na lata 2021–2027 według państwa członkowskiego

* Włącznie z pomocą techniczną (114 mln EUR).

Źródło: Komisja Europejska, według cen z 2018 r.

Rola Parlamentu Europejskiego

Przepisy ustanawiające nową politykę spójności na lata 2021–2027 podlegały zwykłej procedurze ustawodawczej, więc Parlament był w pełni uprawniony do przedstawienia poprawek. Parlament mógł dzięki temu sprawić, że zaproponowane przepisy stały się bardziej elastyczne i w większym stopniu odpowiadają potrzebom państw członkowskich.

W rezolucji z dnia 6 kwietnia 2022 r. w sprawie rozpoczęcia wdrażania polityki spójności na lata 2021–2027 Parlament wskazał COVID-19 jako główną przyczynę opóźnień w negocjacjach dotyczących polityki spójności, co spowodowało z kolei opóźnienie w przyjęciu ram ustawodawczych na okres finansowania 2021–2027. Parlament, obawiając się cięć budżetowych w nadchodzącym okresie programowania, wezwał Komisję do przedstawienia planu awaryjnego z myślą o ograniczeniu ryzyka niepełnego wykorzystania środków i umarzania zobowiązań ze względu na późne uruchomienie programów. W rezolucji podkreślił, że opóźnienia we wdrażaniu polityki spójności na lata 2021–2027 utrudniają państwom członkowskim reagowanie na kryzysy, w tym na napaść Rosji na Ukrainę.

We wrześniu 2025 r. w ramach przeglądu śródokresowego polityki spójności na lata 2021–2027 Parlament i Rada przyjęły zmiany do rozporządzeń regulujących Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Fundusz Spójności. Zmiany te umożliwiają państwom członkowskim przekierowanie finansowania z EFRR i Funduszu Spójności na nowe priorytety strategiczne UE, takie jak energia, odporność gospodarki wodnej i inwestycje w mieszkalnictwo (w tym na rzecz przystępnych cenowo i zrównoważonych mieszkań). Aby więcej dowiedzieć się, co zmieniło się po przeglądzie śródokresowym, zobacz notę tematyczną (3.1.1).

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Rozwoju Regionalnego.

 

Kelly Schwarz / Rubin Johann HAGELS

10-2025