Rialú buiséadach
Mínítear sa bhileog eolais seo cad is rialú buiséadach ann agus cén fáth a bhfuil tábhacht leis san Aontas. Tugtar isteach leis an creat dlíthiúil lena rialaítear rialú buiséadach an Aontais agus leagtar amach ann an chaoi a bhfeidhmítear rialú buiséadach ar an leibhéal náisiúnta, agus ar leibhéal institiúideach agus polaitiúil an Aontais. Mínítear ann an nós imeachta um urscaoileadh agus ról Pharlaimint na hEorpa agus cuirtear i láthair ann samplaí a bhí ann le déanaí de ghrinnscrúdú buiséadach agus de dhúshláin leanúnacha.
An bunús dlí
Tá rialú buiséadach bunaithe ar roinnt doiciméad dlíthiúil.
- An Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE): Sainítear in Airteagail 287, 317–319, 322 agus 325 an bunús dlí le haghaidh chur chun feidhme bhuiséad an Aontais, iniúchóireacht agus cosaint ar chalaois.
- Le Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509, ar a dtugtar an Rialachán Airgeadais, leagtar amach rialacha mionsonraithe maidir le buiséad an Aontais a bhunú, a chur chun feidhme agus a iniúchadh, lena n-áirithítear bainistíocht fhónta airgeadais agus trédhearcacht.
- Leis an gComhaontú Idirinstitiúideach maidir le smacht buiséadach, comhar agus bainistíocht fhónta airgeadais, cuirtear feabhas ar an gcomhar idir institiúidí an Aontais agus treisítear an smacht fioscach le linn an phróisis bhuiséadaigh.
- Leagtar amach i Rialacha Nós Imeachta Pharlaimint na hEorpa, go háirithe Rialacha 101–102, 106, 139, agus Iarscríbhinn V, a próisis inmheánacha maidir le grinnscrúdú buiséadach, nósanna imeachta um urscaoileadh agus maoirseacht ar chúrsaí airgeadais.
Cuspóirí
Is é is aidhm don rialú buiséadach an méid seo a leanas a áirithiú maidir le caiteachas uile an Aontais:
- go bhfuil sé dlíthiúil,
- go bhfuil sé ceart,
- go ndéantar é a thaifeadadh i gceart,
- go ndéantar é a bhainistiú go héifeachtúil, go héifeachtach agus go heacnamaíoch.
Cad is rialú buiséadach ann?
Cinntíonn rialú buiséadach san Aontas Eorpach go mbailítear agus go gcaitear airgead ó bhuiséad an Aontais go dlíthiúil, go héifeachtúil agus go héifeachtach.
Is minic a dhéantar na chéad seiceálacha ar an leibhéal náisiúnta, áit a ndéanann na Ballstáit faireachán ar an gcaoi a mbailítear agus a gcaitear cistí. Ar leibhéal an Aontais, seiceálann gach institiúid a caiteachas féin go hinmheánach, agus déanann Cúirt Iniúchóirí na hEorpa (CIE) seiceáil neamhspleách sheachtrach. Déanann CIE athbhreithniú ar cé acu atá nó nach bhfuil caiteachas an Aontais dlíthiúil agus má chomhlíonann sé a spriocanna, agus tuairiscíonn sé a thorthaí gach bliain ansin. Déanann Parlaimint na hEorpa measúnú ansin féachaint ar cuireadh an buiséad chun feidhme i gceart agus i gcomhréir leis na rialacha.
Is féidir leis na seiceálacha sin cabhrú freisin le calaois a chosc agus a chinntiú go gcuirfidh cistiú ón Aontas fíorthairbhí ar fáil do shaoránaigh.
Conas a oibríonn rialú buiséadach?
A. Rialú ar an leibhéal náisiúnta
Déanann údaráis náisiúnta sna Ballstáit na chéad seiceálacha ar an gcaoi a mbailítear agus a gcaitear cistí, den chuid is mó. Mar thoradh air sin, is iad atá freagrach as gnéithe áirithe den rialú buiséadach, go háirithe as acmhainní dílse traidisiúnta amhail dleachtanna custaim, a bhailíonn siad agus a sheiceálann siad thar ceann an Aontais. Tá siad ar thús cadhnaíochta freisin maidir le calaois agus neamhrialtachtaí eile a bhaineann le buiséad an Aontais a bhrath agus aghaidh a thabhairt orthu.
Déanann na Ballstáit an chéad iniúchadh freisin ar chaiteachas faoi bhainistíocht chomhroinnte – cistí ina dtarmligeann an Coimisiún Eorpach cúraimí cur chun feidhme buiséid chuig údaráis náisiúnta sna Ballstáit. Áirítear orthu sin cistí amhail Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa agus Ciste Sóisialta na hEorpa (ar a dtugtar na Cistí Struchtúracha orthu le chéile), chomh maith leis an gCiste Eorpach um Ráthaíocht Talmhaíochta agus an Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe.
B. Rialú ar leibhéal an Aontais
Ar leibhéal an Aontais, tá trí chineál rialaithe ann: rialú inmheánach, rialú seachtrach agus rialú ar an leibhéal polaitiúil, nó formhaoirseacht pholaitiúil.
1. Rialú inmheánach
Déanann gach institiúid de chuid an Aontais faireachán ar a buiséad féin. Déanann oifigigh údarúcháin, cuntasóirí agus iniúchóirí inmheánacha seiceálacha chun a áirithiú go láimhseáiltear cistí i gceart agus i gcomhréir leis na rialacha.
2. Rialú seachtrach
Déanann CIE, le tacaíocht ó institiúidí náisiúnta iniúchóireachta, iniúchadh ar chuntais agus ar chaiteachas an Aontais agus cuireann sí tuarascálacha mionsonraithe faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa agus Chomhairle an Aontais Eorpaigh gach bliain (arb ionann iad le chéile agus údarás buiséadach an Aontais), i gcomhréir le hAirteagal 287 CFAE. Is éard atá in obair CIE:
- ráiteas dearbhaithe maidir le hiontaofacht na gcuntas agus dlíthiúlacht agus rialtacht na n-idirbheart is bun leo (a dtugtar DAS air);
- tuarascáil bhliantúil maidir le cur chun feidhme an bhuiséid ghinearálta, lena n-áirítear buiséid na n-institiúidí agus na sainchomhlachtaí uile;
- tuarascálacha sonracha ar ghníomhaireachtaí agus comhlachtaí an Aontais;
- tuarascálacha speisialta ar fheidhmíocht agus ar chomhlíonadh;
- athbhreithnithe ar réimsí beartais nó ar shaincheisteanna atá ag teacht chun cinn.
Go dtí 2021, d’fhoilsigh CIE tuarascáil bhliantúil freisin maidir le feidhmíocht fhoriomlán an bhuiséid. Tuairiscíonn sé freisin ar ghníomhaíochtaí iasachtaíochta agus iasachtaithe agus ar an gCiste Eorpach Forbraíochta, atá comhtháite anois i bplean caiteachais fadtéarmach an Aontais, an creat airgeadais ilbhliantúil.
3. Maoirseacht pholaitiúil
Seiceálann Parlaimint na hEorpa an chaoi ar cuireadh an buiséad chun feidhme, go háirithe trína Coiste um Rialú Buiséadach, a dhéanann an méid seo a leanas:
- athbhreithniú ar chur chun feidhme bhuiséad an Aontais agus an Chiste Eorpaigh Forbraíochta, faoi threoir thuarascáil bhliantúil CIE agus táirgí eile;
- cinntí maidir le hurscaoileadh a ullmhú;
- dúnadh, tíolacadh agus iniúchadh chuntais agus chláir chomhardaithe an Aontais, a chuid institiúidí agus aon chomhlachtaí a ndéanann sé maoiniú orthu
- gníomhaíochtaí airgeadais an Bhainc Eorpaigh Infheistíochta a scrúdú;
- measúnú ar cé acu a bhí nó nach raibh cistiú ón Aontas costéifeachtach maidir le beartas a chur chun feidhme;
- bearta a ghlacadh chun calaois agus neamhrialtachtaí airgeadais a chosc agus chun ciontóirí a ionchúiseamh; obair leantach ar chásanna calaoise agus neamhrialtachtaí;
- Idirghníomhú le CIE, leis an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise agus leis an Ionchúisitheoir Poiblí Eorpach;
- tá baint aige le ceapacháin chuig CIE agus chuig an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise a fhormheas.
An nós imeachta um urscaoileadh
Ní thagraíonn CFAE ach d’urscaoileadh don Choimisiún Eorpach. Mar sin féin, deonaíonn Parlaimint na hEorpa urscaoileadh ar leithligh do na hinstitiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí eile freisin.
Déanann an Coiste um Rialú Buiséadach i bParlaimint na hEorpa athbhreithniú ar chur chun feidhme an bhuiséid ó dhá bhliain roimhe sin (bliain n-2). Scrúdaíonn sé an méid seo a leanas:
- tuarascálacha bliantúla ar ghníomhaíochtaí ó Ard-Stiúrthóireachtaí an Choimisiúin Eorpaigh agus ó institiúidí, gníomhaireachtaí agus comhlachtaí eile de chuid an Aontais;
- tuarascáil bhliantúil an Choimisiúin Eorpaigh ar bhainistíocht agus ar fheidhmíocht;
- tuarascáil mheastóireachta atá dírithe ar thorthaí chláir an Aontais, i gcomhréir le hAirteagal 318 CFAE;
- tuarascáil bhliantúil CIE;
- freagraí ó na hinstitiúidí ar cheisteanna Pharlaimint na hEorpa, i gcomhréir le hAirteagal 319 CFAE.
Áirithítear leis an ngrinnscrúdú parlaiminteach sin dlíthiúlacht, comhlíonadh rialála agus bainistíocht fhónta airgeadais. Ar an mbonn sin, ullmhaíonn an Coiste um Rialú Buiséadach a mholadh maidir le hurscaoileadh a dheonú nó a dhiúltú. Ansin, vótálann Parlaimint na hEorpa ar an gcinneadh maidir le hurscaoileadh, i bhfoirm rúin ina bhfuil barúlacha agus moltaí maidir le cur chun feidhme an bhuiséid.
Má tá sé sásta, molann an Coiste um Rialú Buiséadach urscaoileadh a dheonú, i gcomhréir le hAirteagal 266 den Rialachán Airgeadais. Deonaítear urscaoileadh ansin, faoi lár mhí na Bealtaine de ghnáth, má vótálann tromlach d’Fheisirí Pharlaimint na hEorpa i bhfabhar an togra. Is féidir le Parlaimint na hEorpa a cinneadh maidir le hurscaoileadh a chur siar go dtí mí Dheireadh Fómhair freisin mura bhfuil sí sásta le gnéithe de bhainistiú an bhuiséid.
Má dhiúltaítear urscaoileadh a thabhairt nó má chuirtear siar é, cuirfidh Parlaimint na hEorpa na hinstitiúidí, na comhlachtaí nó na gníomhaireachtaí lena mbaineann ar an eolas faoi na cúiseanna. Ní mór dóibh aghaidh a thabhairt go pras ansin ar na bacainní ar urscaoileadh (mar a cheanglaítear le hAirteagal 319(3) CFAE agus le hAirteagal 268 den Rialachán Airgeadais). Maidir le hurscaoileadh don Choimisiún Eorpach, ní mór do na Ballstáit an Coimisiún Eorpach a chur ar an eolas faoi na bearta atá déanta acu mar fhreagairt ar bharúlacha Pharlaimint na hEorpa, agus ní mór don Choimisiún Eorpach na bearta sin a chur san áireamh ina thuarascáil leantach féin.
A luaithe a bhaintear na bacainní ar urscaoileadh, eisíonn an Coiste um Rialú Buiséadach tuarascáil nua agus togra, laistigh de 6 mhí, chun urscaoileadh a dheonú nó a dhiúltú.
Is féidir teachtaireacht láidir a sheoladh le diúltú urscaoileadh a dheonú. In 1998, vótáil Parlaimint na hEorpa chun diúltú d’urscaoileadh, agus bunaíodh grúpa saineolaithe neamhspleácha agus thuairiscigh siad ar líomhaintí calaoise, míbhainistíochta agus finíochais sa Choimisiún Eorpach. Mar thoradh ar thorthaí an tsainghrúpa, d’éirigh an Coimisiún Eorpach ina iomláine as oifig in 1999.
Dhiúltaigh Parlaimint na hEorpa urscaoileadh a dheonú d’Ard-Rúnaí Chomhairle an Aontais Eorpaigh ó 2009 i leith, mar gheall ar an easpa comhair ón gComhairle sa nós imeachta um urscaoileadh.
Ról Pharlaimint na hEorpa
A. Forbairt na gCumhachtaí
Tá méadú tagtha thar na blianta ar chumhachtaí Pharlaimint na hEorpa maidir le rialú buiséadach.
- Ó 1958 go 1970, níor cuireadh Parlaimint na hEorpa ar an eolas ach amháin faoi na cinntí maidir le hurscaoileadh a rinne Comhairle an Aontais Eorpaigh.
- In 1971, fuair sé cumhacht urscaoilte chomhionann leis an gComhairle.
- Ó 1977 i leith, is í an Chomhairle amháin a dheonaíonn urscaoileadh tar éis moladh a fháil ón gComhairle.
- Reáchtálann sé éisteachtaí do na Coimisinéirí ainmnithe freisin, agus reáchtálann a Choiste um Rialú Buiséadach éisteachtaí do chomhaltaí ainmnithe CIE agus d’iarrthóirí le haghaidh Ard-Stiúrthóra agus do Choiste Maoirseachta na hOifige Eorpaí Frith-Chalaoise. Ní féidir na poist sin a líonadh go dtí go dtionólfar na héisteachtaí sin.
B. Nósanna imeachta um urscaoileadh a bhí ann le déanaí
1. Frontex (an Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta)
In 2021, chuir Parlaimint na hEorpa urscaoileadh bhuiséad Frontex siar mar gheall ar easnaimh ina bhainistíocht bhuiséadach agus airgeadais. D’fhormheas sé urscaoileadh níos déanaí an bhliain sin ach choinnigh sé EUR 90 milliún siar go dtí gur comhlíonadh coinníollacha sonracha. In 2022, chuir sé an cinneadh maidir le hurscaoileadh siar arís, agus luaigh sé ábhair imní gan réiteach, lena n-áirítear torthaí diúltacha imscrúdaithe a rinne an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise maidir le ciapadh, mí-iompar agus brú siar imirceach. Deonaíodh urscaoileadh le haghaidh 2022 a luaithe a deimhníodh feabhsuithe.
2. Réimsí eile fócais
Tá aird tarraingthe ag nósanna imeachta um urscaoileadh le déanaí ar ábhair imní maidir leis an méid seo a leanas:
- ceanglais rialaithe na Saoráide Téarnaimh agus Athléimneachta (cistí téarnaimh COVID-19) agus an gá atá le cothromaíocht a bhaint amach idir maoirseacht láidir agus nósanna imeachta simplithe, go háirithe do ghnólachtaí beaga agus meánmhéide;
- rátaí earráide arda do chláir chaiteachais (go háirithe cláir chun comhtháthú eacnamaíoch agus sóisialta an Aontais a neartú);
- soláthar poiblí agus trédhearcacht, lena n-áirítear an gá atá le faisnéis faoi thairbhithe deiridh cistí, agus rochtain d’eagraíochtaí neamhrialtasacha ar chistiú ón Aontas;
- eitic agus ionracas i ndáil le buiséad Pharlaimint na hEorpa féin;
Mar thoradh ar imscrúdú de chuid na hOifige Eorpaí Frith-Chalaoise, cuireadh urscaoileadh chuig Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann (EUAA) siar i mí Aibreáin 2025. Cé go bhfuil roinnt ábhar imní fós ann, dheonaigh Parlaimint na hEorpa urscaoileadh do EUAA i mí Dheireadh Fómhair 2025, tar éis do EUAA roinnt athruithe a dhéanamh (mar shampla, deireadh a chur leis an gcleachtas bainisteoirí eatramhacha a cheapadh, agus nósanna imeachta meastóireachta foirne a athrú). Mar sin féin, is féidir cinntí amach anseo maidir le hurscaoileadh a dhéanamh coinníollach ar thuilleadh athchóirithe a bheith curtha i gcrích ag EUAA.
C. Maoirseacht agus comhar leanúnach
Ní mór d’institiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí obair leantach a dhéanamh ar na barúlacha agus na moltaí a dhéanann Parlaimint na hEorpa ina rúin maidir le hurscaoileadh.
Oibríonn sainchoistí Pharlaimint na hEorpa chun a áirithiú go gcaitear cistí an Aontais go héifeachtúil, ar mhaithe le leas cháiníocóirí an Aontais.
Bíonn idirphlé ann idir an Coiste um Rialú Buiséadach i bParlaimint na hEorpa agus a mhacasamhail sna parlaimintí náisiúnta, chomh maith le hoifigí náisiúnta iniúchóireachta agus gníomhaireachtaí custaim.
Le haghaidh tuilleadh eolais ar an ábhar seo, féach suíomh gréasáin an An Coiste um Rialú Buiséadach
Diána Haase