Współpraca UE z państwami afrykańskimi i Unią Afrykańską (UA) opiera się na dwóch odrębnych dokumentach ramowych: a mianowicie na wspólnej strategii Afryka–UE oraz na umowach o partnerstwie z państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP).<br/>Podstawą prawną politycznych, gospodarczych i rozwojowych aspektów partnerstwa między UE a państwami AKP jest umowa z Kotonu zawarta w roku 2000. Umowa ta została zastąpiona 15 listopada 2023 r. <a href="http://data.europa.eu/eli/agree_internation/2023/2862/oj">umową z Samoa</a>, którą wynegocjowano w celu modernizacji i usprawnienia partnerstwa.<br/>Wspólną strategię Afryka–UE realizuje się przy pomocy wieloletnich harmonogramów i planów działania przyjmowanych na każdym szczycie UE–UA odbywającym się tradycyjnie co trzy lata. Na <a href="https://www.consilium.europa.eu/pl/meetings/international-summit/2022/02/17-18/">szczycie UE–UA</a>, który odbył się w lutym 2022 r. w Brukseli, przywódcy UE i UA uzgodnili wspólną wizję na rok 2030, której celem jest konsolidacja odnowionego partnerstwa opartego na solidarności, bezpieczeństwie, pokoju, zrównoważonym rozwoju i wspólnym dobrobycie. <a href="https://north-africa-middle-east-gulf.ec.europa.eu/news/joint-communique-3rd-eu-au-ministerial-meeting-21-may-2025-2025-05-22_en">Trzecie posiedzenie ministerialne UE–UA</a> odbyło się 21 maja 2025 r. z udziałem nowych przywódców UA. Na posiedzeniu tym dokonano przeglądu postępów w realizacji wspólnej wizji na rok 2030 i utorowano drogę do siódmego szczytu UE–UA, który odbył się w stolicy Angoli Luandzie w dniach 24–25 listopada 2025 r. i upamiętnił 25-lecie partnerstwa od szczytu w Kairze w 2000 r. Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa UE oraz Rada Pokoju i Bezpieczeństwa UA odbyły swoje 16. posiedzenie konsultacyjne w Brukseli w dniach 8–9 października 2025 r. UE jest najważniejszym darczyńcą oficjalnej pomocy rozwojowej dla Afryki. Pomoc ta jest finansowana głównie z budżetu ogólnego UE za pośrednictwem <a href="https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/global-europe-neighbourhood-development-and-international-cooperation-instrument_en">Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR) – „Globalny wymiar Europy”</a>.

Podstawa prawna

  • Art. 217 i 218 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE);
  • Umowa o partnerstwie między UE i jej państwami członkowskimi a członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku z listopada 2023 r. (umowa z Samoa);
  • 10 kwietnia 2024 r. umowa z Samoa uzyskała zgodę Parlamentu; od czasu jej tymczasowego stosowania od dnia 1 stycznia 2024 r. zastępuje ona umowę z Kotonu;
  • rozporządzenie (UE) 2021/947 ustanawiające Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – „Globalny wymiar Europy”.
  • Partnerstwo AKP–UE

    Przez ponad dwie dekady stosunki między UE a Afryką Subsaharyjską opierały się na umowie z Kotonu, która była podstawą stosunków między UE a 78 spośród 79 państw[1] AKP, które w kwietniu 2022 r. utworzyły Organizację Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (OACPS).

    Umowa z Kotonu, która pierwotnie miała wygasnąć w 2020 r., była kilkakrotnie przedłużana do listopada 2023 r. Jej celem była likwidacja ubóstwa i wspieranie integracji krajów AKP z gospodarką światową. Obejmowała ona trzy filary współpracy:

    • polityczny,
    • rozwojowy oraz
    • gospodarczo-handlowy.
    • Umowa była wdrażana przez wspólne instytucje AKP–UE, w tym przez Radę Ministrów, Komitet Ambasadorów i Wspólne Zgromadzenie Parlamentarne.

      Negocjacje w sprawie umowy zastępującej umowę z Kotonu między UE a Organizacją Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (OACPS) zakończono w grudniu 2020 r. Podpisanie nowej umowy opóźniło się jednak do listopada 2023 r. ze względu na wewnętrzne spory w UE i zastrzeżenia ze strony dwóch państw członkowskich UE.

      Umowa z Samoa, podpisana w listopadzie 2023 r., zastępuje umowę z Kotonu i stanowi nowy rozdział w stosunkach między UE a OACPS. Umowa ta wprowadza dwie istotne zmiany, a mianowicie wzmacnia wymiar parlamentarny w ramach instytucjonalnych oraz dzieli porozumienie na trzy protokoły regionalne. Stanowi ona zmodernizowane i udoskonalone partnerstwo między UE a OACPS zasadzające się na fundamencie określonym w umowie z Kotonu.

      Umowa z Samoa definiuje sześć strategicznych obszarów priorytetowych na potrzeby współpracy: prawa człowieka, demokracja i ład; pokój i bezpieczeństwo; rozwój społeczny; trwały i sprzyjający włączeniu społecznemu wzrost i rozwój gospodarczy; zrównoważenie środowiskowe i zmiana klimatu oraz migracja i mobilność. W umowie podkreślono również znaczenie współpracy między stronami na forach międzynarodowych oraz agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i celów zrównoważonego rozwoju.

      Współpraca jest organizowana w trzech protokołach regionalnych odzwierciedlających różne priorytety regionu AKP. Protokół UE–Afryka to najważniejsze ramy prawne stosunków między UE a Afryką Subsaharyjską. Regionalne obszary priorytetowe obejmują: zrównoważony wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu; rozwój społeczny; środowisko i zasoby naturalne; pokój i bezpieczeństwo; praworządność, wymiar sprawiedliwości i dobre rządy; prawa człowieka i równouprawnienie płci oraz migrację i mobilność. Nowy protokół kładzie większy nacisk na dialog i współpracę między UE a UA niż miało to miejsce w umowie z Kotonu.

      Umowa z Samoa obejmuje wspólne instytucje, w szczególności Radę Ministrów OACPS–UE i cztery zgromadzenia parlamentarne obejmujące parasolowe Wspólne Zgromadzenie Parlamentarne OACPS–UE i trzy regionalne zgromadzenia parlamentarne: Zgromadzenie Parlamentarne Afryka–UE, Zgromadzenie Parlamentarne Karaiby–UE i Zgromadzenie Parlamentarne Pacyfik–UE (zob. briefing Biura Analiz Parlamentu Europejskiego pt. „After Cotonou: towards a new agreement with the African, Caribbean and Pacific States” [Po Kotonu: w kierunku nowej umowy z państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku]). Te cztery zgromadzenia parlamentarne zostały formalnie utworzone w lutym 2024 r., kiedy to po raz pierwszy spotkały się w Luandzie w Angoli i przyjęły swój regulamin. Każde z czterech zgromadzeń odbędzie jedno zwyczajne posiedzenie, które będzie odbywało się na zasadzie rotacji w UE i w państwie AKP. Zgromadzenia regionalne mogą również organizować dodatkowe posiedzenia w powiązaniu z dorocznym Wspólnym Zgromadzeniem Parlamentarnym OACPS–UE.

      Strategia Afryka-UE i partnerstwo UE z Afryką

      Pierwsza wspólna strategia Afryka–UE została przyjęta przez przywódców unijnych i afrykańskich na drugim szczycie UE–Afryka w Lizbonie w 2007 r. i zdefiniowała polityczną wizję partnerstwa Afryka–UE. Jej cele to:

      • wyjście poza współpracę opartą na relacji darczyńca–beneficjent i otwarcie stosunków Afryka–UE na istotne kwestie polityczne interesujące obie strony;
      • rozszerzanie współpracy przez podejmowanie wspólnych globalnych wyzwań, takich jak migracja, zmiana klimatu, pokój i bezpieczeństwo, oraz zacieśnianie współpracy na forach międzynarodowych;
      • wspieranie aspiracji Afryki na rzecz działań stanowiących ponadregionalną i kontynentalną odpowiedź na te istotne wyzwania;
      • działanie na rzecz partnerstwa skoncentrowanego na ludziach, z większym udziałem obywateli Afryki i Europy.
      • W marcu 2020 r., przed szóstym szczytem UE–Afryka, Komisja oraz wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa wydali wspólny komunikat pt. „W kierunku kompleksowej strategii współpracy z Afryką”. Proponowano w nim wzmocnioną współpracę skoncentrowaną na pięciu filarach: transformacja ekologiczna i dostęp do energii; transformacja cyfrowa; zrównoważony wzrost gospodarczy i zatrudnienie; pokój i sprawowanie rządów oraz migracja i mobilność.

        25 marca 2021 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie nowej strategii UE–Afryka – partnerstwo na rzecz zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. W rezolucji tej odzwierciedlono i wzmocniono elementy strategii zaproponowanej wspólnie przez Komisję i wysokiego przedstawiciela, takie jak trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu, a także wezwano do położenia większego nacisku na inne obszary, takie jak rozwój społeczny, włączenie społeczne, prawa człowieka, upodmiotowienie kobiet i młodzieży oraz odporne rolnictwo. Jeśli chodzi o migrację, w rezolucji stwierdzono, że powodzenie partnerstwa będzie zależało od łatwiejszej mobilności, i wezwano do oferowania legalnych kanałów migracji.

        Na szóstym szczycie UE–UA, który odbył się w Brukseli w dniach 17–18 lutego 2022 r., szefowie państw i rządów UE i UA uzgodnili deklarację zatytułowaną „Wspólna wizja na rok 2030”. Wspólna wizja konsoliduje strategiczne, długoterminowe podstawy stosunków między UE a Afryką w zglobalizowanym świecie. Dąży się w niej do zacieśnienia współpracy gospodarczej i promowania zrównoważonego rozwoju, przy czym oba kontynenty współistnieją w pokoju, bezpieczeństwie, demokracji, dobrobycie, solidarności i godności ludzkiej, a jednocześnie dochodzi do zbliżenia naszych narodów, regionów i organizacji. Odnowione partnerstwo uwzględnia zarówno bezpośrednie możliwości i wyzwania, jak i długoterminowe szanse rozwojowe, gdyż koncentruje się na działaniach na szczeblu kontynentalnym i regionalnym, w przypadku których UE i Afryka mają wspólną zdolność do realizacji celów. Wizja ta obejmuje cztery cele:

        • pakiet inwestycyjny Afryka–Europa o wartości 150 mld EUR w celu promowania zróżnicowanych, zrównoważonych i odpornych gospodarek na kontynencie afrykańskim;
        • odnowioną i wzmocnioną współpracę na rzecz pokoju i bezpieczeństwa;
        • wzmocnione i wzajemne partnerstwo na rzecz migracji i mobilności oraz
        • zobowiązanie do wzmocnienia multilateralizmu w ramach międzynarodowego porządku opartego na zasadach, którego centralnym elementem jest ONZ.
        • Po szóstym szczycie UE–UA 28 listopada 2022 r. odbyło się wspólne posiedzenie UA i kolegium komisarzy UE. Trzecie posiedzenie ministerialne UE–UA odbyło się 22 maja 2025 r. z udziałem nowych przywódców UA. Na posiedzeniu tym dokonano przeglądu postępów w realizacji wspólnej wizji na rok 2030 i utorowano drogę do siódmego szczytu UE–UA, który odbył się w stolicy Angoli Luandzie w dniach 24–25 listopada 2025 r. i upamiętnił 25-lecie partnerstwa od szczytu w Kairze w 2000 r.

          W ramach przygotowań do siódmego szczytu UE–UA Parlament przyjął rezolucję, w której wzywa do nowego równego partnerstwa między UE a Afryką w oparciu o wzajemny szacunek, wspólne interesy i wspólne działania wielostronne. W rezolucji podkreślono potrzebę skupienia się na praktycznej współpracy przynoszącej wymierne rezultaty, przy czym priorytetowo należy podejść do takich obszarów jak pokój, bezpieczeństwo, infrastruktura i łączność cyfrowa, a to za pośrednictwem instrumentu inwestycyjnego Global Gateway, oraz na wzroście gospodarczym stymulowanym rozwojem sektora prywatnego. W rezolucji podkreśla się również znaczenie większych wspólnych wysiłków na rzecz zwalczania terroryzmu i przestępczości zorganizowanej oraz wdrożenia polityki migracyjnej, która wyeliminuje pierwotne przyczyny migracji, a jednocześnie nie będzie kwestionować kompetencji państw członkowskich. Ponadto w rezolucji podkreśla się potrzebę zinstytucjonalizowania parlamentarnego wymiaru szczytów UE–UA, w tym regularnych posiedzeń z Parlamentem Panafrykańskim przed szczytami, wymian tematycznych między komisjami parlamentarnymi oraz corocznego dialogu wysokiego szczebla na kluczowe tematy, takie jak pokój i bezpieczeństwo, współpraca handlowa i gospodarcza, migracja i mobilność oraz zmiana klimatu i zrównoważony rozwój. Ostatecznie przyczyni się to do opracowania wspólnego planu działania UE–UA na lata 2025–2030, w którym określi się wymierne cele obejmujące podwojenie handlu i inwestycji, ustanowienie ram mobilności i porządku wizowego oraz uruchomienie zielonego partnerstwa cyfrowego.

          Współpraca na rzecz rozwoju

          UE i jej państwa członkowskie pozostają najważniejszym darczyńcą oficjalnej pomocy rozwojowej dla Afryki.

          W wyniku negocjacji w sprawie nowych wieloletnich ram finansowych UE na lata 2021–2027 (zob. osobna nota tematyczna 1.4.3 „Wieloletnie ramy finansowe”) współpraca na rzecz rozwoju jest objęta kompleksowym Instrumentem Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – „Globalny wymiar Europy”, który w całości stanowi część budżetu UE. Wcześniej większość unijnej pomocy rozwojowej dla krajów afrykańskich pochodziła z Europejskiego Funduszu Rozwoju, który nie wchodził w skład budżetu UE.

          ISWMR – „Globalny wymiar Europy” upraszcza unijną strukturę finansowania zewnętrznego, zastępując i łącząc dziesięć instrumentów z poprzedniego cyklu budżetowego (2014–2020) w jeden kompleksowy instrument. Zwiększa on zdolność UE do realizacji jej priorytetów strategicznych i zobowiązań międzynarodowych, gdyż zapewnia elastyczność i innowacyjne narzędzia w celu budowania większego zaufania i podejmowania współpracy z krajami partnerskimi UE. Instrument „Globalny wymiar Europy” opiera się na podejściu „najpierw polityka”, którego fundamentem są wartości, a to umożliwi UE zajęcie bardziej zdecydowanego stanowiska geopolitycznego w jej działaniach zewnętrznych.

          Z programu „Globalny wymiar Europy” dotowanego kwotą w wysokości prawie 80 mld EUR na lata 2021–2027 finansuje się ponad 70% unijnych wydatków na stosunki zewnętrzne. Program ten ma trzy filary: geograficzny i tematyczny oraz mechanizm szybkiego reagowania. Programy geograficzne, które będą głównym mechanizmem wdrażania, koncentrują się na regionach takich jak sąsiedztwo UE, Afryka Subsaharyjska, Azja i Pacyfik oraz obie Ameryki i Karaiby. Podejście to umożliwia bardziej strategiczne i spójne działania UE na całym świecie, dostosowane do potrzeb krajów partnerskich. W ramach programu priorytetowo traktuje się propagowanie i ochronę praw człowieka, a także wzmocnienie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego na całym świecie, aby stymulować pozytywne zmiany i wspierać bardziej sprawiedliwy, równy i stabilny świat.

          Stosunki handlowe

          Umowa z Kotonu pozwalała krajom UE i AKP negocjować ukierunkowane na rozwój umowy handlowe zwane umowami o partnerstwie gospodarczym. Podejście to kontynuuje się na podstawie umowy z Samoa, w której umowy o partnerstwie gospodarczym stanowią główne narzędzie dostępu do jednolitego rynku UE. Handel między UE a krajami afrykańskimi – wraz z regionalną i kontynentalną integracją gospodarczą – uznaje się za podstawowy element promowania zrównoważonego rozwoju w Afryce. Ponadto systemy jednostronne umożliwiają preferencyjny dostęp do rynku UE większości krajów Afryki Subsaharyjskiej (zob. osobna nota tematyczna 5.2.3 „Systemy handlowe mające zastosowanie do krajów rozwijających się”).

          Umowy o partnerstwie gospodarczym to główne instrumenty promowania handlu między UE a regionami afrykańskimi i uznaje się je za całkowicie zgodne z zasadami Światowej Organizacji Handlu. Negocjacje tych umów, które rozpoczęły się w 2002 r., okazały się jednak trudniejsze niż oczekiwano i spotkały się ze znacznym oporem ze strony niektórych rządów afrykańskich, grup społeczeństwa obywatelskiego i związków zawodowych. W związku z tym kilka umów o partnerstwie gospodarczym, które miały obejmować całe regiony Afryki, jest jedynie tymczasowo stosowanych w odniesieniu do państw, które się na to zgodziły, takich jak Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun i Kenia (więcej informacji w briefingu Biura Analiz Parlamentu Europejskiego pt. „EU economic partnership agreements with ACP countries” [Umowy o partnerstwie gospodarczym UE z krajami AKP]).

          Rola Parlamentu Europejskiego

          Podobnie jak inne umowy międzynarodowe umowa z Samoa wymaga zgodnie z prawem zgody Parlamentu (art. 218 TFUE), chociaż można ją częściowo i tymczasowo stosować przed udzieleniem zgody i przed jej ratyfikacją przez wszystkie państwa członkowskie UE i OACPS. Wkładem Parlamentu w negocjacje w sprawie umowy z Samoa były rezolucje przyjmowane przed procedurą i w jej trakcie oraz powołanie grupy monitorującej pod przewodnictwem Komisji Rozwoju. Po negocjacjach i podpisaniu umowy Parlament wyraził zgodę 10 kwietnia 2024 r.

          Zgoda Parlamentu wymagana jest również w przypadku umów o partnerstwie gospodarczym zawieranych z krajami AKP. Ponadto Parlament aktywnie uczestniczył w kształtowaniu instrumentu finansowego ISWMR – „Globalny wymiar Europy” i nadzoruje jego stosowanie.

          W Parlamencie jest kilka stałych delegacji międzyparlamentarnych do spraw stosunków z państwami i instytucjami afrykańskimi. Najważniejszym organem, w ramach którego Parlament zajmuje się współpracą w tej dziedzinie, jest Wspólne Zgromadzenie Parlamentarne OACPS–UE, w skład którego wchodzą posłowie do Parlamentu Europejskiego i przedstawiciele państw OACPS. Odgrywa ono zasadniczą rolę w umacnianiu stosunków między UE a jej partnerami z OACPS, a powołano je na podstawie art. 14 umowy z Kotonu. Oprócz ustanowienia regionalnych zgromadzeń parlamentarnych jednym z głównych postulatów Parlamentu podczas negocjacji było zachowanie w nowej umowie wspólnego zgromadzenia parlamentarnego, które Parlament uznał za niezbędny warunek wyrażenia zgody. W grudniu 2023 r. formalnie utworzono delegacje do każdego z nowych zgromadzeń, w tym delegację do Zgromadzenia Parlamentarnego Afryka–UE. W skład tej delegacji wchodzi 48 posłów do Parlamentu Europejskiego, z których każdy jest również członkiem nowego Wspólnego Zgromadzenia Parlamentarnego OACPS–UE.

          Parlament rozwija również współpracę parlamentarną z UA za pośrednictwem Delegacji do spraw Stosunków z Parlamentem Panafrykańskim, utworzonej w 2009 r. Szczyty parlamentarne zwykle towarzyszą szczytom międzyrządowym. Zebrani na szczycie parlamentarnym wydają wspólne oświadczenie skierowane bezpośrednio do szefów państw lub rządów na początku każdego szczytu międzyrządowego.

          UE utrzymuje również uprzywilejowane stosunki parlamentarne z Republiką Południowej Afryki, które zacieśniono w 2007 r. dzięki partnerstwu strategicznemu UE–Republika Południowej Afryki-, jedynemu dwustronnemu partnerstwu strategicznemu UE z państwem afrykańskim. Znajduje to również odzwierciedlenie w specjalnej stałej Delegacji do spraw Stosunków z Republiką Południowej Afryki, która w dniach 18–19 lutego 2025 r. w Kapsztadzie odbyła swoje 28. posiedzenie międzyparlamentarne, na którym przyjęto wspólną deklarację. 13 marca 2025 r., również w Kapsztadzie, odbył się ósmy szczyt UE i Republiki Południowej Afryki. 29. posiedzenie międzyparlamentarne odbyło się w Brukseli w dniach 5–6 listopada 2025 r., przed 20. szczytem G-20, który miał miejsce w dniach 22–23 listopada 2025 r. w Johannesburgu w Republice Południowej Afryki. Był to pierwszy szczyt grupy G-20, który odbył się na kontynencie afrykańskim z okazji pierwszego przewodnictwa Republiki Południowej Afryki w grupie G-20, trwającego od 1 grudnia 2024 r. do 30 listopada 2025 r.

           

          [1]Wyjątkiem była Kuba.

          Rose BAGUDU