Het Solidariteitsfonds

In deze infopagina wordt uitleg gegeven over het Solidariteitsfonds van de Europese Unie, het belangrijkste instrument van de EU voor het verlenen van financiële steun aan lidstaten of toetredingslanden in geval van een grote natuurramp. Er wordt dieper ingegaan op de doelstellingen, de begroting en de uitvoering van het fonds. Tot slot wordt de rol van het Europees Parlement bij het vormgeven en versterken van dit instrument toegelicht.

Rechtsgrond

  • Artikel 175, lid 3, en artikel 212, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), die de rechtsgrondslag vormen voor solidariteitsmaatregelen van de EU.
  • De verordening van 2002 tot oprichting van het Solidariteitsfonds (Verordening (EG) nr. 2012/2002 van de Raad).
  • De verordening van 2014 tot wijziging van het Solidariteitsfonds (Verordening (EU) nr. 661/2014, waarbij Verordening nr. 2012/2002 werd geactualiseerd). Deze verordening vereenvoudigt de regels, verbetert de responstijd van het fonds, verduidelijkt de criteria om voor subsidies in aanmerking te komen en legt een nieuwe nadruk op rampenpreventie en risicobeheer.
  • De verordening van 2020 tot uitbreiding van het Solidariteitsfonds tot noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid (Verordening (EU) 2020/461), in reactie op de COVID-19-pandemie.
  • Doelstellingen

    Het Solidariteitsfonds van de Europese Unie is het belangrijkste instrument van de EU om de lidstaten, kandidaat-lidstaten en toetredingslanden van de EU te helpen herstellen van grote natuurrampen of noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid.

    Het verstrekt financiële steun voor wederopbouw na overstromingen, bosbranden, aardbevingen, stormen of droogte. Sinds 2020 wordt het ook ingezet bij ernstige noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid, zoals de COVID-19-pandemie. Nu de frequentie en ernst van extreme weersomstandigheden als gevolg van de klimaatverandering toenemen, is het fonds een steeds grotere rol gaan spelen als belangrijke uiting van Europese solidariteit. De snelle crisisrespons blijft echter onder het takenpakket van de reserve voor noodhulp vallen.

    Het Solidariteitsfonds is opgericht in 2002 naar aanleiding van de zware overstromingen die Midden-Europa troffen tijdens de zomer van dat jaar.

    Begroting

    Met het fonds is meer dan 130 keer steun verleend (in reactie op natuurrampen en noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid). Tot dusver hebben 24 lidstaten (plus het Verenigd Koninkrijk vóór zijn terugtrekking uit de EU) en vier toetredingslanden (Albanië, Montenegro, Servië en Turkije) steun ontvangen uit het Solidariteitsfonds. In totaal is er meer dan 8,6 miljard EUR uitgekeerd.

    Sinds 2021 worden het Solidariteitsfonds en de reserve voor noodhulp gefinancierd als één instrument — de reserve voor solidariteit en noodhulp (SEAR). De maximale jaarlijkse begroting voor de SEAR bedraagt 1,2 miljard EUR (in prijzen van 2018).

    In februari 2024 werd het meerjarig financieel kader 2021-2027 herzien en werd de maximale jaarlijkse begroting voor de SEAR met 1,5 miljard EUR verhoogd om de EU beter te wapenen tegen crises en noodsituaties.

    In december 2024 werd Verordening (EU) 2024/3236 betreffende regionale noodhulp voor wederopbouw (RESTORE-verordening) aangenomen. De verordening bood aanvullende bijstand aan lidstaten die in 2024 en/of 2025 waren getroffen door natuurrampen door de betreffende lidstaten in staat te stellen middelen uit het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO), het Cohesiefonds en het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+) te herprogrammeren. De totale beschikbare middelen voor herprogrammering in het kader van de RESTORE-verordening waren beperkt tot maximaal 10 % van de initiële totale nationale toewijzing van het EFRO en het ESF+. Zo konden middelen worden ingezet voor het herstellen van beschadigde infrastructuur, het verstrekken van voedselhulp en het verlenen van materiële basisbijstand, sociale steun en steun op het gebied van gezondheidszorg.

    Uitvoering

    De steun uit het Solidariteitsfonds wordt verleend in de vorm van een subsidie, die een aanvulling vormt op de overheidsuitgaven van de begunstigde lidstaat, en is bedoeld voor de financiering van essentiële nood- en herstelmaatregelen om schade te verlichten die in beginsel onverzekerbaar is.

    Dringende acties die hiervoor in aanmerking komen zijn onder meer:

    • onmiddellijk herstel van infrastructuur en faciliteiten op het gebied van energie, drinkwatervoorziening, afvalwaterverwijdering, telecommunicatie, vervoer, gezondheidszorg en onderwijs;
    • tijdelijke huisvesting en inzet van hulpdiensten, gericht op de behoeften van de getroffen bevolking;
    • onmiddellijke inzet van preventieve infrastructuur en de bescherming van het culturele erfgoed;
    • reiniging van de door de ramp getroffen gebieden, inclusief natuurgebieden; en
    • snelle bijstand, onder andere medische hulp, aan de door een grote volksgezondheidscrisis getroffen bevolking, en bescherming van de bevolking tegen de gezondheidsdreiging.
    • A. Procedure voor het ontvangen van financiële bijstand

      De EU kan financiële steun verlenen aan elke lidstaat of kandidaat-lidstaat die daar na een grote natuurramp om verzoekt. De aanvraagprocedure verloopt als volgt:

      • Het getroffen land moet zijn aanvraag binnen twaalf weken na de ramp indienen.
      • Vervolgens beoordeelt de Commissie de aanvraag en stelt zij een bedrag aan financiële steun voor.
      • De toewijzingsprocedure voor een subsidie, die door een begrotingsprocedure (vaststelling door het Parlement en de Raad) wordt gevolgd, kan meerdere maanden in beslag nemen.
      • Zodra de begrotingstoewijzingen beschikbaar zijn gesteld, sluit de Commissie een overeenkomst met het begunstigde land en wordt de subsidie uitbetaald.
      • Sinds de hervorming van 2014 kunnen de lidstaten om voorschotten verzoeken. De Commissie kan dan besluiten deze toe te kennen indien er voldoende middelen beschikbaar zijn. Het voorschot bedraagt ten hoogste 25 % van de verwachte totale financiële bijdrage uit het Solidariteitsfonds en is beperkt tot maximaal 100 miljoen EUR.

        B. Verantwoordelijkheden van de landen wat betreft het gebruik van de subsidies

        • De subsidie moet binnen een termijn van 18 maanden na de toekenningsdatum worden gebruikt.
        • Ongebruikte delen van de subsidie moeten worden terugbetaald.
        • Zes maanden na afloop van de termijn van 18 maanden moet het land een verslag over de uitvoering indienen bij de Commissie. Dit verslag bevat:
          • gedetailleerde informatie over de uitgaven die voor steun uit het fonds in aanmerking komen en over andere ontvangen financiering, zoals verzekeringsuitkeringen en schadevergoedingen van derden;
          • informatie over de getroffen of voorgestelde preventiemaatregelen, waaronder het gebruik van daartoe opgezette Europese structuur- en investeringsfondsen;
          • informatie over de ervaring die is opgedaan met de ramp of noodsituatie;
          • de stand van uitvoering van de desbetreffende EU-wetgeving op het gebied van rampenpreventie en -beheersing;
          • eventuele overige relevante informatie over de genomen preventie- en mitigatiemaatregelen.
          • Het is niet mogelijk maatregelen twee keer te financieren en de begunstigde staat moet erop toezien dat via het Solidariteitsfonds gefinancierde kosten niet worden vergoed via andere financiële instrumenten van de EU (in het bijzonder het cohesie-, landbouw- en visserijbeleid).
          • De rol van het Europees Parlement

            In zijn resolutie van 2013 over het Solidariteitsfonds van de Europese Unie wees het Parlement op de belangrijke rol van het Solidariteitsfonds als het voornaamste instrument waarmee de EU kan reageren op een grote ramp. Tegelijkertijd uitte het kritiek op het feit dat het onaanvaardbaar veel tijd kost om steun te verlenen aan een getroffen regio of lidstaat, en drong het erop aan vertragingen terug te dringen door de desbetreffende procedures te vereenvoudigen en de uitbetaling van voorschotten mogelijk te maken. Deze zaken zijn meegenomen in het nieuwe wetgevingsvoorstel van juli 2013. In het voorstel van de Commissie zijn ook andere suggesties van het Parlement opgenomen, zoals de verduidelijkte en nauwkeurigere omschrijving van het begrip “ramp” en het toepassingsgebied van het fonds.

            In zijn resolutie van 2016 over het Solidariteitsfonds van de Europese Unie onderstreept het Parlement de belangrijke rol van de hervorming van 2014, waarmee de impasse in de Raad kon worden doorbroken en waarmee uiteindelijk tegemoet is gekomen aan het herhaalde verzoek van het Parlement om het reactievermogen en de doeltreffendheid van de hulpverlening te verbeteren, met het oog op een snelle en transparante reactie ter ondersteuning van de door natuurrampen getroffen mensen.

            In zijn resolutie van 2021 over de herziening van het Solidariteitsfonds van de Europese Unie verzoekt het Parlement de Commissie in het kader van een toekomstige hervorming:

            • haar werkzaamheden ter vereenvoudiging en bespoediging van de aanvraagprocedure voor de lidstaten voort te zetten, zodat sneller kan worden gereageerd op natuurrampen en ernstige noodsituaties;
            • rampen op regionale schaal doeltreffender aan te pakken;
            • de specifieke gevolgen van droogten te beoordelen en op passende wijze aan te pakken in de toekomstige verordening;
            • zich zoveel mogelijk te richten op de regio’s die het grootste risico lopen op grote of regionale natuurrampen en ernstige noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid, met name ultraperifere gebieden, eilanden, berggebieden en regio’s die blootgesteld zijn aan een hoge seismische of vulkanische activiteit of kwetsbaar zijn voor toekomstige volksgezondheidscrises;
            • de synergieën tussen het Solidariteitsfonds en de cohesiefondsen, evenals het Uniemechanisme voor civiele bescherming (een instrument dat tot doel heeft de samenwerking te versterken tussen de lidstaten en een groep van tien niet-EU-landen op het gebied van civiele bescherming ter verbetering van de preventie van, de paraatheid voor en de respons op rampen) te versterken en te vereenvoudigen;
            • bij het beslissen of projecten in aanmerking komen voor financiering meer rekening te houden met de meest recente beginselen op het gebied van risicopreventie en het beginsel “betere wederopbouw” in de verordening op te nemen;
            • de begunstigde landen te verplichten hun burgers te informeren over de financiële steun van de EU.
            • Het Parlement is van mening dat een herbeoordeling van de begroting van het Solidariteitsfonds in de toekomst nodig kan zijn om ervoor te zorgen dat het groot genoeg is om doeltreffend te kunnen reageren op grote en regionale natuurrampen en grote volksgezondheidscrises.

              Ook in zijn resolutie van 2022 over eilanden en cohesiebeleid pleitte het Parlement voor een hervorming van het Solidariteitsfonds. Het Parlement dringt aan op een beter antwoord op de uitdagingen waarmee de eilanden van de EU worden geconfronteerd en benadrukt dat het Solidariteitsfonds moet worden verbeterd en aangepast aan bedreigingen zoals natuurrampen of de gevolgen van de klimaatverandering.

              Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Regionale Ontwikkeling, Landbouw en Visserij van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Commissie regionale ontwikkeling.

               

              Kelly Schwarz / JOHANNA CHLÖÉ LYOR TIRINELLI