Zasada pomocniczości
Ta nota tematyczna wyjaśnia, w jaki sposób Traktat o Unii Europejskiej definiuje zasadę pomocniczości, tłumaczy w jakich obszarach polityki ma ona zastosowanie oraz w jaki sposób monitoruje się jej wdrażanie. W dziedzinach, w których Unia nie posiada wyłącznych kompetencji, może ona podejmować działania, jeżeli wykaże, że cele proponowanego działania nie zostałyby skutecznie osiągnięte na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym, lecz lepiej osiągnięte na szczeblu unijnym. Ta nota tematyczna tłumaczy również, Parlament przyczynia się do przestrzegania zasady pomocniczości poprzez analizę wniosków ustawodawczych.
Podstawa prawna
Artykuł 5 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) i Protokół (nr 2) w sprawie stosowania zasad pomocniczości i proporcjonalności.
Cele
Zasada pomocniczości nie określa podziału kompetencji między Unią a państwami członkowskimi, który to podział został ustanowiony w art. 3–6 TFUE. Zasada pomocniczości określa warunki, na jakich Unia może podejmować działania w dziedzinach, w których nie posiada wyłącznych kompetencji. Art. 5 ust. 3 TUE stanowi, że w takich dziedzinach Unia może podejmować działania, jeżeli może wykazać, że zamierzone cele nie zostaną w wystarczającym stopniu osiągnięte przez państwa członkowskie na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym, a ze względu na „rozmiary lub skutki” możliwe jest lepsze ich osiągnięcie na poziomie Unii (test wartości dodanej).
Osiągnięcia
A. Geneza i historia zasady pomocniczości w UE
Zasada pomocniczości została formalnie zapisana w TUE podpisanym w 1992 r.: TUE umieścił odniesienie do tej zasady znajdujące się w Traktacie ustanawiającym Wspólnotę Europejską (TWE). Już podpisany w 1986 r. Jednolity akt europejski wprowadził zasadę pomocniczości do polityki ochrony środowiska, choć nieprzytoczoną z nazwy. Sąd Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich orzekł wyrokiem z dnia 21 lutego 1995 r. (T-29/92), że przed wejściem w życie Traktatu o Unii Europejskiej zasada pomocniczości nie stanowiła ogólnej zasady prawa, w stosunku do której należało badać legalność aktów wspólnotowych.
Nie zmieniając brzmienia zasady pomocniczości zapisanej w art. 5 akapit drugi TWE (w zmienionej numeracji), na mocy Traktatu z Amsterdamu podpisanego w 1997 r. do TWE załączono Protokół w sprawie stosowania zasad pomocniczości i proporcjonalności (Protokół z 1997 r.). Ogólne podejście dotyczące stosowania zasady pomocniczości, uzgodnione wcześniej na posiedzeniu Rady Europejskiej w Edynburgu w 1992 r., stało się tym samym prawnie wiążące i podlega kontroli sądowej w drodze protokołu w sprawie stosowania zasady pomocniczości.
Podpisany w 2007 r. Traktat z Lizbony zmieniający TUE i TWE wprowadził zasadę pomocniczości do art. 5 ust. 3 TUE i uchylił odnośne postanowienie TWE, jednocześnie zachowując jego brzmienie. Dodano w nim również wyraźne odniesienie do regionalnego i lokalnego wymiaru zasady pomocniczości. Ponadto Traktat z Lizbony zastąpił Protokół z 1997 r. nowym protokołem (Protokół nr 2), którego główne novum dotyczy roli parlamentów narodowych w kontroli przestrzegania zasady pomocniczości (zob. 1.3.5).
B. Definicja
W kontekście UE zasada pomocniczości służy jako kryterium regulujące wykonywanie kompetencji niewyłącznych Unii. Wyklucza ona interwencję Unii w przypadku, gdy problem może zostać skutecznie rozwiązany przez same państwa członkowskie na szczeblu centralnym, regionalnym lub lokalnym. Legitymizuje wykonywanie przez Unię uprawnień wyłącznie w sytuacji, gdy państwa członkowskie nie są w stanie w wystarczający sposób osiągnąć celów proponowanego działania i gdy działanie na poziomie Unii może przynieść wartość dodaną.
Na mocy art. 5 ust. 3 TUE, aby interwencję instytucji Unii można było uznać za zgodną z zasadą pomocniczości, muszą zostać spełnione trzy warunki:
- nie może chodzić o dziedzinę z zakresu kompetencji wyłącznych Unii (kompetencje niewyłączne),
- cele proponowanego działania nie mogą zostać osiągnięte w wystarczający sposób przez państwa członkowskie (potrzeba),
- ze względu na rozmiary lub skutki danego działania możliwe jest jego lepsze przeprowadzenie na szczeblu Unii (wartość dodana).
- „kompetencje dzielone (równoległe)” określone w art. 4 ust. 2 TFUE, przy czym kompetencje Unii są nadrzędne;
- „kompetencje prawdziwie dzielone” wymienione w art. 4 ust. 3 i 4 TFUE, w dziedzinach, w których kompetencje UE są nadrzędne wobec kompetencji państw członkowskich: badania, przestrzeń kosmiczna, współpraca na rzecz rozwoju i pomoc humanitarna;
- „kompetencje koordynacyjne” (polityka gospodarcza, polityka zatrudnienia i polityka społeczna: art. 5 TFUE);
- „kompetencje wspierające i uzupełniające” (zdrowie, przemysł, kultura, edukacja i turystyka: art. 6 TFUE).
- rynek wewnętrzny;
- polityka społeczna zgodnie z definicją zawartą w TFUE;
- spójność gospodarcza, społeczna i terytorialna;
- rolnictwo i rybołówstwo, z wyłączeniem zachowania morskich zasobów biologicznych;
- środowisko;
- ochrona konsumentów;
- transport;
- sieci transeuropejskie;
- energia;
- przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości;
- wspólne problemy bezpieczeństwa w zakresie zdrowia publicznego.
Zasada proporcjonalności (art. 5 ust. 4 TUE) uzupełnia zasadę pomocniczości: nawet w dziedzinach, w których Unia jest uprawniona do działania, zakres i forma jej działania nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów Traktatu. Podobnie jak w przypadku zasady pomocniczości zasada proporcjonalności musi być przestrzegana na każdym etapie procesu legislacyjnego, a obie te zasady nakładają ten sam obowiązek wskazania powodów w uzasadnieniach do wniosków ustawodawczych.
C. Zakres
1. Przypadki, w których zastosowanie ma zasada pomocniczości: Kompetencje UE
Unia posiada wyłączne kompetencje w takich dziedzinach jak unia celna, zasady konkurencji, euro, polityka handlowa oraz umowy międzynarodowe (art. 3 i 4 TFUE). Zasada pomocniczości ma zastosowanie do wszystkich innych obszarów polityki, a mianowicie tam, gdzie są:
Spośród nich najistotniejsze w praktyce są kompetencje dzielone, gdzie kompetencje Unii są nadrzędne, określone w art. 4 ust. 2 TFUE. Obejmują one następujące główne obszary:
Nadrzędność kompetencji UE oznacza, że państwa członkowskie mogą wykonywać te kompetencje wyłącznie „w zakresie, w jakim Unia nie wykonała swojej kompetencji” (art. 2 ust. 2 TFUE) i mogą ponownie wykonywać swoją kompetencję w zakresie, w jakim Unia postanowiła zaprzestać wykonywania swojej kompetencji. Nadrzędność może być całkowita lub częściowa: w przypadku gdy Unia działa w sposób wyczerpujący, kompetencja staje się de facto wyłączna; w przypadku gdy Unia działa jedynie częściowo, państwa członkowskie zachowują równoległe kompetencje w zakresie, w jakim Unia nie wykonała swojej kompetencji.
2. Przypadki, w których zastosowanie ma zasada pomocniczości: instytucje UE
Zasada pomocniczości dotyczy wszystkich instytucji Unii, przy czym w praktyce ma szczególne znaczenie w ramach procedur ustawodawczych. Traktat z Lizbony wzmocnił rolę parlamentów narodowych i Trybunału Sprawiedliwości w zakresie kontroli przestrzegania zasady pomocniczości. Wprowadzając wyraźną wzmiankę o niższym niż krajowy wymiarze zasady pomocniczości, Traktat z Lizbony wzmocnił rolę Europejskiego Komitetu Regionów i stworzył parlamentom regionalnym posiadającym uprawnienia ustawodawcze możliwość uczestnictwa w mechanizmie „wczesnego ostrzegania”, pozostawioną do uznania parlamentów narodowych.
D. Kontrola przez parlamenty narodowe
Na mocy art. 5 ust. 3 akapit drugi i art. 12 lit. b) TUE parlamenty narodowe czuwają nad przestrzeganiem zasady pomocniczości zgodnie z procedurą przewidzianą w protokole nr 2. Mechanizm „wczesnego ostrzegania” przewiduje, że każdy parlament narodowy lub każda izba parlamentu narodowego ma osiem tygodni, licząc od dnia przekazania projektu aktu ustawodawczego, na skierowanie do przewodniczących Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji uzasadnionej opinii zawierającej powody, dla których uznaje, że dany projekt narusza zasadę pomocniczości. Gdy uzasadnione opinie zostaną wyrażone co najmniej jedną trzecią głosów przyznanych parlamentom narodowym (po jednym głosie na każdą izbę w parlamentach dwuizbowych i po dwa głosy na parlamenty jednoizbowe), projekt wymaga ponownej analizy („żółta kartka”). Instytucja, od której pochodzi projekt aktu ustawodawczego, może postanowić, że utrzyma, zmieni lub wycofa projekt aktu, uzasadniając tę decyzję. Próg ten jest obniżony do jednej czwartej głosów w przypadku projektów aktów odnoszących się do współpracy policyjnej i wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych. Gdy w ramach zwykłej procedury ustawodawczej co najmniej zwykłą większością głosów przyznanych parlamentom państw członkowskich podważy się zgodność wniosku ustawodawczego z zasadą pomocniczości, a Komisja postanowi utrzymać swój wniosek, sprawę kieruje się do prawodawcy (Parlamentu i Rady), który wypowiada się w pierwszym czytaniu. Jeśli prawodawca uzna, że wniosek ustawodawczy nie jest zgodny z zasadą pomocniczości, może odrzucić go większością głosów wynoszącą 55 % członków Rady lub większością głosów oddanych w Parlamencie Europejskim („pomarańczowa kartka”).
Dotychczas procedurę „żółtej kartki” uruchomiono trzykrotnie, natomiast nigdy nie skorzystano z procedury „pomarańczowej kartki”. W maju 2012 r. pierwszą „żółtą kartkę” przyznano w odniesieniu do wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie prawa do podejmowania działań zbiorowych „Monti II”. Łącznie 12 izb parlamentów krajowych, dysponujących łącznie 19 głosami (przy progu wynoszącym 18), uznało, że jest to niezgodne z zasadą pomocniczości. Drugą żółtą kartkę przyznano w październiku 2013 r. wnioskowi w sprawie ustanowienia Prokuratury Europejskiej. Po przeanalizowaniu uzasadnionych opinii 14 izb w 11 państwach członkowskich Komisja podtrzymała swój wniosek, argumentując, że jest on zgodny z zasadą pomocniczości. Trzecią żółtą kartkę przyznano w maju 2016 r. w związku z wnioskiem dotyczącym przeglądu dyrektywy w sprawie delegowania pracowników. Komisja ponownie podtrzymała swój wniosek, zauważając, że delegowanie pracowników jest z definicji kwestią ponadnarodową.
Konferencja Komisji do Spraw Unijnych Parlamentów Unii Europejskiej (COSAC) stanowi pożyteczną platformę wymiany informacji dotyczących kontroli zasady pomocniczości przez parlamenty narodowe. Ponadto Sieć Monitorująca Stosowanie Zasady Pomocniczości prowadzona przez Europejski Komitet Regionów ułatwia wymianę informacji między władzami lokalnymi i regionalnymi a instytucjami UE. Członkowie Sieci Monitorującej Stosowanie Zasady Pomocniczości to parlamenty i rządy regionalne posiadające uprawnienia ustawodawcze, władze lokalne i regionalne nieposiadające uprawnień ustawodawczych oraz stowarzyszenia samorządów lokalnych w UE. Jest ona również otwarta dla delegacji krajowych Europejskiego Komitetu Regionów i izb parlamentów narodowych.
E. Ostatnie zmiany instytucjonalne
W listopadzie 2017 r. Komisja powołała grupę zadaniową ds. zasad pomocniczości, proporcjonalności i „robić mniej, ale efektywniej”, która przedstawiła swoje sprawozdanie w lipcu 2018 r. Na podstawie jej zaleceń Komisja opublikowała w październiku 2018 r. „pakiet dotyczący pomocniczości”, wprowadzając tabelę oceny pomocniczości i proporcjonalności w ocenach skutków, ewaluacjach i uzasadnieniach.
Zasady pomocniczości i proporcjonalności miały kluczowe znaczenie dla Konferencji w sprawie przyszłości Europy (9 maja 2021 r. – 9 maja 2022 r.), na której przedstawiono 49 propozycji zawierających 326 środków związanych z kluczowymi priorytetami i wyzwaniami dla Europy, w tym z kwestią demokracji. W rezolucji Parlamentu w sprawie zmiany Traktatów z 22 listopada 2023 r. i rezolucji w sprawie stosowania postanowień Traktatu dotyczących parlamentów narodowych z 17 stycznia 2024 r. wezwano do wzmocnienia kontroli pomocniczości przez Trybunał Sprawiedliwości, wydłużenia ośmiotygodniowego okresu dla parlamentów narodowych do dwunastu tygodni, włączenia opinii parlamentów regionalnych do uzasadnionych opinii krajowych oraz wprowadzenia mechanizmu „zielonej kartki” umożliwiającego parlamentom narodowym proponowanie inicjatyw ustawodawczych.
Od czasu konferencji pojęcie „aktywnej pomocniczości” zyskało na znaczeniu. Koncepcja ta polega na proaktywnym podejściu, w ramach którego instytucje UE angażują władze lokalne i regionalne na wczesnym etapie cyklu polityki, tak aby – zamiast jedynie oceniać zgodność z przepisami po fakcie – miały one wpływ na kształtowanie aktów prawnych zgodnie ze strukturą wielopoziomowego sprawowania rządów w Unii. konferencja na temat pomocniczości w 2024 r. odbyła się pod hasłem „Lepsze stanowienie prawa i aktywna pomocniczość: klucz do skutecznego działania Unii Europejskiej”. W sprawozdaniu rocznym za 2024 r. w sprawie pomocniczości i proporcjonalności Komisja potwierdziła, że aktywna pomocniczość i pełne zaangażowanie władz lokalnych i regionalnych pozostają kluczowymi priorytetami na kadencję 2024–2029. Parlament wywarł ponownie ten nacisk w sprawozdaniu z 2026 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa, obejmującym lata 2023 i 2024.
F. Kontrola sądowa
Przestrzeganie zasady pomocniczości może zostać poddane kontroli po przyjęciu aktu ustawodawczego przez zaskarżenie go do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, co przewiduje protokół. Jednak instytucje Unii mają dużą swobodę stosowania tej zasady. W wyrokach w sprawach C-84/94 i C-233/94 Trybunał stwierdził, że przestrzeganie zasady pomocniczości to jedna z okoliczności podlegających obowiązkowi uzasadnienia zgodnie z art. 296 TFUE. Wymóg ten uznaje się za spełniony, jeśli przestrzeganie zasady wynika ogólnie z treści motywów i zostało uwzględnione przy analizie aktu. W późniejszym przełomowym wyroku (sprawa C-547/14, Philip Morris, pkt 218) w 2016 r. Trybunał potwierdził, że powinien zbadać, czy „prawodawca Unii mógł na podstawie szczegółowych informacji stwierdzić, że cel zamierzonego działania mógł zostać lepiej osiągnięty na poziomie Unii”. Jeżeli chodzi o gwarancje proceduralne, a w szczególności obowiązek uzasadniania w odniesieniu do zasady pomocniczości, Trybunał przypomniał, że poszanowanie tego obowiązku „należy ocenić z uwzględnieniem nie tylko brzmienia zaskarżonego aktu, ale także kontekstu, w jakim został on przyjęty, oraz okoliczności sprawy” (pkt 225).
W dokumencie roboczym Parlamentu w sprawie zasad pomocniczości i proporcjonalności opublikowanym w 2021 r. stwierdzono, że „Trybunał Sprawiedliwości nigdy nie uchylił żadnego środka w związku z naruszeniem zasady pomocniczości” i zasugerowano, że „należy powołać niezależną izbę ds. pomocniczości złożoną z prezesów krajowych trybunałów konstytucyjnych, aby przezwyciężyć tę polityczną stronniczość i poprawić jakość przeglądu przepisów”.
Państwa członkowskie mogą występować do Trybunału o unieważnienie aktu ustawodawczego ze względu na naruszenie zasady pomocniczości w imieniu własnego parlamentu narodowego lub jego izby, zgodnie z krajowym systemem prawnym. Możliwość zaskarżania aktów ustawodawczych przysługuje też Europejskiemu Komitetowi Regionów w przypadku, gdy TFUE przewiduje zasięgnięcie opinii tej instytucji. W opublikowanym niedawno sprawozdaniu Draghiego na temat konkurencyjności UE stwierdzono, że pomimo tak ważnych uprawnień organy te często nie kwestionowały wniosków ustawodawczych Komisji. W sprawozdaniu opowiedziano się za przeprowadzeniem ogólnounijnego dochodzenia w celu zbadania przyczyn takiego podejścia ze strony parlamentów narodowych.
W sierpniu 2024 r. pierwsza skarga została wniesiona przez parlament narodowy w związku z naruszeniem zasady pomocniczości na podstawie Protokołu nr 2 przeciwko rozporządzeniu (UE) 2024/1351 w sprawie zarządzania azylem i migracją (sprawa C-553/24 wniesiona przez francuskie Zgromadzenie Narodowe). To przełomowe działanie, zainicjowane jedynie przez 60 z 577 posłów zgodnie z art. 88-6 konstytucji francuskiej, pokazuje, że w niektórych parlamentach narodowych mniejszości parlamentarne mają dostęp do kontroli zasady pomocniczości, co potencjalnie wzmacnia nadzór demokratyczny i egzekwowanie zasady pomocniczości zarówno na szczeblu krajowym, jak i europejskim.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament był pomysłodawcą koncepcji pomocniczości, gdyż podczas przyjmowania projektu Traktatu o Unii Europejskiej 14 lutego 1984 r. zaproponował włączenie do niego postanowienia, zgodnie z którym w przypadkach, gdy traktat przyznaje Unii kompetencje zbieżne z kompetencjami państw członkowskich, państwa członkowskie mogą podejmować działania dopóty, dopóki Unia nie przyjmie aktu normatywnego. Ponadto Parlament podkreślił w projekcie, że Unia powinna interweniować jedynie po to, by realizować zadania, które mogą być skutecznej wykonywane wspólnie niż przez działające oddzielnie poszczególne państwa członkowskie.
Uwzględnił te propozycje w wielu rezolucjach (np. w rezolucjach z 23 listopada 1989 r., 14 grudnia 1989 r., 12 lipca 1990 r., 21 listopada 1990 r. i 18 maja 1995 r.), w których przypomniał o swoim przywiązaniu do zasady pomocniczości.
A. Porozumienia międzyinstytucjonalne
Parlament przyjął szereg środków w celu wywiązania się z zadań powierzonych mu na mocy Traktatów w odniesieniu do stosowania zasady pomocniczości. Zgodnie z art. 43 jego Regulaminu „badając wniosek dotyczący aktu ustawodawczego, Parlament zwraca szczególną uwagę na to, czy wniosek jest zgodny z zasadami pomocniczości i proporcjonalności”. Komisja Prawna to komisja parlamentarna ponosząca odpowiedzialność przekrojową za zapewnienie poszanowania zasady pomocniczości. W związku z tym regularnie sporządza sprawozdanie dotyczące sprawozdań rocznych Komisji Europejskiej na temat pomocniczości i proporcjonalności.
25 października 1993 r. Rada, Parlament i Komisja podpisały porozumienie międzyinstytucjonalne w sprawie procedur regulujących stosowanie zasady pomocniczości, w którym wyraźnie opowiedziały się za kontynuacją działań w tym kierunku. Zobowiązały się one tym samym do przestrzegania zasady pomocniczości. W porozumieniu za pośrednictwem procedur regulujących stosowanie zasady pomocniczości określono warunki wykonywania kompetencji przyznanych instytucjom Unii przez traktaty, tak aby cele w nich określone mogły zostać osiągnięte. Komisja zobowiązała się do uwzględniania zasady pomocniczości oraz wykazywania jej przestrzegania. To samo obowiązuje Parlament i Radę w ramach przyznanych im kompetencji.
Zgodnie z porozumieniem międzyinstytucjonalnym z 13 kwietnia 2016 r. pomiędzy Parlamentem Europejskim, Radą Unii Europejskiej a Komisją Europejską w sprawie lepszego stanowienia prawa (które zastąpiło porozumienie z grudnia 2003 r. oraz międzyinstytucjonalne wspólne podejście do oceny skutków z listopada 2005 r.) Komisja musi w uzasadnieniu umotywować wprowadzenie proponowanych środków w świetle zasady pomocniczości i uwzględniać tę zasadę w swoich ocenach skutków. Ponadto zawierając porozumienie ramowe w sprawie stosunków między Parlamentem Europejskim i Komisją Europejską (przyjęte 28 kwietnia 2026 r. i zastępujące porozumienie z 2010 r. zmienione w 2018 r.), Parlament i Komisja zgodziły się współpracować w dziedzinie stosunków z parlamentami narodowymi oraz wdrażania Protokołu nr 2 w sprawie stosowania zasad pomocniczości i proporcjonalności. W ramach tej współpracy, w przypadku osiągnięcia progów określonych w art. 7 protokołu nr 2, Komisja przedkłada tłumaczenia wszystkich uzasadnionych opinii parlamentów narodowych wraz ze swoim własnym stanowiskiem.
B. Rezolucje Parlamentu Europejskiego
Już w rezolucji z 13 maja 1997 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa w 1997 r. Parlament Europejski wyraził opinię, że zasada pomocniczości stanowi wiążącą normę prawną, przypominając, iż wdrażanie zasady nie powinno utrudniać wykonywania wyłącznych kompetencji Unii ani prowadzić do zakwestionowania wspólnotowego dorobku prawnego (teraz dorobku prawnego UE). W rezolucji w sprawie lepszego stanowienia prawa w 2000 r. z 8 kwietnia 2003 r. Parlament dodał, że spory powinny być raczej rozstrzygane na szczeblu politycznym, odnotowując jednocześnie propozycje Konwentu w sprawie przyszłości Europy dotyczące wprowadzenia „mechanizmu wczesnego ostrzegania” w zakresie pomocniczości na użytek parlamentów narodowych. Taki system został faktycznie zapisany w Traktacie z Lizbony (zob. wyżej i nota faktograficzna 1.3.5).
W rezolucji z 13 września 2012 r. w sprawie 18. sprawozdania w sprawie lepszego stanowienia prawa Parlament z zadowoleniem przyjął ściślejsze zaangażowanie parlamentów narodowych w kontrolę wniosków ustawodawczych pod kątem zgodności z zasadami pomocniczości i proporcjonalności oraz zaproponował zbadanie, w jaki sposób można usunąć wszelkie przeszkody utrudniające parlamentom narodowym udział w mechanizmie kontroli zasady pomocniczości.
W rezolucji z 18 kwietnia 2018 r. w sprawie sprawozdań rocznych za lata 2015–2016 w sprawie pomocniczości i proporcjonalności Parlament odnotował gwałtowny wzrost liczby uzasadnionych opinii przekazywanych przez parlamenty narodowe, co świadczy o ich rosnącym zaangażowaniu w unijny proces decyzyjny. Parlament z zadowoleniem przyjął również gotowość parlamentów narodowych do odgrywania aktywniejszej roli dzięki stosowaniu procedury „zielonej kartki”. W tym kontekście zalecił pełne wykorzystywanie istniejących narzędzi umożliwiających parlamentom krajowym udział w procesie ustawodawczym bez tworzenia nowych struktur instytucjonalnych czy administracyjnych.
W rezolucji z 13 lutego 2019 r. w sprawie przyszłości Europy Parlament podkreślił zasadniczą rolę władz lokalnych, a w szczególności parlamentów regionalnych posiadających uprawnienia ustawodawcze. Zapoznał się również z zaleceniami grupy zadaniowej ds. zasad pomocniczości, proporcjonalności i „robić mniej, ale efektywniej”, ale zaznaczył, że na wiele z nich, zwłaszcza w odniesieniu do roli parlamentów narodowych i konieczności zreformowania systemu wczesnego ostrzegania, Parlament zwrócił już uwagę.
W rezolucji z 24 czerwca 2021 r. w sprawie sprawności regulacyjnej Unii Europejskiej oraz pomocniczości i proporcjonalności Parlament zwrócił uwagę, że władze lokalne i regionalne wdrażają i wykorzystują około 70% prawodawstwa UE oraz wezwał Komisję do większego zaangażowania ich w proces konsultacji oraz do włączenia „wzorcowej tabeli zgodności z zasadą pomocniczości ” do oceny stosowania zasad pomocniczości i proporcjonalności w całym procesie decyzyjnym. Parlament podkreślił również, że obecna struktura procedury dotyczącej mechanizmu kontroli zasady pomocniczości powoduje, że parlamenty narodowe poświęcają zbyt wiele czasu ocenom technicznym i prawnym o krótkich terminach wykonania, co utrudnia realizację celu, jakim jest głębsza dyskusja polityczna na temat polityki europejskiej.
W rezolucji z 23 listopada 2023 r. w sprawie sprawności regulacyjnej Unii Europejskiej oraz pomocniczości i proporcjonalności Parlament odnotował znaczny wzrost liczby uzasadnionych opinii parlamentów narodowych (z 9 w 2020 r. do 34 w 2022 r.), potwierdzając jednocześnie, że od czasu wejścia w życie Traktatu z Lizbony nigdy nie zastosowano „pomarańczowej kartki”. Wezwał do wcześniejszego zaangażowania parlamentów narodowych w procedurę ustawodawczą oraz do bardziej szczegółowych wyjaśnień Komisji, aby umożliwić rzetelną ocenę zgodności z zasadą pomocniczości. Parlament wezwał również Radę do zwiększenia przejrzystości poprzez publikowanie większej liczby dokumentów, w szczególności stanowisk państw członkowskich, a tym samym do wzmocnienia kontroli parlamentarnej.
W rezolucji z 17 stycznia 2024 r. w sprawie stosowania postanowień Traktatu Parlament przyjął do wiadomości wniosek parlamentów narodowych o przedłużenie ośmiotygodniowego okresu na wydawanie uzasadnionych opinii i wezwał do wprowadzenia dwunastotygodniowego okresu w ramach kolejnego przeglądu Traktatu. Parlament zaproponował również ustanowienie procedury „zielonej kartki”, w ramach której co najmniej jedna trzecia parlamentów narodowych mogłaby zwrócić się do Komisji lub Parlamentu o przedłożenie wniosków ustawodawczych, co pozytywnie wpłynęłoby na debatę europejską.
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych Parlamentu Europejskiego. Więcej informacji na stronie Komisji Prawnej.
Christophe BEAUDOUIN / Mariusz Maciejewski