Τριτοβάθμια εκπαίδευση

Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, οι πολιτικές για την τριτοβάθμια εκπαίδευση αποφασίζονται στο επίπεδο των μεμονωμένων κρατών μελών. Συνεπώς η ΕΕ διαδραματίζει κυρίως υποστηρικτικό και συντονιστικό ρόλο. Οι κύριοι στόχοι της δράσης της Ένωσης στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης περιλαμβάνουν την ενίσχυση της κινητικότητας των φοιτητών και του προσωπικού των πανεπιστημίων, την ενθάρρυνση της αμοιβαίας αναγνώρισης πτυχίων και περιόδων φοίτησης και την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Νομική βάση

Η εκπαίδευση —εν προκειμένω και η τριτοβάθμια εκπαίδευση— αναγνωρίστηκε επισήμως ως τομέας αρμοδιότητας της ΕΕ από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ του 1992. Η Συνθήκη της Λισαβόνας για την τροποποίηση της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) δεν τροποποίησε τις διατάξεις σχετικά με τον ρόλο της ΕΕ στην εκπαίδευση και την κατάρτιση. Στο άρθρο 165 παράγραφος 1 του τίτλου ΧΙΙ της Συνθήκης προβλέπεται ότι: «Η Ένωση συμβάλλει στην ανάπτυξη παιδείας υψηλού. επιπέδου, ενθαρρύνοντας τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών και, αν αυτό απαιτείται, υποστηρίζοντας και συμπληρώνοντας τη δράση τους, σεβόμενη ταυτόχρονα πλήρως την αρμοδιότητα των κρατών μελών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας και την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, καθώς και την πολιτιστική και γλωσσική τους πολυμορφία» Το άρθρο 165 παράγραφος 2 ορίζει ότι η δράση της Ένωσης έχει στόχο « να αναπτύσσει την ευρωπαϊκή διάσταση της παιδείας [...], να ευνοεί την κινητικότητα φοιτητών και εκπαιδευτικών, μεταξύ άλλων και μέσω της ακαδημαϊκής αναγνώρισης διπλωμάτων και περιόδων σπουδών, να προωθεί τη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, να αναπτύσσει την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών για τα κοινά προβλήματα των εκπαιδευτικών συστημάτων των κρατών μελών, [και] να ενθαρρύνει την ανάπτυξη της εκπαίδευσης εξ αποστάσεως [...]».

Επιπλέον, η Συνθήκη της Λισαβόνας περιέχει μια διάταξη η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί οριζόντια «κοινωνική ρήτρα». Το άρθρο 9 της ΣΛΕΕ ορίζει ότι: «Κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών και των δράσεων της, η Ένωση συνεκτιμά τις απαιτήσεις που συνδέονται με την προαγωγή υψηλού επιπέδου απασχόλησης, με τη διασφάλιση της κατάλληλης κοινωνικής προστασίας, με την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού καθώς και με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, κατάρτισης και προστασίας της ανθρώπινης υγείας».

Επιπλέον, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος έχει το ίδιο νομικό κύρος με τις Συνθήκες (άρθρο 6 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση) αναφέρει ότι: «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην εκπαίδευση» (Άρθρο 14).

Στόχοι

A. Ο ευρωπαϊκός χώρος εκπαίδευσης

Σε ανακοίνωση που δημοσίευσε τον Σεπτέμβριο του 2020, η Επιτροπή περιέγραψε έναν «Ευρωπαϊκό Χώρο Εκπαίδευσης» με στόχο τη βελτίωση του επιπέδου εκπαίδευσης και κατάρτισης των Ευρωπαίων πολιτών, καθώς και την ανάπτυξη του αισθήματος ότι ανήκουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι κύριοι στόχοι του ευρωπαϊκού χώρου εκπαίδευσης είναι:

  • αύξηση του ποσοστού των ατόμων ηλικίας 30-34 ετών με πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στο 50% έως το 2030 (40,3% το 2020)·
  • δημιουργία δικτύων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων με νομικό καθεστώς, τα οποία θα χορηγούν ευρωπαϊκά πτυχία·
  • ενίσχυση του Erasmus+, του προγράμματος της ΕΕ για την εκπαίδευση, την κατάρτιση, τη νεολαία και τον αθλητισμό στην Ευρώπη, ώστε να καταστεί πιο περιεκτικό·
  • ενεργοποίηση της πρωτοβουλίας «ευρωπαϊκή φοιτητική ταυτότητα», για να διευκολυνθεί η κινητικότητα των φοιτητών·
  • αυτόματη αμοιβαία αναγνώριση διπλωμάτων και περιόδων μαθητείας μεταξύ των κρατών μελών.

B. Η διαδικασία της Μπολόνια

Πέρα από τις πολιτικές πρωτοβουλίες των ίδιων των κρατών μελών, η ΕΕ υποστηρίζει ενεργά τις προτεραιότητες της διαδικασίας της Μπολόνια, η οποία, από την έναρξή της το 1999, αποσκοπεί στην εξασφάλιση πιο συγκρίσιμων, συμβατών και συνεκτικών συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρώπη, με αποκορύφωμα τη δημιουργία του ευρωπαϊκού χώρου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (ΕΧΤΕ) με τη διακήρυξη της υπουργικής διάσκεψης Βουδαπέστης-Βιέννης τον Μάρτιο του 2010.

C. Η νέα στρατηγική της ΕΕ για την τριτοβάθμια εκπαίδευση

Το 2017, η Επιτροπή δημοσίευσε το νέο ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Επικεντρώνεται σε τέσσερις τομείς προτεραιότητας:

  • ευθυγράμμιση της ανάπτυξης δεξιοτήτων στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας·
  • διεύρυνση της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, μείωση των αποκλεισμών και αύξηση της εμβέλειάς της στην κοινωνία·
  • ενίσχυση της ικανότητας καινοτομίας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης·
  • αύξηση της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Επιτεύγματα

A. Erasmus+

Το πρόγραμμα Erasmus+ έχει στόχο να επενδύσει στην εκπαίδευση, την κατάρτιση, τη νεολαία και τον αθλητισμό στην Ευρώπη μέσω ενός ενιαίου χρηματοδοτικού προγράμματος. Το Erasmus+ συγχωνεύει τομεακές και οριζόντιες πολιτικές που εφαρμόζονταν προηγουμένως χωριστά στους τομείς της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (Erasmus, Erasmus Mundus, Tempus, Jean Monnet), της σχολικής εκπαίδευσης (Comenius), της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης (Leonardo da Vinci), της εκπαίδευσης ενηλίκων (Grundtvig) και της νεολαίας (Νεολαία σε δράση). Για πρώτη φορά συμπεριλαμβάνεται ο αθλητισμός το 2014. Το πρόγραμμα διαρθρώνεται γύρω από τρεις κύριες δράσεις στους διάφορους στοχευόμενους τομείς:

  • Μαθησιακή κινητικότητα ατόμων·
  • συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην καινοτομία και την ανταλλαγή καλών πρακτικών·
  • υποστήριξη στη μεταρρύθμιση πολιτικών.

Η τριτοβάθμια εκπαίδευση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στο πλαίσιο του γενικού σχεδιασμού του Erasmus+. Κατά την περίοδο 2021-2027, τουλάχιστον το 34,6% επί του συνολικού προϋπολογισμού του προγράμματος Erasmus+ προορίζεται για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το Erasmus+ όχι μόνο υποστηρίζει την κινητικότητα των φοιτητών και του προσωπικού της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά και χρηματοδοτεί τα κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών του Erasmus Mundus και τα δάνεια για μεταπτυχιακές σπουδές Erasmus+.

Το 2018 εγκαινιάστηκε η πρωτοβουλία «Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια», η οποία συνίσταται στην ενθάρρυνση της δημιουργίας δικτύων ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από διάφορα κράτη μέλη, μέσω του προγράμματος Erasmus+, με σκοπό την ανάπτυξη κοινών στρατηγικών, τη διευκόλυνση των σπουδαστών να σπουδάζουν σε διάφορες χώρες της ΕΕ και την απονομή ευρωπαϊκών πτυχίων. Μετά τις πρώτες προσκλήσεις υποβολής σχεδίων, επιλέχθηκαν 41 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, στα οποία συμμετείχαν 279 ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που καλύπτουν όλα τα κράτη μέλη, καθώς και τέσσερις χώρες εκτός ΕΕ οι οποίες συμμετέχουν στο πρόγραμμα Erasmus+.

Στις 22 Οκτωβρίου 2021, η Επιτροπή ενέκρινε νέο πλαίσιο μέτρων ένταξης για τα προγράμματα Erasmus + και Ευρωπαϊκό Σώμα Αλληλεγγύης 2021-2027. Το πλαίσιο αυτό αποσκοπεί στη διευκόλυνση της πρόσβασης ατόμων με λιγότερες ευκαιρίες και στην άρση των εμποδίων που ενδέχεται να εμποδίζουν την πρόσβαση. Στηρίζει τους παρόχους επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης που επιθυμούν να οργανώσουν δραστηριότητες μαθησιακής κινητικότητας για την επαγγελματική εκπαίδευση και την κατάρτιση εκπαιδευομένων και προσωπικού. Η συνεργασία είναι επίσης θεμελιώδους σημασίας για το νέο πλαίσιο και περιλαμβάνει συμπράξεις μικρής κλίμακας, οι οποίες διευρύνουν την πρόσβαση στο πρόγραμμα.

B. Δράσεις Marie Skłodowska-Curie

Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) στηρίζουν την κινητικότητα και την κατάρτιση των ερευνητών. Αποτελούν μέρος του προγράμματος-πλαισίου της Ένωσης για την έρευνα και την καινοτομία «Ορίζων 2020» και διαρθρώνονται γύρω από τις πέντε επιμέρους δράσεις που περιγράφονται κατωτέρω. Όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie έχουν καταστεί το κύριο πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις διδακτορικές σπουδές. Χρηματοδοτούν κοινή διδακτορική κατάρτιση (επιμέρους δράση «Διδακτορικά Δίκτυα») και προωθούν τη διακρατική, διατομεακή και διεπιστημονική κινητικότητα μέσω μεταδιδακτορικών υποτροφιών (επιμέρους δράση «Μεταδιδακτορικές Υποτροφίες») ή συγχρηματοδότησης άλλων περιφερειακών, εθνικών ή διεθνών προγραμμάτων (επιμέρους δράση «Cofund»). Διευκολύνουν επίσης την απόσπαση στο εξωτερικό ερευνητικού ή διοικητικού και τεχνικού προσωπικού που συμμετέχει στην έρευνα και την καινοτομία (επιμέρους δράση «Staff exchanges»). Τέλος, οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie στηρίζουν την Ευρωπαϊκή Νύχτα των Ερευνητών , μια σειρά δημόσιων εκδηλώσεων που πραγματοποιούνται κάθε Σεπτέμβριο σε όλη την Ευρώπη για την προώθηση του έργου των ερευνητών (επιμέρους δράση που μετονομάστηκε σε «MSCA και Πολίτες» στο πλαίσιο του «Ορίζων Ευρώπη»). Το πρόγραμμα επιδιώκει να άρει τα πραγματικά και νοητά εμπόδια μεταξύ της ακαδημαϊκής κοινότητας και άλλων τομέων, ιδίως των επιχειρήσεων. Σε σύγκριση με την προηγούμενη γενιά του προγράμματος, το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» επικεντρώνεται στην απλούστευση και τη βελτίωση των ποσοστών επιτυχίας και διαθέτει 6,6 δισ. ευρώ στις δράσεις του Marie Skłodowska-Curie .

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Κοινοβούλιο ασκεί ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στη χάραξη ευρωπαϊκής πολιτικής στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

A. Erasmus

Στο ψήφισμά του, με ημερομηνία 14 Σεπτεμβρίου 2017, το Κοινοβούλιο αναγνώρισε τον εξαιρετικά θετικό αντίκτυπο του προγράμματος Erasmus+, ιδίως όσον αφορά την αύξηση των ευκαιριών ένταξης στην αγορά εργασίας, αλλά και την προώθηση της ενεργού συμμετοχής στα κοινά και του αισθήματος ευρωπαϊκής ταυτότητας. Ωστόσο, ενώ λιγότερο από το 5% των Ευρωπαίων μπορούν να επωφεληθούν από το πρόγραμμα Erasmus+, τόνισε ότι το νέο πρόγραμμα θα πρέπει να είναι πιο ανοικτό και προσβάσιμο και ότι θα πρέπει να επικεντρωθεί περισσότερο στην εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση, τη διά βίου μάθηση, καθώς και την ανεπίσημη και άτυπη εκπαίδευση. Επισήμανε επίσης τις δυσκολίες που συνδέονται με την εφαρμογή του ευρωπαϊκού συστήματος μεταφοράς και συσσώρευσης ακαδημαϊκών μονάδων (ECTS), οι οποίες αποτελούν εμπόδιο στην κινητικότητα, και ζητεί τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής φοιτητικής ταυτότητας που θα επιτρέπει στους φοιτητές να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στις 13 Μαρτίου 2019, στο πλαίσιο του Brexit, το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης ψήφισμασχετικά με τη συνέχιση των εν εξελίξει δραστηριοτήτων μαθησιακής κινητικότητας του προγράμματος Erasmus+ στο πλαίσιο της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ. Στις 15 Σεπτεμβρίου 2020, εγκρίθηκε ψήφισμαγια την ενίσχυση της περιβαλλοντικής διάστασης των προγραμμάτων χρηματοδότησης Erasmus, Δημιουργική Ευρώπη και Ευρωπαϊκό Σώμα Αλληλεγγύης, και ιδίως για την ενσωμάτωση αυτής της διάστασης στον Χάρτη Erasmus+ για την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Τον Δεκέμβριο του 2020, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία σχετικά με το πρόγραμμα Erasmus+ για την περίοδο 2021-2027, με προϋπολογισμό άνω των 26 δισεκατομμυρίων ευρώ (έναντι 14,7 δισεκατομμυρίων ευρώ κατά την προηγούμενη περίοδο). Η νέα έκδοση του εν λόγω προγράμματος αναμένεται να αυξήσει τη συμμετοχή των ατόμων με λιγότερες ευκαιρίες λόγω π.χ. αναπηρίας, γεωγραφικής απομόνωσης ή φτώχειας. Το Erasmus+ θα στηρίξει τη διά βίου μάθηση για ενήλικες εκπαιδευόμενους. Οι διοικητικές διατυπώσεις θα απλουστευθούν και η πρόσβαση στα διαρθρωτικά ταμεία θα είναι δυνατή μέσω μιας «σφραγίδας αριστείας» για έργα που δεν επιλέγονται στο πλαίσιο του προγράμματος. Τέλος, το πρόγραμμα θα συμβάλει στην επίτευξη των στόχων της Ένωσης για το κλίμα μέσω μέτρων για τη μείωση του κλιματικού αποτυπώματος.

Τέλος, χάρη στην επιμονή του Κοινοβουλίου να ενσωματωθούν αποτελεσματικά μέτρα ένταξης κατά τις διαπραγματεύσεις για το νέο πρόγραμμα, το νέο πρόγραμμα Erasmus+ για την περίοδο 2021-2027 δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ένταξη, ιδίως μέσω ενός νέου πλαισίου μέτρων ένταξης στο εν λόγω πρόγραμμα και του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Σώματος Αλληλεγγύης 2021-2027, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 22 Οκτωβρίου 2021.

B. Σύνδεση με την απασχόληση

Όλα αυτά τα χρόνια, το Κοινοβούλιο ανέκαθεν ενδιαφερόταν για την τριτοβάθμια εκπαίδευση και τη σύνδεσή της με την απασχόληση. Το 2012 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμασχετικά με τον εκσυγχρονισμό των ευρωπαϊκών συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, στο οποίο καλεί τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης να ενσωματώσουν τη διά βίου μάθηση στα προγράμματα σπουδών τους και να προσαρμοστούν στις νέες προκλήσεις δημιουργώντας νέους τομείς σπουδών οι οποίοι αποτυπώνουν τις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Μετά την ανακοίνωση της Επιτροπής, με ημερομηνία 30 Μαΐου 2017, σχετικά με ένα νέο ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, το Κοινοβούλιο ενέκρινε στις 12 Ιουνίου 2018 ψήφισμασχετικά με τον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης στην ΕΕ. Όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση, το εν λόγω ψήφισμα ζητεί τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Εκπαίδευσης και ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να επενδύσουν περισσότερο στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και να ενισχύσουν τη συνεργασία μεταξύ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, του κόσμου της εργασίας, της βιομηχανίας, των ερευνητικών κοινοτήτων και της κοινωνίας στο σύνολό της.

C. Η διαδικασία της Μπολόνια

Το Κοινοβούλιο έχει επιδείξει από καιρό το ενδιαφέρον του για την ολοκλήρωση και την προώθηση της διαδικασίας της Μπολόνια. Σε ψήφισματης 28ης Απριλίου 2015 σχετικά με την εφαρμογή της διαδικασίας της Μπολόνια, τόνισε ότι η διαδικασία της Μπολόνια συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας των εκπαιδευτικών συστημάτων, διευκολύνει τη συγκρισιμότητα των δομών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, παρέχοντας συστήματα διασφάλισης της ποιότητας κατά την αναγνώριση των διπλωμάτων, και αυξάνει έτσι την ελκυστικότητα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρώπη.

Τον Απρίλιο του 2018 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τη διαδικασία της Μπολόνια, με το οποίο ζήτησε να υποβληθεί η διαδικασία σε κριτική αξιολόγηση από την υπουργική διάσκεψη του Ευρωπαϊκού Χώρου Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στο Παρίσι τον Μάιο του ίδιου έτους. Το ψήφισμα τόνισε επίσης την ανάγκη να βελτιωθεί η κοινωνική διάσταση της εκπαίδευσης, με συγκεκριμένες ευκαιρίες πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση για τους φοιτητές με αναπηρίες και όσους προέρχονται από μειονεκτούντα περιβάλλοντα. Υποστήριξε την καθιέρωση προσβάσιμων και δίκαιων μηχανισμών για τη χορήγηση υποτροφιών και επιδομάτων κινητικότητας. Τέλος, ζήτησε από την ΕΕ και τα κράτη μέλη να αυξήσουν τους προϋπολογισμούς τους στον τομέα της εκπαίδευσης, ώστε να εξασφαλιστεί ότι η δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση θα είναι δωρεάν και προσιτή σε όλους.

 

Katarzyna Anna Iskra