Swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług

Ta nota tematyczna wyjaśnia przepisy UE dotyczące swobody zakładania działalności gospodarczej i świadczenia usług – dwóch praw podstawowych umożliwiających przedsiębiorstwom i specjalistom prowadzenie działalności w całej UE. Usługi mają żywotne znaczenie dla gospodarki UE – odpowiadają za trzy czwarte jej PKB i całkowitego zatrudnienia. Nota tematyczna przedstawia podstawę prawną i cele tych swobód, działania podjęte w celu urzeczywistnienia jednolitego rynku usług oraz rolę Parlamentu w kształtowaniu przepisów, w tym strategii jednolitego rynku na 2025 r.

Podstawa prawna

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).

  • Art. 26 dotyczący ustanowienia rynku wewnętrznego (obecnie często nazywanego jednolitym rynkiem);
  • art. 49–55 dotyczące prawa do zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej w innym państwie członkowskim oraz
  • art. 56–62 dotyczące prawa do świadczenia usług w innym państwie członkowskim.
  • Swobody i ich cel

    Prawo do zakładania działalności gospodarczej, w tym jako osoba samozatrudniona, oraz do świadczenia usług w innych państwach członkowskich jest zagwarantowane w traktatach założycielskich UE (swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług). Celem tych praw jest zapewnienie, by osoby fizyczne i przedsiębiorstwa prowadzące legalną działalność w UE mogły:

    • prowadzić stałą działalność gospodarczą w innym państwie członkowskim;
    • tymczasowo oferować i świadczyć swoje usługi w innych państwach członkowskich bez konieczności przeniesienia się, na takich samych warunkach jak obywatele państwa przyjmującego.
    • Osiągnięcie tych celów oznacza wyeliminowanie dyskryminacji ze względu na przynależność państwową i jak najłatwiejsze korzystanie z tych swobód. Pomocne mogą być środki mające na celu harmonizację krajowych przepisów dotyczących dostępu do zawodów lub zapewnienie, aby produkty i kwalifikacje zatwierdzone w jednym państwie członkowskim były automatycznie uznawane w pozostałej części UE (zasada wzajemnego uznawania) (2.1.6).

      Osiągnięcia

      A. Liberalizacja w traktacie

      1. Podstawowe wolności

      Prawo przedsiębiorczości obejmuje prawo do podejmowania i wykonywania własnej działalności gospodarczej, a także do zakładania przedsiębiorstw i zarządzania nimi z myślą o stałym i ciągłym prowadzeniu działalności na tych samych warunkach, na których prawo państwa członkowskiego, gdzie prowadzona jest działalność, umożliwia to obywatelom tego państwa.

      Swoboda świadczenia usług odnosi się do wszelkich usług wykonywanych zwykle za wynagrodzeniem w zakresie, w jakim nie są one objęte postanowieniami o swobodnym przepływie towarów, kapitału i osób. Podmiot świadczący usługę może w tym celu tymczasowo prowadzić działalność w państwie członkowskim świadczenia usługi na takich samych warunkach jak te, których przestrzegania państwo to wymaga od własnych obywateli.

      2. Wyjątki

      Na mocy TFUE swoboda przedsiębiorczości i świadczenia usług nie obejmuje działalności, która jest związana z wykonywaniem władzy publicznej (art. 51 TFUE). Zakres wyłączenia tego rodzaju działalności jest jednak ograniczony wykładnią zwężającą: przypadki wyłączenia mogą dotyczyć jedynie tych szczególnych rodzajów działalności i funkcji, które wiążą się ze sprawowaniem władzy. Ponadto cała kategoria zawodowa podlega wyłączeniu tylko wówczas, gdy związana z nią działalność jest w pełni poświęcona sprawowaniu władzy publicznej lub gdy ta jej część, która wiąże się ze sprawowaniem władzy publicznej, jest nierozerwalnie związana z pozostałą częścią. Wyjątki pozwalają państwom członkowskim na wyłączenie produkcji materiałów wojskowych lub handlu nimi (art. 346 ust. 1 lit. b) TFUE) i utrzymanie wobec obywateli innych państw szczególnych przepisów uzasadnionych względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego (art. 52 ust. 1).

      B. Dyrektywa usługowa – ukończenie procesu tworzenia jednolitego rynku

      Dyrektywa usługowa (dyrektywa 2006/123/WE) umacnia swobodę świadczenia usług w UE. Dyrektywa ta jest kluczowa dla ukończenia procesu tworzenia jednolitego rynku, ponieważ może przynieść ogromne korzyści konsumentom i małym i średnim przedsiębiorstwom (MŚP). Celem jest utworzenie otwartego jednolitego rynku usług w UE, a jednocześnie zapewnienie odpowiedniej jakości usług świadczonych na rzecz konsumentów. Zgodnie z komunikatem Komisji pt. „Europa 2020” – strategia na rzecz zatrudnienia i inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu” pełne wdrożenie dyrektywy usługowej mogłoby przynieść zwiększenie obrotów w sektorze usług handlowych o 45% oraz wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych o 25%, a w konsekwencji wzrost PKB o 0,5–1,5%. Dyrektywa ta przyczynia się do uproszczenia i modernizacji procedur administracyjnych i przepisów. Dzieje się to nie tylko w drodze przeglądu obowiązujących przepisów, przyjmowania odpowiedniego ustawodawstwa i wprowadzania w nim zmian, ale również poprzez realizację długofalowych projektów (takich jak wprowadzenie punktów kompleksowej obsługi i zapewnienie współpracy administracyjnej).

      Wdrożenie dyrektywy usługowej uległo znacznemu opóźnieniu. Chociaż początkowe reformy doprowadziły do usunięcia licznych barier na jednolitym rynku usług, od 2012 r. tempo tych reform uległo spowolnieniu. Starania na rzecz wprowadzania reform zmalały, a znaczące postępy odnotowano głównie w państwach członkowskich otrzymujących pomoc finansową lub w państwach członkowskich posiadających kompleksowe krajowe programy reform. Komisja skupiła się na wspieraniu organów krajowych we wdrażaniu dyrektywy, publikując w 2022 r. podręcznik wdrażania dyrektywy usługowej, oraz na zapewnieniu, aby dyrektywa przynosiła pełne korzyści dzięki decyzjom wykonawczym.

      W 2025 r. Komisja przyjęła nową strategię jednolitego rynku. Jej celem jest promowanie transgranicznego świadczenia usług i przepływu towarów, zapewnienie przestrzegania obowiązujących przepisów i usunięcie barier. Określono w niej 10 konkretnych barier, które zakłócają przepływ towarów i usług („czarna dziesiątka”), gdyż ograniczają handel transgraniczny i inwestycje transgraniczne. W strategii wymieniono inicjatywy, które Komisja zamierza podjąć w nadchodzących latach, aby usunąć te bariery i w pełni zmaksymalizować potencjał jednolitego rynku. Skoncentrowano się w szczególności na MŚP, proponując szereg działań mających pomóc im w jak najlepszym wykorzystaniu jednolitego rynku.

      Rola Parlamentu Europejskiego

      Parlament odegrał kluczową rolę w liberalizacji działalności na własny rachunek, dbając o to, by niektóre, ograniczone rodzaje działalności były zastrzeżone dla własnych obywateli poszczególnych państw. Wystąpił również do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ze skargą na Radę w związku z brakiem działania w zakresie polityki transportowej. W wyroku z 1985 r. (sprawa nr 13/83 z 22 maja 1985 r.) stwierdzono, że Rada ponosi odpowiedzialność za niezapewnienie swobodnych usług transportu międzynarodowego, co stanowi naruszenie traktatu rzymskiego. W związku z tym Rada musiała przyjąć odpowiednie akty prawne. Rola Parlamentu poszerzyła się dzięki stosowaniu procedury współdecyzji i zwykłej procedury ustawodawczej w odniesieniu do swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług.

      Parlament odegrał również decydującą rolę w procesie przyjmowania i monitorowania dyrektywy usługowej, wzywając państwa członkowskie do przestrzegania jej przepisów i ich właściwego wykonywania. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wdrożenia dyrektywy (15 lutego 2011 r.) i rezolucję dotyczącą procesu wzajemnej oceny (25 października 2011 r.).

      Parlament aktywnie uczestniczył, jako pełnoprawny współprawodawca, w przyjmowaniu nowych przepisów dotyczących świadczenia usług, w szczególności w odniesieniu do usług kredytowych i detalicznych usług finansowych, usług ubezpieczeniowych i usług transportowych. Rezolucja Parlamentu w sprawie dostępu do podstawowych usług bankowych (lipiec 2012 r.) dotyczyła usług finansowych, w tym podstawowych usług płatniczych i kredytów hipotecznych oraz zawierała zalecenia z myślą o dyrektywie o kredycie hipotecznym (dyrektywa 2014/17/UE). Dyrektywa o kredycie hipotecznym zapewnia ochronę konsumentów i zapewnia świadomą zdolność finansową. Dyrektywa w sprawie rynków instrumentów finansowych (dyrektywa 2014/65/UE) promuje przejrzystość. Niedawny przegląd dyrektywy w sprawie kredytów konsumenckich (dyrektywa (UE) 2023/2225) uwzględnia istotne zmiany, jakie zaszły na rynku kredytów konsumenckich w następstwie transformacji cyfrowej, natomiast dyrektywa w sprawie sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość (2023 r.) wzmacnia ochronę konsumentów nabywających usługi finansowe przez internet lub telefonicznie.

      W 2019 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę w sprawie wymogów dostępności (dyrektywa (UE) 2019/882) w celu wsparcia obywateli z niepełnosprawnościami. Parlament zajął się również kwestią imprez turystycznych, przyjmując w marcu 2026 r. zmienioną dyrektywę w sprawie imprez turystycznych (dyrektywa (UE) 2025/2302).

      Badanie dotyczące jednolitego rynku usług z 2019 r. wykazało, że przepisy UE dotyczące swobodnego przepływu usług, w tym w zakresie kwalifikacji zawodowych i handlu detalicznego, przynoszą znaczne korzyści gospodarcze: 284 mld EUR rocznie z tytułu dyrektywy usługowej, 80 mld EUR z tytułu usług świadczonych w ramach wolnych zawodów i 20 mld EUR z tytułu usług w zakresie zamówień publicznych. Z badania dotyczącego przeszkód prawnych dla przepisów jednolitego rynku również wynika, że sektor usług, który stanowi 24% handlu wewnątrzunijnego (wzrost z 20% od początku XXI wieku) i odpowiada 78% wartości dodanej brutto UE, ma kluczowe znaczenie dla wzrostu gospodarczego. W badaniu wskazano jednak również różnorodność regulacyjną i wyzwania informacyjne jako czynniki, które zwiększają koszty działalności gospodarczej i utrudniają swobodny przepływ usług i swobodę przedsiębiorczości w UE.

      25 listopada 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie dążenia do bardziej zrównoważonego jednolitego rynku dla przedsiębiorstw i konsumentów, w której skupiono się na różnych obszarach polityki, a zwłaszcza na ochronie konsumentów i udziale przedsiębiorstw w transformacji ekologicznej (mającej zasadnicze znaczenie dla zwiększenia zrównoważonego charakteru jednolitego rynku). Na wniosek Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów (IMCO) Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia w Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Wewnętrznej Parlamentu Europejskiego opublikował briefing pt. „Europejski sektor usług a transformacja ekologiczna”, który był wkładem do tej rezolucji.

      20 stycznia 2021 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wzmocnienia jednolitego rynku. Podkreślono w niej, że należy dopilnować wdrożenia przepisów jednolitego rynku usług oraz usprawnić działania Komisji w zakresie egzekwowania prawa.

      Pandemia COVID-19 doprowadziła do przywrócenia licznych ograniczeń, które wpłynęły na swobodę przemieszczania się na unijnym jednolitym rynku, w tym na sektor usług. Podczas webinarium na temat skutków COVID-19 zorganizowanego 9 listopada 2020 r. przez Departament Tematyczny ds. Polityki Gospodarczej, Naukowej i Jakości Życia przewidziano znaczące przyszłe zmiany w popycie na usługi i podaży wynikające z postępu technologicznego i zmienionych nawyków konsumentów.

      W rezolucji Parlamentu w sprawie zwalczania barier pozataryfowych i pozapodatkowych na jednolitym rynku (17 lutego 2022 r.) odniesiono się do ogólnie utrzymujących się barier dla swobody przepływu towarów i swobody świadczenia usług. 24 września 2025 r. komisja IMCO zorganizowała wysłuchanie publiczne pt. „Wzmocnienie jednolitego rynku usług”. Uczestniczące w nim zainteresowane strony oceniły obecne bariery i zbadały działania mające na celu poprawę wyników dla konsumentów i przedsiębiorstw w całej UE, biorąc pod uwagę niedawną strategię jednolitego rynku Komisji. W grudniu 2025 r. w badaniu pt. „Single Market Competitiveness: Advancing cross-border trade in services” [Konkurencyjność na jednolitym rynku: rozwój transgranicznego handlu usługami rozwój transgranicznego handlu usługami], przygotowanym na wniosek komisji IMCO, przeanalizowano ograniczenia mające wpływ na transgraniczny handel usługami w UE. Pokazało ono, że handel usługami w UE jest znacznie bardziej liberalny niż handel zewnętrzny UE, chociaż w ostatnich latach tempo reform uległo spowolnieniu. W analizie wskazano pozostałe bariery jako związane z przepisami, które mają zastosowanie zarówno do krajowych, jak i zagranicznych usługodawców, oraz podkreślono znaczne różnice między państwami członkowskimi, co stwarza możliwości zwiększenia konkurencyjności i generowania korzyści dla poszczególnych państw członkowskich.

      Tę notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Gospodarki i Wzrostu. Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów.

       

      Barbara Martinello