W tej nocie tematycznej przedstawiamy cele unijnej polityki zdrowia publicznego oraz kontekst jej ewolucji. Prezentujemy też główne osiągnięcia UE w promowaniu zdrowia i zapobieganiu chorobom, ze szczególnym uwzględnieniem nowotworów i budowania odporności na choroby zakaźne i transgraniczne zagrożenia zdrowia. Poświęcamy uwagę wyzwaniom w zakresie zdrowia publicznego związane ze zmianami demograficznymi i potrzebie zapewnienia dostępu do leków o krytycznym znaczeniu. Prezentujemy też najnowsze zmiany w polityce e-zdrowia i biotechnologii.

Podstawa prawna

  • Zdrowia publicznego dotyczy art. 168 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Art. 114 jest jedną z podstaw prawnych prawodawstwa UE dotyczącego produkcji, prezentowania i sprzedaży wyrobów tytoniowych i powiązanych wyrobów, natomiast art. 153 jest podstawą prawną kilku dyrektyw UE w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.
  • Art. 35 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej stanowi, że każdy ma prawo dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej i do korzystania z leczenia w krajowych systemach opieki zdrowotnej.
  • Cele unijnej polityki zdrowia

    Główna odpowiedzialność za zorganizowanie i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej spoczywa na rządach państw członkowskich UE. Uzupełnieniem polityki krajowej jest unijna polityka zdrowia publicznego, która ma:

    • chronić i poprawiać zdrowie ludzi w UE;
    • wspierać modernizację i cyfryzację systemów i infrastruktury opieki zdrowotnej;
    • podnosić odporność systemów opieki zdrowotnej UE; i
    • lepiej przygotować państwa UE do zapobiegania pandemiom w przyszłości i reagowania na nie.
    • Jak ewoluowała unijna polityka zdrowia publicznego

      Zmiany w traktatach założycielskich UE w latach 90. sprawiły, że zdrowie publiczne zyskało na znaczeniu w polityce UE. Prawo do swobodnego przemieszczania się oznacza, że zarówno pacjenci, jak i pracownicy służby zdrowia mogą swobodnie przemieszczać się między państwami członkowskimi UE. Ponadto poważne problemy zdrowotne często wykraczają poza granice państw i mają konsekwencje społeczne i gospodarcze dla UE.

      Unijną politykę zdrowia publicznego pomagają kształtować dwie specjalistyczne agencje:

      • Europejska Agencja Leków (założona w 1995 r.) ocenia leki, nadzoruje ich stosowanie w UE i monitoruje ich bezpieczeństwo;
      • Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (założone w 2004 r.) gromadzi dane o chorobach zakaźnych, ocenia ryzyko i udziela wytycznych, aby pomóc krajom zapobiegać pojawianiu się ognisk chorób i zagrożeniom zdrowia publicznego oraz reagować na nie.
      • Aby wzmocnić systemy opieki zdrowotnej, zwiększyć ich odporność i dostępność, a tym samym sprostać długofalowym wyzwaniom zdrowotnym, wprowadzono Program UE dla zdrowia na lata 2021–2027. Był on odpowiedzią na pandemię COVID-19 i miał zwiększyć gotowość na sytuacje kryzysowe w UE. W programie kładzie się nacisk na znaczenie zbiorowej odporności i transgranicznego bezpieczeństwa zdrowotnego, a to toruje drogę do europejskiej unii zdrowotnej.

        Założenia strategiczne europejskiej unii zdrowotnej to przede wszystkim:

        • przygotowanie się na przyszłe kryzysy zdrowotne i transgraniczne zagrożenia zdrowia;
        • modernizacja unijnego prawa farmaceutycznego w celu poprawy dostępu do przystępnych cenowo i innowacyjnych leków;
        • zapobieganie nowotworom i ich wykrywanie oraz zapewnienie wysokiej jakości opieki pacjentom onkologicznym;
        • stworzenie wspólnych zasad wykorzystywania i wymiany elektronicznych danych dotyczących zdrowia w całej UE (europejska przestrzeń danych dotyczących zdrowia).
        • UE jest zaniepokojona również zdrowiem na świecie i niedawno zwiększyła swoje zaangażowanie w tej dziedzinie w ramach ogólnoświatowej inicjatywy na rzecz odporności w dziedzinie zdrowia.

          Osiągnięcia i bieżące zmiany w polityce zdrowia publicznego

          A. Podejście „zdrowie we wszystkich politykach” i „Jedno zdrowie”

          W 2006 r. opracowano podejście „zdrowie we wszystkich politykach” uwzględniające wpływ wszystkich polityk na zdrowie, a nie tylko tych, które wyraźnie odnoszą się do zdrowia publicznego. Zgodnie z art. 9 i art. 168 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz art. 35 Karty praw podstawowych UE wpływ na zdrowie należy uwzględniać we wszystkich procesach kształtowania polityki na szczeblu unijnym, krajowym i lokalnym.

          Najnowsze przykłady pokazują to podejście w praktyce:

          • plan działania na rzecz eliminacjizanieczyszczeń służy stworzeniu czystszego i zdrowszego środowiska życiowego;
          • Program UE dla zdrowia na lata 2021–2027, wraz z innymi funduszami i programami, pomaga rozwiązywać problemy zdrowotne z uwzględnieniem wielu punktów widzenia;
          • kilka polityk ma zapobiec szkodliwym dla zdrowia skutkom zmiany klimatu, takim jak wzrost liczby zgonów powodowanych falami upałów i klęskami żywiołowymi, zmiany mechanizmów zakażeń chorobami przenoszonymi drogą wodną oraz przez owady, ślimaki i inne zwierzęta zmiennocieplne.
          • Podejście „Jedno zdrowie” to zintegrowane, jednolite podejście, którego celem jest trwała równowaga i optymalizacja zdrowia ludzi, zwierząt i ekosystemów. Obejmuje ono zapobieganie chorobom przenoszonym bezpośrednio lub pośrednio między zwierzętami a ludźmi oraz ograniczenie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe (tj. gdy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty przestają reagować na leki stosowane w profilaktyce lub leczeniu).

            B. Zapobieganie chorobom i promocja zdrowia

            Inicjatywy UE w tej dziedzinie koncentrują się na zapobieganiu chorobom zakaźnym i niezakaźnym, w tym nowotworom, oraz na zmniejszaniu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

            1. Nowotwory

            Nowotwory są drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Unii. Mają negatywny wpływ nie tylko na sferę osobistą i rodzinną, ale i na systemy opieki zdrowotnej i wydajność gospodarki. UE realizuje kilku inicjatyw związanych z nowotworami.

            • Realizowany od 2021 r. europejski plan walki z rakiem obejmuje profilaktykę, wczesną diagnostykę, leczenie i działania następcze.
            • W 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła nowe podejście do badań przesiewowych w kierunku raka, aby wesprzeć wysiłki państw członkowskich na rzecz zwiększenia liczby takich badań. Celem było, aby 90% osób w UE, które kwalifikują się do badań przesiewowych w kierunku raka piersi, jelita grubego i szyjki macicy, miało możliwość skorzystania z takich badań.
            • Aby ułatwić opracowywanie strategii i pomóc ukierunkować inwestycje w zakresie walki z nowotworami, w krajowych profilach dotyczących nowotworów prezentowane są osiągnięcia, wyzwania i różnice w opiece onkologicznej w UE.
            • Europejski kodeks walki z rakiem to zbiór zaleceń, jak zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka w UE. W edycji 2025 zaktualizowano i rozszerzono wytyczne dotyczące profilaktyki z uwzględnieniem najnowszych dowodów naukowych i zaleceń w tej dziedzinie.
            • 2. Inne choroby niezakaźne

              W grudniu 2021 r. Komisja Europejska uruchomiła unijną inicjatywę dotyczącą chorób niezakaźnych „Zdrowsi razem”, aby pomóc państwom członkowskim zmniejszyć obciążenia związane z głównymi chorobami niezakaźnymi i poprawić dobrostan obywateli. Szczególną uwagę poświęca się zdrowiu psychicznemu i chorobom układu krążenia.

              a. Zdrowie psychiczne i dobrostan

              W UE ponad 84 mln ludzi – tj. około jedna na sześć osób – ma problemy ze zdrowiem psychicznym. Przykładem na obecność zdrowia psychicznego w działaniach UE na rzecz zdrowia publicznego są inicjatywy takie jak wspólne działanie w zakresie zdrowia i dobrostanu psychicznego (2013–2016). To z kolei doprowadziło do utworzenia europejskich ram działania na rzecz zdrowia i dobrostanu psychicznego.

              Jako że drugą najczęstszą przyczyną śmierci osób w wieku 15–29 lat są samobójstwa, niezmiernie ważne jest zapobieganie im, świadomość problemu, niestygmatyzowanie oraz dostęp do pomocy. W 2023 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat w sprawie kompleksowego podejścia do zdrowia psychicznego. Wsparcie na rzecz zdrowia psychicznego i walki z zaburzeniami neurologicznymi zapewnia również inicjatywa „Zdrowsi razem”. W styczniu 2026 r. zainicjowano europejskie partnerstwo na rzecz zdrowia mózgu.

              b. Choroby układu krążenia a tryb życia

              Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w UE.Czynnikami związanymi z trybem życia, które znacznie zwiększają ryzyko chorób układu krążenia mających poważny wpływ na zdrowie, są narkotyki, alkohol i wyroby tytoniowe. Przeciwdziałanie tym czynnikom ryzyka jest jednym z głównych celów polityki zdrowotnej UE. Przełomem w kwestii regulacji dotyczących używania tytoniu była dyrektywa o podatku od wyrobów tytoniowych z 2011 r. i dyrektywa o wyrobach tytoniowych z 2014 r. 16 lipca 2025 r. Komisja Europejska zaproponowała przegląd dyrektywy o opodatkowaniu wyrobów tytoniowych w celu rozszerzenia jej zakresu na nowe produkty oraz zwiększenia minimalnych stawek podatkowych, aby odzwierciedlić inflację i różnice w poziomach cen między państwami członkowskimi.

              W grudniu 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła plan „Bezpieczne serce” dotyczący zdrowia układu krążenia, a przede wszystkim chorób układu krążenia wśród grup bardziej wrażliwych. Od 2025 r. Parlament Europejski pracuje nad sprawozdaniem z własnej inicjatywy w sprawie strategii UE dotyczącej chorób układu krążenia.

              3. Choroby zakaźne i zagrożenia zdrowia publicznego

              Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób posiada system wczesnego ostrzegania i reagowania pozwalający wykrywać ewentualne ogniska chorób zakaźnych i transgraniczne zagrożenia zdrowia oraz reagować na nie.

              Unijny Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia – składający się z przedstawicieli organów ds. zdrowia z państw członkowskich UE oraz Islandii, Liechtensteinu i Norwegii – koordynuje reakcje UE na ogniska chorób i epidemie oraz współpracuje ze Światową Organizacją Zdrowia.

              W 2022 r. przedłużono mandaty Europejskiej Agencji Leków i Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób, przyjęto nowe rozporządzenie w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia oraz powołano Urząd ds. Gotowości i Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia (HERA) w celu poprawy gotowości i reagowania na poważne zagrożenia transgraniczne.

              Ponadto w kwietniu 2025 r. Komisja Europejska rozpoczęła konsultacje publiczne na potrzeby strategii dotyczącej produktów medycznych stosowanych w odpowiedzi na stany zagrożenia zdrowia publicznego. Strategia zagwarantuje, że UE będzie przygotowana na zagrożenia zdrowia publicznego, w tym zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe, i będzie w stanie na nie reagować.

              C. Zmiany demograficzne i zmiana klimatu

              UE stoi przed wyzwaniem zapewnienia starzejącemu się społeczeństwu wysokiej jakości życia oraz stabilności systemów opieki zdrowotnej. W 2021 r. Komisja Europejska opublikowała dokument otwierający debatę na temat starzenia się społeczeństwa, a następnie w 2023 r. sprawozdanie pt. „The impact of demographic change in a changing environment” [Wpływ zmian demograficznych w zmieniającym się środowisku]. Komisja wskazała wyzwania wynikające ze starzenia się społeczeństwa oraz z malejącej liczby ludności i pracowników, a w komunikacie pt. „Zmiana demograficzna w Europie: zestaw narzędzi do działania” przedstawiła narzędzia, które pozwolą zarządzać zmianami demograficznymi.

              Również kryzysy migracyjne stanowią wyzwanie dla polityki zdrowia publicznego. W 2016 r. Komisja Europejska opublikowała plan działania na rzecz integracji obywateli państw trzecich. Uwzględniła w nim niekorzystne warunki zdrowotne, których doświadczają migranci, w tym trudności w dostępie do opieki zdrowotnej. W 2020 r. Komisja Europejska przedstawiła europejski program w zakresie migracji oraz pakt o migracji i azylu, aby dodatkowo usprawnić politykę europejską w tej dziedzinie. Nowe rozporządzenia będą stosowane od 1 lipca 2026 r.

              Aby zmniejszyć nierówności wśród dzieci, np. pod względem zdrowia, w 2021 r. przyjęto europejską gwarancję dla dzieci. Ma ona zapobiegać wykluczeniu społecznemu i zwalczać je przez zapewnienie skutecznego dostępu do kluczowych usług, w tym bezpłatnej opieki zdrowotnej i zdrowego odżywiania. Na początku państwa członkowskie przedłożyły plany krajowe opisujące, jak będą wdrażać gwarancję dla dzieci do 2030 r. W lutym 2026 r. Parlament Europejski zaproponował cel wyeliminowania ubóstwa dzieci do 2035 r.

              D. Leki

              Produkt leczniczy (lek) to substancja lub połączenie substancji przeznaczone do leczenia chorób u ludzi lub zapobiegania tym chorobom (zob. 2.2.5). UE przyjęła szereg aktów prawnych regulujących sposób dopuszczania do obrotu, wprowadzania do obrotu i stosowania produktów leczniczych w UE. Są to:

              • dyrektywa z 2001 r. w sprawie dopuszczania do obrotu, produkcji, importu i wprowadzania do obrotu produktów leczniczych (dyrektywa 2001/83/WE);
              • rozporządzenie z 2004 r. ustanawiające procedury wydawania pozwoleń dla produktów leczniczych i nadzoru nad nimi oraz ustanawiające Europejską Agencję Leków (rozporządzenie (WE) nr 726/2004).
              • Istotne było przyjęcie pakietu farmaceutycznego mającego zwiększyć dostępność i przystępność cenową leków. Celem pakietu jest lepsze zaspokojenie potrzeb pacjentów przez pobudzanie innowacji i konkurencyjności dzięki zachętom do opracowywania nowych środków przeciwdrobnoustrojowych, leków na choroby rzadkie i terapii dla dzieci. Pakiet ma również zwiększyć bezpieczeństwo dostaw, zapewniając terminową dostępność bezpiecznych i przystępnych cenowo leków w całej UE.

                W marcu 2025 r. Komisja Europejska zaproponowała akt dotyczący leków o krytycznym znaczeniu, który ma poprawić dostępność, dostawy i produkcję takich leków. Obecnie w jego sprawie toczą się negocjacje między Parlamentem Europejskim, Radą UE i Komisją Europejską.

                E. E-zdrowie

                Unia jest w trakcie transformacji cyfrowej systemów opieki zdrowotnej. Technologie cyfrowe i systemy zarządzania informacjami są włączane do różnych aspektów sektora opieki zdrowotnej. Obejmuje to elektroniczną dokumentację medyczną, telemedycynę, urządzenia nasobne, aplikacje mobilne, analizę danych i inne narzędzia cyfrowe. Cyfryzacja sektora opieki zdrowotnej stanowi część unijnej strategii jednolitego rynku cyfrowego, której celem jest harmonizacja ram prawnych i infrastruktury systemów cyfrowych państw członkowskich UE.

                Sieć e-zdrowie jest dobrowolną siecią powstałą na mocy dyrektywy o prawach pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej. Stanowi ona platformę łączącą organy krajowe odpowiedzialne za e-zdrowie.

                W 2018 r. Komisja Europejska określiła swoje priorytety w zakresie transformacji cyfrowej służby zdrowia i sektora opieki. Obejmowały one bezpieczny dostęp do danych dotyczących zdrowia w całej UE, medycynę personalizowaną, lepsze badania naukowe dzięki wspólnej infrastrukturze danych oraz wzmocnienie pozycji pacjentów za pomocą narzędzi cyfrowych do przekazywania im informacji zwrotnych i opieki skoncentrowanej na człowieku.

                Dzięki infrastrukturze usług cyfrowych w dziedzinie e-zdrowia osoby z jednego państwa członkowskiego mogą nadal korzystać z opieki podczas podróży do innych państw członkowskich.

                W marcu 2025 r. weszło w życie rozporządzenie w sprawie europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia. Ma ono umożliwić mieszkańcom UE dostęp do własnych danych dotyczących zdrowia i zarządzanie nimi. Umożliwia też transgraniczne ponowne wykorzystywanie danych dotyczących zdrowia do celów badań naukowych i innowacji, przy jednoczesnym zapewnieniu zgodności z przepisami o ochronie danych. To ważne osiągnięcie w unijnym programie działań w dziedzinie e-zdrowia. Do marca 2027 r. Komisja Europejska ma przyjąć kilka kluczowych aktów prawnych w celu określenia przepisów wykonawczych do tego rozporządzenia.

                F. Ocena technologii medycznych

                Technologie medyczne obejmują leki, wyroby medyczne, narzędzia diagnostyczne, procedury chirurgiczne i środki zapobiegania chorobom oraz ich diagnozowania i leczenia. Ocena technologii medycznych to systematyczna ocena opartych na dowodach danych dotyczących technologii medycznych. Jest ona wykorzystywana do zapewnienia, aby polityka zdrowotna była bezpieczna, skuteczna, ukierunkowana na pacjenta i opłacalna. Mierzy się w niej również wartość dodaną technologii medycznych, a na tej podstawie organy krajowe podejmują decyzje dotyczące zwrotu kosztów użytkownikom. W 2021 r. przyjęto rozporządzenie dotyczące oceny technologii medycznych, a od stycznia 2025 r. jest ono stopniowo stosowane.

                G. Akt w sprawie biotechnologii a europejska konkurencyjność

                W grudniu 2025 r. Komisja Europejska zaproponowała akt w sprawie biotechnologii, który ma przyspieszyć innowacje w zakresie oceny technologii medycznych, badań klinicznych i bioprodukcji, aby wzmocnić europejską konkurencyjność i rozwijać rozwiązania w zakresie opieki zdrowotnej. Jest on obecnie analizowany i omawiany przez Komisję Zdrowia Publicznego i Komisję Przemysłu, Badań Naukowych i Energii Parlamentu Europejskiego. Komisja Europejska zasadniczo umieszcza konkurencyjność w centrum swoich działań związanych z gospodarką, aby sprostać rosnącym wyzwaniom, takim jak zmiana klimatu, sztuczna inteligencja i napięcia geopolityczne. W swoim programie prac na 2026 r. zapowiedziała akt w sprawie biotechnologii II, który ma przedstawić pod koniec 2026 r.

                Rola Parlamentu Europejskiego

                W latach 2023–2025 obecna Komisja Zdrowia Publicznego Parlamentu Europejskiego działała jako podkomisja Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności. W lutym 2025 r. przekształciła się w pełnoprawną i niezależną komisję stałą, tj. Komisję Zdrowia Publicznego. Może ona określać swoje priorytety ustawodawcze, reagować na wnioski ustawodawcze poprzez przyjmowanie sprawozdań, proponować poprawki na posiedzeniu plenarnym i wyznaczać zespół negocjacyjny do negocjacji z Radą UE w sprawie prawodawstwa. Jest odpowiedzialna za programy i działania w dziedzinie zdrowia publicznego, produktów farmaceutycznych i wyrobów medycznych, gotowości i reagowania na kryzysy zdrowotne oraz zagadnienia zdrowia psychicznego i praw pacjentów. Nadzoruje też prace Europejskiej Agencji Leków oraz Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób. Regularnie współpracuje ze Światową Organizacją Zdrowia.

                Notę przygotował Departament Tematyczny ds. Transformacji, Innowacji i Zdrowia. Więcej informacji na stronie Komisji Zdrowia Publicznego.

                 

                Anne-Marie Finnemann / Ioana-Alice POSTU