Caiteachas an Aontais Eorpaigh
Mínítear sa bhileog eolais seo conas a dhéantar caiteachas an Aontais a struchtúrú, a chistiú agus a bhainistiú. Glacann an Pharlaimint agus an Chomhairle le caiteachas buiséid go comhpháirteach. Ní mór do bhuiséad bliantúil an Aontais na huasteorainneacha caiteachais a leagtar síos leis an gcreat airgeadais ilbhliantúil (CAI), plean caiteachais fadtéarmach an Aontais, a chomhlíonadh le haghaidh raon tosaíochtaí. Le hionstraimí speisialta, cuirtear ar chumas an Aontais freagairt do riachtanais gan choinne. Le ráthaíochtaí buiséadacha agus ionstraimí airgeadais, méadaítear tionchar chaiteachas an Aontais freisin. Le NextGenerationEU, comhlánaítear CAI 2021-2027 ar bhonn sealadach.
Bunús dlí
- Airteagail 310-325 agus 352 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) agus Airteagail 106a, 171-182 agus 203 den Chonradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach;
- Rialachán maidir leis na rialacha airgeadais is infheidhme maidir le buiséad ginearálta an Aontais (an Rialachán Airgeadais) (Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509 an 23 Meán Fómhair 2024);
- Rialachán lena leagtar síos an creat airgeadais ilbhliantúil do na blianta 2021 go 2027 (Rialachán CAI) (Rialachán (AE, Euratom) 2020/2093 ón gComhairle an 17 Nollaig 2020);
- Rialachán lena leasaítear Rialachán (AE, Euratom) 2020/2093 lena leagtar síos an creat airgeadais ilbhliantúil do na blianta 2021 go 2027 (Rialachán ón gComhairle (AE, Euratom) 2024/765 an 29 Feabhra 2024);
- Rialachán lena mbunaítear Ionstraim Théarnaimh de chuid an Aontais Eorpaigh chun tacú leis an téarnamh i ndiaidh ghéarchéim COVID-19 (Rialachán (AE) 2020/2094 ón gComhairle an 14 Nollaig 2020);
- Comhaontú Idirinstitiúideach an 16 Nollaig 2020 idir Parlaimint na hEorpa, Comhairle an Aontais Eorpaigh agus an Coimisiún Eorpach maidir leis an smacht buiséadach, le comhar in ábhair bhuiséadacha agus le bainistíocht fhónta airgeadais, agus maidir le hacmhainní dílse nua, lena n-áirítear treochlár i dtreo acmhainní dílse nua a thabhairt isteach.
- Leithreasuithe gealltanais, lena gcumhdaítear an costas iomlán, i rith na bliana airgeadais reatha, do na hoibleagáidí dlíthiúla atá glactha ar láimh do ghníomhaíochtaí a mhairfidh roinnt blianta;
- Leithreasuithe íocaíochta, lena gcumhdaítear caiteachas i ndáil le gealltanais atá glactha ar láimh i rith na bliana airgeadais nó blianta roimhe sin a chur chun feidhme.
Cuspóir
Is é cuspóir foriomlán bhuiséad an Aontais beartais an Aontais Eorpaigh a mhaoiniú laistigh de theorainneacha an smachta bhuiséadaigh, i gcomhréir leis na rialacha agus na nósanna imeachta atá i bhfeidhm. Tá buiséad an Aontais dírithe go príomha ar an infheistíocht. Ar an gcúis sin, glacann an tAontas pleananna caiteachais fadtéarmacha, ar a dtugtar creataí airgeadais ilbhliantúla, a mhaireann ar feadh tréimhse idir cúig bliana agus seacht mbliana (féach thíos).
Bunphrionsabail
Urramaítear le buiséad an Aontais naoi riail ghinearálta na haontachta, an chruinnis bhuiséadaigh, na bliantúlachta[1], na cothromaíochta, an aonaid cuntais (an euro), na huilíochta, na sonraíochta (déantar gach leithreasú a leithdháileadh ar chineál caiteachais ar leith), na bainistíochta fónta airgeadais agus na trédhearcachta, de bhun Airteagail 6 go 38 den Rialachán maidir leis na rialacha airgeadais is infheidhme maidir le buiséad ginearálta an Aontais.
Ní mór go réiteoidh riail na bliantúlachta leis an ngá na gníomhaíochtaí ilbhliantúla, a bhfuil tábhacht mhéadaithe ag baint leo laistigh den bhuiséad, a bhainistiú. Maidir leis an mbuiséad, cuimsítear ann, dá bhrí sin, leithreasuithe difreáilte arb é atá iontu na nithe seo a leanas:
Sonraítear le Comhaontú Idirinstitiúideach an 16 Nollaig 2020 nach mór don Choimisiún tuarascáil bhliantúil a ullmhú lena soláthraítear forbhreathnú ar iarmhairtí airgeadais agus buiséadacha ghníomhaíochtaí éagsúla an Aontais, bídís á maoiniú ag buiséad an Aontais nó lasmuigh de. Ní mór faisnéis a bheith sa tuarascáil sin maidir le sócmhainní agus dliteanais an Aontais, oibríochtaí éagsúla iasachtaíochta agus iasachtaithe - lena n-áirítear an Sásra Cobhsaíochta Eorpach (SCE) agus an tSaoráid Eorpach um Chobhsaíocht Airgeadais (2.5.8) - agus sásraí eile a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo. Ina theannta sin, ní mór go n-áireofaí sa tuarascáil faisnéis faoi chaiteachas ar an aeráid, caiteachas a chuidíonn le meath na bithéagsúlachta a stopadh agus a aisiompú, cur chun cinn an chomhionannais idir mná agus fir, agus cur chun feidhme Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe i ngach clár ábhartha de chuid an Aontais.
Struchtúr agus catagóirí de chaiteachas an Aontais
A. Ranna de chaiteachas an Aontais
Tá an buiséad ginearálta roinnte ina 10 roinn, agus comhfhreagraíonn gach roinn d’institiúid nó do chomhlacht ar leith de chuid an Aontais. Cé gur caiteachas riaracháin iad ranna na n-institiúidí eile go bunúsach, is é atá i roinn an Choimisiúin (Roinn III) ná caiteachas oibríochtúil agus na costais riaracháin chun iad a chur chun feidhme (cúnamh teicniúil, gníomhaireachtaí agus acmhainní daonna).
Úsáideann an Coimisiún ainmníocht bhuiséadach a thaispeánann acmhainní de réir réimse beartais agus cláir, ag ailíniú réimsí cláir le ceannteidil nó le ‘braislí cláir’ (féach thíos), rud a éascóidh an costas agus an éifeachtacht a bhaineann le gach beartas den Aontas a mheasúnú.
B. Creat airgeadais ilbhliantúil (CAI) (1.4.3)
Ó 1988 i leith, cuireadh caiteachas an Aontais i gcreat ilbhliantúil, a dhéanann miondealú ar an mbuiséad de réir ceannteidil a chomhfhreagraíonn do réimsí leathana beartais, agus uasteorainneacha caiteachais lena léirítear na príomhthosaíochtaí buiséadacha don tréimhse atá clúdaithe. Mhair an chéad tréimhse clárúcháin cúig bliana, agus ba é achar na dtréimhsí ina dhiaidh sin agus na tréimhsí reatha ná seacht mbliana. Ní mór do na buiséid bhliantúla na teorainneacha a leagtar amach sa chreat ilbhliantúil a urramú.
Tá buiséad an Aontais faoi réir phrionsabal na dianchothromaíochta a chumhdaítear in Airteagal 310 CFAE agus sa Rialachán Airgeadais. Ciallaíonn sé sin go praiticiúil go bhfuil buiséad an Aontais ‘tiomáinte ag caiteachas’. Is é sin le rá, ní féidir le hioncaim chomhiomlána méadú ach a mhéid a cheadaítear ex ante le huasteorainneacha CAI agus méid na n-ionstraimí speisialta de bhreis ar na huasteorainneacha sin. I gcomhréir le forálacha Airteagal 4 de Rialachán CAI, tá uasteorainneacha den sórt sin faoi réir coigeartú suas uathoibríoch ainmniúil 2 % in aghaidh na bliana[2]. Rinneadh foráil in CAI a chumhdaíonn an tréimhse ó 2021 go 2027 do leithreasuithe iomlána gealltanais de EUR 1 824.3 billiún i bpraghsanna 2018, arb é atá iontu EUR 1 074.3 billiún do CAI agus EUR 750 billiún d’ionstraim téarnaimh NextGenerationEU (NGEU), arna méadú EUR 11 bhilliún breise mar thoradh ar choigeartuithe clárshonracha a leagtar amach in Airteagal 5 de Rialachán CAI.
Tar éis togra reachtach a thíolaic an Coimisiún an 20 Meitheamh 2023, tháinig an Pharlaimint agus an Chomhairle ar chomhaontú an 6 Feabhra 2024, rud a réitíonn an bealach don chéad athbhreithniú meántéarma riamh ar CAI. Beidh tionchar ag an gcomhaontú sin ar na blianta atá fágtha den CAI reatha trí athbhreithniú ar uasteorainneacha CAI a cheadú, chomh maith le raon feidhme agus méid na n-ionstraimí speisialta de bhreis ar na huasteorainneacha sin. Go sonrach, foráiltear leis an gcomhaontú do EUR 21 bhilliún (i bpraghsanna 2024) de chaiteachas breise i nglantéarmaí ainmniúla, lena n-áirítear EUR 17 mbilliún de dheontais atá tiomnaithe don Úcráin trí ionstraim speisialta nua de bhreis ar uasteorainneacha CAI[3]. Comhfhreagraíonn an méadú sin do mhéadú 2.8 % ar an uaschaiteachas ceadaithe don chuid eile de thréimhse leanúnach CAI.
Tríd is tríd, d’ainneoin an mhéadaithe ainmniúil ar chistiú le haghaidh caiteachais, crapfaidh caiteachas foriomlán an Aontais go suntasach i dtéarmaí réadacha mar gheall ar an mborradh boilscithe sa tréimhse 2021 go 2023. Don chéad 2.5 bliain den CAI reatha le haghaidh 2021–2027, is é 23.7 % an boilsciú carntha san Aontas cheana féin. Mar a tugadh le fios i staidéar a rinneadh le déanaí ar thionchar an bhoilscithe ar airgeadas an Aontais, arna choimisiúnú ag an bParlaimint, ós rud é go bhfuil gach rud eile comhionann leis an bhforbairt sin, meastar go laghdóidh sé méid CAI mar chéatadán d’ollioncam náisiúnta an Aontais 0.96 % faoi dheireadh na tréimhse in 2027. Tá sé sin i bhfad faoi bhun 1.05 % den ollioncam náisiúnta a measadh a bheadh i gceist le CAI do 2021-2027 nuair a glacadh é.
Tugtar miondealú do bhuiséad 2026 sa tábla seo de réir réimse beartais, mar a shainmhínítear faoi CAI do 2021-2027.
| Ceannteidil | Gealltanais | Íocaíochtaí |
|---|---|---|
| Buiséad an Aontais do 2026 (i milliúin €) | ||
| An margadh aonair, an nuálaíocht agus an saol digiteach | 22 163.0 | 23 336.6 |
| Comhtháthú, athléimneacht agus luachanna | 71 649.8 | 73 166.7 |
| Acmhainní nádúrtha agus an comhshaol | 56 529.4 | 52 577.3 |
| An imirce agus bainistiú teorainneacha | 5 018.9 | 3 887.9 |
| An tslándáil agus an chosaint | 2 813.5 | 2 253.3 |
| An chomharsanacht agus an domhan | 15 600.0 | 16 569.7 |
| Riarachán poiblí Eorpach | 13 277.5 | 13 277.5 |
| Ionstraimí speisialta | 5 715.9 | 5 022.5 |
| Iomlán | 192 768.1 | 190 091.6 |
| Leithreasuithe mar % den OIN (ollioncam náisiúnta) | 1.00% | 0.99% |
C. Ionstraimí speisialta solúbthachta agus téamacha
Anuas ar chaiteachas arna chlárú chun beartais an Aontais faoi chláir ilbhliantúla a mhaoiniú, cuireadh roinnt acmhainní airgeadais i leataobh i mbuiséad an Aontais chun freagairt do ghéarchéimeanna agus staideanna gan choinne. D’fhéadfaí na hionstraimí speisialta solúbthachta agus téamacha a úsáid i gcás géarchéimeanna eacnamaíocha (e.g. CED - an Ciste Eorpach um Choigeartú don Domhandú), tubaistí nádúrtha, géarchéimeanna sláinte poiblí agus éigeandálaí daonnúla (e.g. SEAR - an Cúlchiste um Dhlúthpháirtíocht agus Cabhair Éigeandála) nó riachtanais eile gan choinne (e.g. an Ionstraim Sholúbthachta) i mBallstáit an Aontais, i dtíortha is iarrthóirí nó lasmuigh den Aontas. Fágann an maoiniú sin gur féidir riachtanais eisceachtúla airgeadais, ar bhonn teoranta, a chlúdach.
Ionstraim théarnaimh an Aontais Eorpaigh - NextGenerationEU (NGEU)
Faoin ionstraim sin, táthar ag dréim leis go gcuirfidh an Coimisiún EUR 750 billiún ar fáil i bpraghsanna 2018, agus féadfar suas le EUR 390 billiún de sin a úsáid le haghaidh deontas agus féadfar suas le EUR 360 billiún a úsáid chun iasachtaí a chur ar fáil, sa bhreis ar bhuiséad fadtéarmach 2021-2027 chun cabhrú le hEoraip iar-COVID-19 a atógáil. Tugtar de chumhacht don Choimisiún, faoi Airteagal 5(1) den Chinneadh maidir le hAcmhainní Dílse, cistí a fháil ar iasacht ar mhargaí caipitil thar ceann an Aontais. Caithfear aisíocaíocht phríomhshuim na gcistí sin a bheidh le húsáid le haghaidh caiteachais (EUR 390 billiún i bpraghsanna 2018) agus an t-ús gaolmhar atá dlite a mhaoiniú le buiséad ginearálta an Aontais, lena n-áirítear trí fháltais leordhóthanacha ó acmhainní dílse nua atá á dtabhairt isteach de réir a chéile ó 2021. (1.4.1)
Dírítear in NGEU ar (a) athbhunú fostaíochta agus cruthú post; (b) athchóirithe agus infheistíochtaí chun borradh a chur faoin acmhainneacht fáis agus fostaíochta inbhuanaithe d’fhonn an comhtháthú idir na Ballstáit a neartú agus a n-athléimneacht a mhéadú; (c) bearta do ghnólachtaí, go háirithe fiontair bheaga agus mheánmhéide atá thíos le tionchar eacnamaíoch ghéarchéim COVID-19, agus fás inbhuanaithe san Aontas a neartú, lena n-áirítear infheistíocht dhíreach airgeadais i bhfiontair; (d) bearta le haghaidh an taighde agus na nuálaíochta mar fhreagairt ar ghéarchéim COVID-19; (e) ullmhacht do ghéarchéimeanna a mhéadú agus a áirithiú gur féidir leis an Aontas freagairt go tapa agus go héifeachtach i gcás éigeandálaí móra, lena n-áireofar soláthairtí fíor-riachtanacha agus trealamh leighis fíor-riachtanach a stoc-charnadh agus an bonneagar riachtanach a fháil i gcomhair mearfhreagartha i gcás géarchéime; (f) bearta chun a áirithiú nach mbainfidh géarchéim COVID-19 an bonn d’aistriú cóir chuig geilleagar aeráidneodrach; agus (g) bearta chun aghaidh a thabhairt ar thionchar ghéarchéim COVID-19 ar an talmhaíocht agus ar an bhforbairt tuaithe.
Chun tacú leis na Ballstáit le hinfheistíochtaí agus le hathchóirithe, thángthas ar chomhaontú maidir leis an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta (STA) an 12 Feabhra 2021. Bhíothas ag súil ar dtús go soláthródh an tsaoráid suas le EUR 672.5 billiún (i bpraghsanna 2018) d’iasachtaí agus de dheontais a bheadh ar fáil do na Ballstáit agus a chuirfí chun feidhme trí na pleananna náisiúnta téarnaimh agus athléimneachta[4]. Ní mór athchóirithe agus infheistíochtaí a bheith sna pleananna lena gcumhdaítear príomhréimsí beartais (sé cholún[5]), an t-aistriú glas agus an t-aistriú digiteach a chur chun cinn agus aghaidh a thabhairt ar mholtaí tírshonracha an tSeimeastair Eorpaigh.
I gcomhthéacs ionradh na Rúise ar an Úcráin, d’fhoilsigh an Coimisiún an teachtaireacht REPowerEU an 18 Bealtaine 2022, ina leagtar síos straitéis chun spleáchas an Aontais ar allmhairí fuinnimh na Rúise a laghdú. De réir mheasúnú an Choimisiúin, éilítear leis an straitéis sin EUR 210 mbilliún breise d’infheistíocht chun go n-éireoidh léi. Chuige sin, mhol an Coimisiún, i measc bearta eile[6], Rialachán RRF a leasú chun suas le EUR 225 bhilliún de na hiasachtaí atá fágtha ó STA a athdháileadh chomh maith le suas le 7.5 % de na cistí atá ar fáil faoi Chiste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa, faoi Chiste Sóisialta na hEorpa Plus agus faoi Chistí Comhtháthaithe a leithdháileadh chun críocha REPowerEU. Thairis sin, meastar go gcuirfear suas le EUR 20 billiún i bpraghsanna 2022 ar fáil ó lamháltais cheantála ón gCóras Trádála Astaíochtaí faoi Threoir 2003/87/CE nó ó aistrithe ó Chúlchiste Coigeartaithe Brexit arna bhunú le Rialachán (AE) 2021/1755, ar scaoileadh cistí é atá indéanta mar thoradh ar Rialachán REPowerEU. Meastar go maoineofar leis na hacmhainní sin caibidil nua de phleananna náisiúnta téarnaimh agus athléimneachta lena sainaithneofar bearta sonracha chun soláthairtí fuinnimh a éagsúlú agus chun spleáchas ar bhreoslaí iontaise a laghdú, i bhfoirm iasachtaí (suas le EUR 225 bhilliún) agus deontas (suas le EUR 75 bhilliún). D’iarr na Ballstáit iasachtaí dar luach EUR 127.24 billiún i gcomhthéacs RRPanna athbhreithnithe faoin spriocdháta a leagtar síos i Rialachán REPowerEU.
Leis an gcomhaontú athbhreithnithe meántéarma CAI thuasluaite, tugadh isteach go háirithe ‘sásra cascáide’ cistiúcháin nua chun róchaiteachas a bhaineann le híocaíochtaí úis a bhaineann le NGEU a chumhdach. Leis an sásra sin, féadfar Ionstraim Théarnaimh speisialta théamach nua de chuid an Aontais a shlógadh mar rogha dheireanach de bhreis ar uasteorainneacha CAI, ach amháin mura leor na méideanna a soláthraíodh cheana faoi Cheannteideal 2b, sa bhreis ar na méideanna a saoradh, na hatosaíochtaí agus na hacmhainní atá ar fáil faoi ionstraimí speisialta neamhthéamacha.
Ról Pharlaimint na hEorpa
Roinneann an Pharlaimint údarás buiséadach leis an gComhairle, agus bhí cumhachtaí sa réimse seo ar na chéad chumhachtaí a fuair na Feisirí sna 1970idí (1.2.5). Baineann na cumhachtaí buiséadacha le méid foriomlán chaiteachas bliantúil an Aontais a shuí agus an caiteachas sin a dháileadh, chomh maith le rialú ar chur chun feidhme an bhuiséid a fheidhmiú.
Tá Coiste um Buiséid na Parlaiminte freagrach as caibidlíocht maidir le CAI agus as an mbuiséad bliantúil a ghlacadh thar ceann na Parlaiminte agus déanann sé ionadaíocht ar thuairimí na Parlaiminte sa chaibidlíocht leis an gComhairle. D’éirigh leis de ghnáth méaduithe tosaíochta a eascraíonn as a leasuithe a chur san áireamh (cé nach n-éiríonn leis a méid thosaigh a thabairt san áireamh i gcónaí).
Sa chaibidlíocht le haghaidh CAI 2021-2027, chosain an Pharlaimint, go háirithe, agus dhaingnigh sí, den chuid is mó, (a) méadú ar uasteorainn CAI agus neartú ar roinnt cláir shuaitheanta; (b) gealltanas chun acmhainní dílse nua de chuid an Aontais a thabhairt isteach agus é mar aidhm leis sin na costais a bhaineann le NGEU (caipiteal agus ús) a chumhdach ar a laghad; (c) a ról i gcur chun feidhme na hIonstraime Téarnaimh, i gcomhréir leis an modh Comhphobail; (d) an tábhacht a bhaineann le rannchuidiú bhuiséad an Aontais chun na cuspóirí aeráide agus bithéagsúlachta agus comhionannas inscne a bhaint amach; agus (e) sásra nua a chur i bhfeidhm chun buiséad an Aontais a chosaint ar sháruithe ar phrionsabail an smachta reachta (1.4.3).
Tá an Pharlaimint ag áitiú go córasach freisin go mbeadh trédhearcacht bhuiséadach ann agus go ndéanfaí grinnscrúdú cuí ar na hoibríochtaí agus ar na hionstraimí go léir a mhaoinítear le buiséad an Aontais.
Is í an Pharlaimint an t-údarás um urscaoileadh (Airteagal 319 CFAE) dá n-ullmhaíonn an Coiste um Rialú Buiséadach an obair ar fad ar ghrinnscrúdú polaitiúil ar chur chun feidhme buiséadach (1.4.5). Gach bliain, léiríonn an nós imeachta um urscaoileadh a chonclúidí ag deireadh próisis maidir leis an gcaoi a ndearna an Coimisiún agus institiúidí agus comhlachtaí eile buiséad an Aontais a chur chun feidhme. Is é is aidhm dó a fhíorú an ndearnadh an cur chun feidhme i gcomhréir leis na rialacha ábhartha (comhlíonadh), lena n-áirítear prionsabail na bainistíochta fónta airgeadais (go háirithe ceanglais a bhaineann le feidhmíocht).
Bíonn cruinniú bliantúil ag an gCoiste um Rialú Buiséadach i bParlaimint na hEorpa leis an mBanc Eorpach Infheistíochta (BEI) (1.3.15) chun grinnscrúdú a dhéanamh ar a ghníomhaíochtaí airgeadais, agus ullmhaíonn an coiste sin tuarascáil bhliantúil ina ndéantar measúnú ar fheidhmíocht BEI roimhe sin agus ar a thorthaí. Chomhaontaigh an Coiste um Buiséid agus aan Coiste um Ghnóthaí Eacnamaíocha agus Airgeadaíochta i bParlaimint na hEorpa tuarascáil bhliantúil a sholáthar ina ndéantar measúnú ar ghníomhaíochtaí reatha agus todhchaíocha BEI agus déanann na coistí sin sealaíocht ar a chéile mar an coiste ceannais. Agus é á mheas aici gur féidir le hionstraimí airgeadais a bheith ina n-uirlis luachmhar chun tionchar chistí an Aontais a iolrú, chuir an Pharlaimint i bhfios go láidir gur cheart iad a chur chun feidhme faoi choinníollacha dochta, rud a chuirfeadh teorainn le rioscaí do bhuiséad an Aontais. Chuige sin, cuireadh rialacha mionsonraithe maidir le húsáid ionstraimí airgeadais arna gcistiú nó arna ráthú ag buiséad an Aontais san áireamh sa Rialachán Airgeadais.
Tá an Coiste um Buiséid agus an Coiste um Ghnóthaí Eacnamaíochta agus Airgeadaíochta de chuid na Parlaiminte freagrach go comhpháirteach as grinnscrúdú STA, trí bhíthin Grúpa Oibre agus Idirphléití dé-mhíosúla maidir le Téarnamh agus Athléimneacht leis an gCoimisiún.
Is é an tAonad um Thacaíocht Bhuiséadach i bParlaimint na hEorpa a d’ullmhaigh an bhileog eolais seo. Chun tuilleadh faisnéise a fháil, féach suíomh gréasáin an Choiste um Buiséid agus an Choiste um Rialú Buiséadach.
Francisco Padilla Olivares