Uitgaven van de EU

Op deze infopagina wordt uitgelegd hoe de uitgaven van de Europese Unie (EU) worden gestructureerd, gefinancierd en beheerd. Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie geven samen hun goedkeuring voor de hoeveelheid geld die elk jaar kan worden uitgegeven en waaraan het moet worden besteed. Binnen de jaarlijkse EU-begroting moeten de zogeheten uitgavenplafonds gerespecteerd worden. Dat zijn de maxima die voor een reeks prioriteiten zijn vastgelegd in het meerjarig financieel kader, het uitgavenplan van de EU voor de lange termijn. Via speciale instrumenten kan de EU inspelen op onverwachte behoeften. Begrotingsgaranties en financiële instrumenten zorgen er ook voor dat de EU-uitgaven meer effect hebben. Verder wordt er ingegaan op NextGenerationEU, het herstelinstrument voor de Europese Unie na de COVID-19-pandemie, dat een tijdelijke aanvulling vormt op het huidige MFK voor de periode 2021-2027.

Rechtsgrond

  • De artikelen 310 tot en met 325 en artikel 352 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) en de artikelen 106 bis, 171 tot en met 182 en 203 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie;
  • De verordening tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie, ook wel het Financieel Reglement genoemd (Verordening (EU, Euratom) 2024/2509 van 23 september 2024);
  • De verordening tot bepaling van het meerjarig financieel kader voor de jaren 2021-2027, ook wel de MFK-verordening genoemd (Verordening (EU, Euratom) 2020/2093 van de Raad van 17 december 2020);
  • De verordening tot wijziging van Verordening (EU, Euratom) 2020/2093 tot bepaling van het meerjarig financieel kader voor de jaren 2021-2027 (Verordening (EU, Euratom) 2024/765 van de Raad van 29 februari 2024);
  • De verordening tot vaststelling van een herstelinstrument van de Europese Unie ter ondersteuning van het herstel na de COVID-19-crisis (Verordening (EU) 2020/2094 van de Raad van 14 december 2020);
  • Het Interinstitutioneel Akkoord (IIA) van 16 december 2020 tussen het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie betreffende begrotingsdiscipline, samenwerking in begrotingszaken en goed financieel beheer, alsmede betreffende nieuwe eigen middelen, met inbegrip van een routekaart voor de invoering van nieuwe eigen middelen.
  • Doelstelling

    Het algemene doel van de begroting van de EU is de financiering van het EU-beleid binnen de grenzen van de begrotingsdiscipline en in overeenstemming met de geldende regels en procedures. De EU-begroting is voornamelijk bestemd voor investeringen. Met het oog daarop stelt de EU uitgavenplannen voor de lange termijn vast, die een looptijd hebben van vijf tot zeven jaar. Zo’n uitgavenplan wordt het “meerjarig financieel kader” ofwel MFK genoemd (zie verder).

    Grondbeginselen

    In overeenstemming met de artikelen 6 tot en met 38 van het Financieel Reglement is de EU-begroting aan negen algemene beginselen onderworpen, namelijk: de beginselen van eenheid, begrotingswaarachtigheid, jaarperiodiciteit[1], evenwicht, rekeneenheid (de euro), universaliteit, specialiteit (iedere toewijzing is bestemd voor een bepaalde soort uitgave), goed financieel beheer en transparantie.

    Het jaarperiodiciteitsbeginsel moet worden verenigd met de noodzaak om meerjarige maatregelen te nemen, die binnen de begroting een steeds belangrijkere plaats zijn gaan innemen. De begroting omvat dan ook verschillende soorten kredieten:

    • vastleggingskredieten, die tijdens het lopende begrotingsjaar de totale kosten dekken die voortvloeien uit juridische verplichtingen die zijn aangegaan voor activiteiten met een looptijd van meerdere jaren;
    • betalingskredieten, die de uitgaven dekken die voortvloeien uit betalingsverplichtingen die tijdens het lopende begrotingsjaar of voorgaande begrotingsjaren zijn aangegaan.
    • In het IIA van 16 december 2020 is bepaald dat de Commissie een jaarverslag moet opstellen met een overzicht van de financiële en budgettaire gevolgen van de verschillende activiteiten van de EU, ongeacht of die wel of niet uit de EU-begroting worden gefinancierd. Dat verslag moet informatie bevatten over de activa en passiva van de EU, waaronder de verschillende verstrekte en opgenomen leningen - met inbegrip van die van het Europees stabiliteitsmechanisme en de Europese Faciliteit voor financiële stabiliteit (2.5.8) - en andere mogelijke toekomstige mechanismen. Daarnaast moet het verslag informatie bevatten over klimaatuitgaven, uitgaven om het biodiversiteitsverlies tot staan te brengen en om te buigen, de bevordering van de gelijkheid van vrouwen en mannen en de uitvoering van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties in alle betrokken EU-programma’s.

      Structuur en categorieën van EU-uitgaven

      A. Afdelingen van EU-uitgaven

      De algemene begroting is onderverdeeld in tien afdelingen, die elk betrekking hebben op een specifieke EU-instelling of een specifiek EU-orgaan. Afdeling III van de Commissie heeft betrekking op beleidsuitgaven en de administratieve kosten die verbonden zijn aan de uitvoering daarvan (technische ondersteuning, agentschappen en personeel), terwijl de afdelingen van de overige instellingen overwegend betrekking hebben op administratieve uitgaven.

      De Commissie gebruikt een zogeheten begrotingsnomenclatuur waarbij middelen per beleidsterrein en -programma worden vermeld, in die zin dat de programmagebieden overeenkomen met rubrieken of “programmaclusters” (zie verder). Op die manier kunnen de kosten en effectiviteit van alle EU-beleidsmaatregelen beter worden beoordeeld.

      B. Meerjarig financieel kader (1.4.3)

      Sinds 1988 worden de uitgaven van de EU in een meerjarig financieel kader geplaatst. Daarin wordt de begroting uitgesplitst naar rubrieken die overeenkomen met brede beleidsterreinen, waarbij maximumuitgaven, ook wel uitgavenplafonds genoemd, van toepassing zijn die de voornaamste begrotingsprioriteiten voor de desbetreffende periode weerspiegelen. Het MFK duurde vijf jaar en de daaropvolgende, waaronder het huidige, zeven jaar. De jaarlijkse begroting moet binnen de maxima blijven die in het MFK zijn vastgesteld.

      Voor de EU-begroting geldt een strikt evenwichtsbeginsel dat verankerd is in artikel 310 VWEU en het Financieel Reglement. In de praktijk betekent dit dat de EU bij de opstelling van de begroting vertrekt van de vooraf vastgelegde uitgaven. Met andere woorden, de totale ontvangsten kunnen slechts stijgen voor zover dat past binnen de grenzen van de vastgelegde maximumuitgaven van het MFK en de omvang van de speciale instrumenten bovenop die maxima. Volgens de bepalingen van artikel 4 van de MFK-verordening zijn dergelijke plafonds onderworpen aan een nominale automatische opwaartse aanpassing van 2 % per jaar[2]. Het MFK voor de periode 2021-2027 voorziet in een totaal aan vastleggingskredieten van 1 824,3 miljard EUR in prijzen van 2018. Daarvan is 1 074,3 miljard EUR bestemd voor het MFK en 750 miljard EUR voor het herstelinstrument NextGenerationEU, dat nog eens met 11 miljard EUR is verhoogd als gevolg van programmaspecifieke aanpassingen, zoals vermeld in artikel 5 van de MFK-verordening.

      Na een wetgevingsvoorstel van de Commissie van 20 juni 2023 bereikten het Parlement en de Raad op 6 februari 2024 een akkoord dat de weg vrijmaakte voor de eerste tussentijdse herziening van het MFK ooit. Dat akkoord heeft uitwerkingen op de resterende periode van het huidige MFK, omdat hiermee de herziening van de MFK-maxima en van het toepassingsgebied en de omvang van de speciale instrumenten bovenop die maxima mogelijk wordt gemaakt. Meer bepaald voorziet het akkoord in 21 miljard EUR aan extra uitgaven (in prijzen van 2024) in nominale nettotermen, waaronder 17 miljard EUR voor Oekraïne in de vorm van subsidies via een nieuw speciaal instrument, bovenop de uitgavenplafonds van het MFK[3]. Dat komt overeen met een stijging van 2,8 % van de maximaal toegestane uitgaven voor de resterende periode van het huidige MFK.

      Ondanks de nominale stijging van de financiering voor de uitgaven, zullen de EU-uitgaven al met al in reële termen aanzienlijk krimpen als gevolg van de stijging van de inflatie in de periode 2021-2023. Tijdens de eerste 2,5 jaar van het MFK voor de periode 2021-2027 bedroeg de geaccumuleerde inflatie in de EU al 23,7 %. Zoals werd opgemerkt in een recente studie over de impact van inflatie op de financiën van de EU, die in opdracht van het Parlement is uitgevoerd, zal door deze ontwikkeling, indien alle overige factoren gelijk blijven, aan het einde van de periode in 2027 naar verwachting de omvang van het MFK als percentage van het bruto nationaal inkomen van de EU tot 0,96 % zijn gedaald. Dat ligt ruim onder de 1,05 % van het bruto nationaal inkomen die het MFK voor 2021-2027 naar verwachting zou kosten toen het werd vastgesteld.

      In de onderstaande tabel wordt de verdeling van de begroting voor 2026 per beleidsterrein weergegeven, zoals vastgesteld in het MFK voor de periode 2021-2027.

      Rubriek Vastleggingen Betalingen
        EU-begroting 2026 (in miljoen EUR)
      Eengemaakte markt, innovatie en digitaal beleid 22 163,0 23 336,6
      Cohesie, veerkracht en waarden 71 649,8 73 166,7
      Natuurlijke hulpbronnen en milieu 56 529,4 52 577,3
      Migratie en grensbeheer 5 018,9 3 887,9
      Veiligheid en defensie 2 813,5 2 253,3
      Nabuurschap en internationaal beleid 15 600,0 16 569,7
      Europees openbaar bestuur 13 277,5 13 277,5
      Speciale instrumenten 5 715,9 5 022,5
      Totaal 192 768,1 190 091,6 
      Kredieten als % van het bni (bruto nationaal inkomen) 1,00 % 0,99 %

      C. Flexibiliteitsinstrumenten en thematische speciale instrumenten

      Naast de uitgaven die in het kader van meerjarige programma’s zijn gepland om het beleid van de EU te financieren, zijn er in de EU-begroting ook financiële middelen gereserveerd om te kunnen reageren op onverwachte crises en situaties. Deze speciale thematische en flexibiliteitsinstrumenten kunnen in de EU-lidstaten, in de kandidaat-lidstaten van de EU of buiten de EU worden ingezet in geval van een economische crisis (bijvoorbeeld het EFG - het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering voor ontslagen werknemers), natuurrampen, volksgezondheidscrises en humanitaire noodsituaties (bijvoorbeeld SEAR - de reserve voor solidariteit en noodhulp) of andere onverwachte noodgevallen (bijvoorbeeld het flexibiliteitsinstrument). Dergelijke financiering maakt het mogelijk om, in beperkte mate, in buitengewone financiële behoeften te voorzien.

      Herstelinstrument voor de Europese Unie - NextGenerationEU

      In het kader van NextGenerationEU, het herstelinstrument voor de wederopbouw van de EU na de COVID-19-pandemie, zal de Commissie bovenop de langetermijnbegroting voor 2021-2027 naar verwachting 750 miljard EUR in prijzen van 2018 beschikbaar stellen. Daarvan kan maximaal 390 miljard EUR worden gebruikt voor subsidies en maximaal 360 miljard EUR voor het verstrekken van leningen. De Commissie is overeenkomstig artikel 5, lid 1, van het eigenmiddelenbesluit gemachtigd om namens de EU middelen op kapitaalmarkten te lenen. De terugbetaling van de hoofdsom van dergelijke voor uitgaven bedoelde middelen (390 miljard EUR in prijzen van 2018) en de daarmee samenhangende verschuldigde rente moeten worden gefinancierd uit de algemene begroting van de EU, onder meer door middel van voldoende opbrengsten uit nieuwe eigen middelen die vanaf 2021 geleidelijk worden ingevoerd (1.4.1).

      NextGenerationEU is met name gericht op a) het herstellen van de werkgelegenheid en het scheppen van banen; b) hervormingen en investeringen om het potentieel voor duurzame groei en werkgelegenheid te versterken en zo de cohesie tussen lidstaten te bevorderen en hun veerkracht te verhogen; c) maatregelen voor bedrijven, met name kleine en middelgrote bedrijven die de economische impact van de COVID-19-crisis ondervinden, en het versterken van duurzame groei in de EU, met inbegrip van directe financiële investeringen in ondernemingen; d) maatregelen voor onderzoek en innovatie als reactie op de COVID-19-crisis; e) maatregelen om ervoor te zorgen dat de EU beter voorbereid is op een crisis en dat een snelle en doeltreffende reactie van de EU in ernstige noodsituaties mogelijk is, waaronder het aanleggen van voorraden van essentiële goederen en medische uitrusting en het verwerven van de nodige infrastructuur om snel te kunnen reageren op crises; f) maatregelen die ervoor zorgen dat een rechtvaardige transitie naar een klimaatneutrale economie niet wordt ondermijnd door de COVID-19-crisis; en g) maatregelen om de gevolgen van de COVID-19-crisis voor landbouw en plattelandsontwikkeling op te vangen.

      Op 12 februari 2021 is overeenstemming bereikt over de herstel- en veerkrachtfaciliteit (RRF) om de lidstaten te ondersteunen bij investeringen en hervormingen. De verwachting was in eerste instantie dat er in het kader van de faciliteit 672,5 miljard EUR (in prijzen van 2018) aan leningen en subsidies beschikbaar zou worden gesteld aan de lidstaten, die via de nationale herstel- en veerkrachtplannen zouden worden ingezet[4]. De plannen moeten hervormingen en investeringen op belangrijke beleidsterreinen (zes pijlers[5]) omvatten, de groene en de digitale transitie bevorderen en in overeenstemming zijn met de landspecifieke aanbevelingen van het Europees Semester.

      Naar aanleiding van de Russische invasie van Oekraïne heeft de Commissie op 18 mei 2022 de mededeling over het REPowerEU-plan gepubliceerd, waarin een strategie wordt uiteengezet om de EU minder afhankelijk te maken van de invoer van Russische energie. In deze mededeling stelt de Commissie dat er 210 miljard EUR aan extra investeringen nodig zijn om van deze strategie een succes te maken. Met dat in het achterhoofd heeft de Commissie, naast andere maatregelen[6], voorgesteld om de RRF-verordening te wijzigen, met als doel maximaal 225 miljard EUR van de resterende leningen uit de RRF te herschikken en om maximaal 7,5 % van de middelen die beschikbaar zijn in het kader van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds Plus en de cohesiefondsen toe te wijzen voor REPowerEU-doeleinden. Bovendien zal naar verwachting maximaal 20 miljard EUR in prijzen van 2022 beschikbaar worden gesteld via de veiling van emissierechten van het emissiehandelssysteem overeenkomstig Richtlijn 2003/87/EG of via overdrachten uit de reserve voor aanpassing aan de Brexit, die is ingesteld bij Verordening (EU) 2021/1755. Deze middelen kunnen worden vrijgemaakt dankzij de REPowerEU-verordening. Hiermee moet een nieuw hoofdstuk van de nationale herstel- en veerkrachtplannen worden gefinancierd, met daarin specifieke maatregelen om de energievoorziening te diversifiëren en de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen. Dat gebeurt in de vorm van leningen (tot 225 miljard EUR) en subsidies (tot 75 miljard EUR). De lidstaten hebben 127,24 miljard EUR aan leningen aangevraagd in het kader van herziene herstel- en veerkrachtplannen. Ze deden dat binnen de in de REPowerEU-verordening vastgestelde termijn.

      Met het bovengenoemde akkoord over de tussentijdse herziening van het MFK is met name een nieuw “cascade-mechanisme” ingevoerd om overschrijdingen in verband met NextGenerationEU-gerelateerde rentebetalingen te dekken. Via dit mechanisme kan er als laatste redmiddel een nieuw thematisch speciaal EU-herstelinstrument bovenop de MFK-maxima in werking treden. Dat kan echter alleen als de bedragen die al in rubriek 2b zijn opgenomen, naast vrijmakingen, herprioriteringen en middelen die beschikbaar zijn in het kader van niet-thematische speciale instrumenten, niet toereikend zijn.

      Rol van het Europees Parlement

      Het Parlement vormt samen met de Raad de begrotingsautoriteit. De begrotingsbevoegdheden behoorden tot de eerste waarover de Parlementsleden in de jaren 1970 beschikten (1.2.5). Zo zijn ze bevoegd om het totaalbedrag vast te stellen, de verdeling van de jaarlijkse EU-uitgaven te bepalen en controle uit te oefenen op de uitvoering van de begroting.

      De Begrotingscommissie van het Parlement is namens het Europees Parlement verantwoordelijk voor de onderhandelingen over het MFK en de vaststelling van de jaarlijkse begroting. Ook vertegenwoordigt zij het standpunt van het Parlement in de onderhandelingen met de Raad. De Begrotingscommissie slaagt er doorgaans in om de uit de amendementen voortvloeiende verhogingen van prioritaire begrotingslijnen erdoor te krijgen — weliswaar niet altijd met de oorspronkelijke omvang.

      Tijdens de onderhandelingen over het MFK voor de periode 2021-2027 heeft het Parlement met name gepleit en grotendeels gezorgd voor a) een verhoging van het MFK-plafond en een versterking van een aantal vlaggenschipprogramma’s; b) de afspraak om nieuwe eigen middelen van de EU in te voeren, met als doel ten minste de kosten in verband met NextGenerationEU (hoofdsom en rente) te dekken; c) een rol voor het Parlement bij de uitvoering van het herstelinstrument, overeenkomstig de communautaire methode; d) de inachtneming van het belang van de bijdrage van de EU-begroting aan de verwezenlijking van de klimaat-, biodiversiteits- en gendergelijkheidsdoelstellingen; en e) de invoering van het nieuwe mechanisme om de EU-begroting te beschermen tegen inbreuken op de beginselen van de rechtsstaat (1.4.3).

      Daarnaast pleit het Parlement voortdurend voor een transparante begroting en grondig toezicht op alle activiteiten en instrumenten die in het kader van de EU-begroting worden gefinancierd.

      Het Parlement is op grond van artikel 319 VWEU de kwijtingsautoriteit en de Commissie begrotingscontrole van het Parlement bereidt alle werkzaamheden met betrekking tot het politieke toezicht op de uitvoering van de begroting voor (1.4.5). Elk jaar stelt het Parlement ter afsluiting van de kwijtingsprocedure zijn conclusies vast over de wijze waarop de Commissie en andere instellingen en organen de EU-begroting hebben uitgevoerd. Het Parlement controleert of de uitvoering van de EU-begroting in overeenstemming met de relevante regels (naleving), met inbegrip van de beginselen van goed financieel beheer (met name prestatiegerichte vereisten), is verlopen.

      De Commissie begrotingscontrole houdt jaarlijks een bijeenkomst met de Europese Investeringsbank (EIB) (1.3.15) in het kader van de controle van de financiële activiteiten van de EIB, en stelt een jaarverslag op met een beoordeling van de geleverde prestaties en resultaten. De Begrotingscommissie en de Commissie economische en monetaire zaken van het Parlement hebben afgesproken jaarlijks een verslag op te stellen met daarin een beoordeling van de huidige en toekomstige activiteiten van de EIB, waarbij zij om beurten als bevoegde commissie fungeren. Het Parlement beschouwt financiële instrumenten als een waardevol hulpmiddel om de impact van EU-middelen te vergroten, maar wil daarbij wel benadrukken dat deze instrumenten onder strenge voorwaarden moeten worden uitgevoerd om risico’s voor de EU-begroting te beperken. Daarom zijn er in het Financieel Reglement uitgebreide voorschriften opgenomen voor het gebruik van financiële instrumenten die via de EU-begroting worden gefinancierd of gegarandeerd.

      Ook zijn de Begrotingscommissie en de Commissie economische en monetaire zaken van het Parlement samen verantwoordelijk voor het toezicht op de uitvoering van de RRF. Dat doen ze door deel te nemen aan een zogeheten intercommissiewerkgroep en door om de twee maanden een dialoog over herstel en veerkracht met de Commissie te voeren.

      Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Begrotingsondersteuning van het Europees Parlement. Meer informatie over dit onderwerp is te vinden op de website van de Begrotingscommissie en de Commissie begrotingscontrole. 

       

      [1]Dit beginsel houdt in dat in de begroting opgenomen kredieten worden goedgekeurd voor een begrotingsjaar, dat begint op 1 januari en eindigt op 31 december.
      [2]Dezelfde automatische aanpassing geldt voor de uitvoering van specifieke NextGenerationEU-programma’s.
      [3]Het akkoord voorziet ook in 33 miljard EUR aan back-to-backleningen aan Oekraïne in het kader van de onlangs overeengekomen faciliteit voor Oekraïne.
      [4]Na herberekening, en op basis van de geactualiseerde nationale herstel- en veerkrachtplannen waarin ook REPowerEU in aanmerking wordt genomen, komt het bedrag aan leningen en subsidies neer op 648 miljard EUR in prijzen van 2022. Met de gewijzigde RRF-verordening zijn aanvullende subsidies in het kader van het emissiehandelssysteem en de reserve voor aanpassing aan de Brexit beschikbaar gesteld aan de lidstaten. Op grond daarvan is de 357 miljard EUR aan subsidies nu opgesplitst in 338 miljard EUR aan oorspronkelijke RRF-subsidies, 17,3 miljard EUR aan subsidies in het kader van het emissiehandelssysteem en 1,6 miljard EUR aan subsidies uit de reserve voor aanpassing aan de Brexit. Bovendien konden de lidstaten tot augustus 2023 steun in de vorm van leningen aanvragen. Van het totaal aan beschikbare middelen ter waarde van 385 miljard EUR was eind 2023 bijna 291 miljard EUR vastgelegd.
      [5]Groene transitie; digitale transformatie; economische cohesie, productiviteit en concurrentievermogen; sociale en territoriale cohesie; gezondheid, economische, sociale en institutionele veerkracht; beleid voor de volgende generatie.
      [6]REPowerEU voorziet ook in nieuwe financiering via de toewijzing van 20 miljard EUR aan emissierechten van het emissiehandelssysteem in de marktstabiliteitsreserve, alsook overdrachten uit de cohesiefondsen (tot 12,5 % van de toewijzingen van de lidstaten) en uit het Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (ook 12,5 % van hun toewijzingen).

      Francisco Padilla Olivares