De begrotingsprocedure

Op deze infopagina wordt uitgelegd wat de EU-begroting is, wat de doelstellingen, de rechtsgrondslag en de belangrijkste fasen van de begrotingsprocedure zijn, hoe de begrotingsprocedure zich sinds de jaren zeventig heeft ontwikkeld en welke rol het Parlement speelt bij het opstellen van de begroting. Ook wordt toegelicht welke gestructureerde kaders er zijn waarbinnen de begroting wordt vastgesteld en hoe het opstellen van de EU-begroting wordt gecoördineerd.

Rechtsgrond

De begrotingsprocedure is gebaseerd op de EU-verdragen en op verordeningen en overeenkomsten waarin wordt bepaald hoe de begroting wordt opgesteld, vastgesteld en beheerd, met als doel om transparantie, samenwerking en goed financieel beheer te waarborgen.

  • In artikel 314 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) is de procedure voor de vaststelling van de jaarlijkse begroting van de EU vastgelegd en zijn de taken van en de samenwerking tussen de Commissie, het Parlement en de Raad geregeld.
  • In artikel 106 bis van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie wordt bepaald dat de begrotingsregels van de EU ook van toepassing zijn op Euratom.
  • In de artikelen 39 tot en met 55 van het Financieel Reglement zijn de procedure voor de opstelling van de ontwerpbegroting en de structuur van de begroting vastgelegd.
  • In het Interinstitutioneel Akkoord betreffende begrotingsdiscipline, samenwerking en een goed financieel beheer wordt de Commissie, het Parlement en de Raad een kader geboden om doeltreffend samen te werken en een transparant en verantwoord begrotingsbeheer te waarborgen.
  • Wat is de EU-begrotingsprocedure?

    De EU-begroting is het jaarlijkse financiële plan van de Europese Unie. Met de begroting worden beleid en programma’s gefinancierd ten behoeve van mensen, regio’s en sectoren in de hele EU, van onderzoek en klimaatmaatregelen tot landbouw, onderwijs en externe hulp. De begroting van de EU is relatief klein van omvang vergeleken met de nationale begrotingen, maar heeft betrekking op een groot aantal onderwerpen en moet op zorgvuldige, transparante en verantwoordelijke wijze worden beheerd. De jaarlijkse begrotingen maken deel uit van financiële langetermijnplannen, de zogenaamde meerjarige financiële kaders, waarin de begrotingsprioriteiten en uitgavenlimieten van de EU voor meerdere jaren worden vastgelegd.

    De begrotingsprocedure van de EU is het gestructureerde proces waarmee de jaarlijkse begroting van de EU wordt voorgesteld, uitonderhandeld en vastgesteld. De Commissie stelt het oorspronkelijke begrotingsvoorstel op; de Raad en het Europees Parlement behandelen en wijzigen het voorstel en stellen samen de definitieve versie vast.

    De procedure helpt ervoor te zorgen dat de EU-middelen efficiënt en op verantwoordelijke wijze worden besteed en dat ze de prioriteiten en behoeften van de EU-burgers weerspiegelen. Bij de begrotingsprocedure wordt een transparant en op samenwerking gebaseerd proces gevolgd. Daardoor vormt de begrotingsprocedure een essentieel element om het vertrouwen te kunnen behouden in de manier waarop de middelen van de EU worden beheerd en besteed.

    Doelstellingen

    De begrotingsprocedure van de EU heeft twee hoofddoelstellingen:

    • vast te stellen hoeveel geld de EU elk jaar mag uitgeven,
    • die middelen toe te wijzen aan verschillende beleidsmaatregelen en programma’s.
    • De procedure omvat de opstelling van, de onderhandelingen over en de goedkeuring van de jaarlijkse EU-begroting.

      Zodra de begrotingsprocedure is afgerond en de jaarlijkse begroting is vastgesteld, wordt de begroting in het desbetreffende begrotingsjaar uitgevoerd: de middelen worden toegewezen aan specifieke doelen (ze worden vastgelegd) en er worden nu ook betalingen verricht.

      Vervolgens worden de uitgaven van de EU na afloop van het begrotingsjaar zorgvuldig onderzocht in het kader van de jaarlijkse kwijtingsprocedure, waarbij het Parlement beoordeelt of de middelen voor het voorgaande jaar correct zijn besteed. Als dat het geval is, keurt het Parlement de definitieve rekeningen goed.

      Zie voor meer informatie de infopagina’s over:

      • Uitvoering van de begroting (1.4.4)
      • Uitgaven van de EU (1.4.2)
      • Begrotingscontrole (jaarlijkse kwijtingsprocedure) (1.4.5)
      • Hoe werkt de begrotingsprocedure?

        De jaarlijkse EU-begroting wordt voorgesteld door de Commissie en gezamenlijk vastgesteld door het Parlement en de Raad volgens een overeengekomen tijdschema. Het Parlement en de Raad vormen samen de begrotingsautoriteit.

        In artikel 314 VWEU zijn de fasen en de termijnen vastgelegd die tijdens de begrotingsprocedure van toepassing zijn. Voordat de procedure elk jaar van start gaat, komen de instellingen echter een tijdschema overeen dat in de praktijk moet worden gevolgd. De procedure bestaat uit een aantal achtereenvolgende stappen.

        A. De Commissie stelt een ontwerpbegroting voor

        De procedure begint met de formulering door het Parlement en de Commissie van hun uitgavenprioriteiten voor het komende jaar. De Commissie stelt vervolgens een ontwerpbegroting op en stuurt deze naar het Parlement en de Raad. De ontwerpbegroting hoeft officieel pas uiterlijk op 1 september klaar te zijn, maar in de praktijk is de Commissie eind mei of begin juni al klaar.

        De Commissie kan de ontwerpbegroting later bijwerken als zich nieuwe ontwikkelingen voordoen, maar deze wijzigingen moeten vóór stap 4 hieronder worden aangebracht. In de praktijk brengt de Commissie elk jaar wijzigingen aan, meestal begin oktober, door middel van een zogenaamde “nota van wijzigingen”.

        B. De Raad bepaalt zijn standpunt

        De Raad beoordeelt de ontwerpbegroting en deelt zijn standpunt daarover mee aan het Parlement. In de praktijk stelt de Raad altijd wijzigingen in de ontwerpbegroting voor. De Raad moet het Parlement duidelijk de redenen voor deze wijzigingen toelichten.

        Hoewel de Raad zijn standpunt officieel uiterlijk op 1 oktober klaar moet hebben, stuurt hij zijn standpunt doorgaans eerder, rond juli, naar het Parlement.

        C. Antwoord van het Europees Parlement

        Het Parlement heeft 42 dagen de tijd om te reageren. Het Parlement kan:

        • het standpunt van de Raad goedkeuren,
        • weigeren een besluit te nemen; in dat geval wordt de begroting geacht te zijn goedgekeurd,
        • wijzigingen in de vorm van amendementen voorstellen.
        • Als het Parlement wijzigingen voorstelt, wat in de praktijk altijd het geval is, gaat het gewijzigde ontwerp terug naar de Raad en de Commissie. In dat geval moet de voorzitter van het Europees Parlement, in overleg met de voorzitter van de Raad, onmiddellijk het bemiddelingscomité bijeenroepen.

          Als de Raad de wijzigingen van het Parlement binnen 10 dagen aanvaardt, wordt de begroting vastgesteld.

          D. Als de Raad en het Parlement het niet eens zijn: het bemiddelingscomité

          Het bemiddelingscomité bestaat uit 27 vertegenwoordigers van de Raad en 27 van het Parlement. Zodra het comité is bijeengeroepen, heeft het 21 dagen de tijd om een compromis te bereiken.

          Het compromis moet worden gesteund door een gekwalificeerde meerderheid van de vertegenwoordigers van de Raad en een meerderheid van de vertegenwoordigers van het Parlement.

          De Commissie neemt ook deel aan het overleg en helpt zo eventuele meningsverschillen tussen het Parlement en de Raad te overbruggen.

          1. Standaardresultaten

          In de praktijk kan de begrotingsbemiddeling twee standaardresultaten opleveren:

          Overeenstemming: de vertegenwoordigers van het Parlement en de Raad bereiken in het bemiddelingscomité overeenstemming over een compromis. De twee instellingen hebben vervolgens 14 dagen de tijd om de gemeenschappelijke tekst van de compromisbegroting formeel goed te keuren.

          Geen overeenstemming: als er binnen 21 dagen geen compromis wordt bereikt, moet de Commissie een nieuwe ontwerpbegroting voorstellen en begint de procedure opnieuw vanaf stap 1.

          Sinds het Verdrag van Lissabon is het bemiddelingscomité er vier keer niet in geslaagd overeenstemming te bereiken (met betrekking tot de begrotingen voor 2011, 2013, 2015 en 2019). In al die gevallen werd de nieuwe ontwerpbegroting van de Commissie, die alle gebieden omvatte waarover in de eerste ronde al overeenstemming werd bereikt, definitief goedgekeurd.

          2. Andere mogelijke resultaten

          Op grond van het VWEU zijn er theoretisch nog andere resultaten mogelijk, maar die doen zich in de praktijk niet voor. Het betreft met name:

          • Verwerping van het compromis door het Parlement; de Commissie moet dan een nieuwe ontwerpbegroting voorstellen, ongeacht het standpunt van de Raad. In de praktijk is er nooit een situatie geweest waarin de vertegenwoordigers van het Parlement overeenstemming hebben bereikt over een compromistekst, waarna het Parlement als geheel het akkoord verwierp.
          • Goedkeuring van het compromis door het Parlement, maar verwerping door de Raad:
            • de compromistekst wordt ongewijzigd aangenomen, of
            • het Parlement kan er door middel van stemming toe besluiten om zijn oorspronkelijke standpunt over de ontwerpbegroting van de Commissie geheel of gedeeltelijk te herbevestigen.
            • Als het Parlement zijn oorspronkelijke standpunt geheel of gedeeltelijk herbevestigt met de vereiste meerderheid, worden deze amendementen opgenomen in de gemeenschappelijke tekst, die vervolgens wordt geacht te zijn aangenomen. Hoewel het in theorie mogelijk is, is er in de praktijk nooit een situatie geweest waarin de vertegenwoordigers van de Raad overeenstemming hebben bereikt over een compromistekst, waarna de Raad als geheel het akkoord verwierp. In ieder geval zou het niet in het belang van de Raad zijn om het compromis te verwerpen terwijl het Parlement het goedkeurt, omdat dit het Parlement de mogelijkheid zou bieden zijn eigen positie te versterken.
            • In het VWEU wordt bepaald dat, als er tegen het begin van het begrotingsjaar nog geen overeenstemming is bereikt, een stelsel van voorlopige twaalfden (maandelijkse uitgaven die overeenstemmen met een twaalfde van de laatst aangenomen jaarbegroting) wordt ingesteld totdat er overeenstemming wordt bereikt. Het stelsel van voorlopige twaalfden is vier keer gebruikt: in 1980, 1985, 1986 en 1988.
            • Onder bepaalde voorwaarden kan de Raad uitgaven ter hoogte van meer dan één voorlopige twaalfde toestaan, zoals bepaald in artikel 315 VWEU en nader omschreven in artikel 16 van het Financieel Reglement. In dergelijke gevallen:
              • moet Commissie deze verhoging voorstellen,
              • en heeft het Parlement heeft 30 dagen de tijd om te beslissen of het de door de Raad toegestane extra uitgaven wil verlagen.
              • E. De begroting wordt vastgesteld

                Zodra het Parlement en de Raad het ontwerp van begroting of de compromisbegroting beide hebben goedgekeurd, verklaart de voorzitter van het Parlement dat de begroting definitief is vastgesteld.

                F. Ontwerpen van gewijzigde begroting

                In geval van onvermijdbare, uitzonderlijke of onvoorziene omstandigheden (zoals opgesomd in artikel 44 van het Financieel Reglement) kan de Commissie ontwerpen van gewijzigde begroting indienen. Deze voorstellen hebben tot doel de goedgekeurde begroting te wijzigen om in te spelen op nieuwe behoeften en ontwikkelingen.

                Bij een gewijzigde begroting worden voor de goedkeuring en uitvoering dezelfde regels gevolgd als bij de algemene begroting, al worden gewijzigde begrotingen in bijna alle gevallen onveranderd vastgesteld. In 2024 werden vijf gewijzigde begrotingen vastgesteld.

                Proces van goedkeuring met betrekking tot de in het bemiddelingscomité vastgestelde gemeenschappelijke ontwerptekst

                Standpunten ten aanzien van de gemeenschappelijke ontwerptekst Parlement Raad Uitslag
                + = goedgekeurd
                − = verworpen
                Geen = geen besluit genomen
                + + Gemeenschappelijke ontwerptekst goedgekeurd
                − Het Parlement kan zijn standpunt bevestigen
                Geen Gemeenschappelijke ontwerptekst goedgekeurd
                Geen + Gemeenschappelijke ontwerptekst goedgekeurd
                − Nieuwe ontwerpbegroting van de Commissie
                Geen Gemeenschappelijke ontwerptekst goedgekeurd
                − + Nieuwe ontwerpbegroting van de Commissie
                − Nieuwe ontwerpbegroting van de Commissie
                Geen Nieuwe ontwerpbegroting van de Commissie

                De begrotingsprocedure van de EU is in de loop der jaren aanzienlijk veranderd. Tegenwoordig delen het Europees Parlement en de Raad samen de volledige verantwoordelijkheid voor de goedkeuring van de jaarlijkse begroting van de EU. Maar dat is niet altijd zo geweest.

                A. De beginfasen

                Vóór 1970 was alleen de Raad bevoegd om de EU-begroting vast te stellen. Het Parlement kon alleen advies uitbrengen (raadplegingsprocedure). Dit veranderde met twee belangrijke verdragen:

                • In 1970 kreeg het Parlement met het Verdrag van Luxemburg het laatste woord over “niet-verplichte uitgaven”. Dat werd gedefinieerd als uitgaven die niet voortvloeien uit de Verdragen en aanverwante wetgeving. In 1970 waren de niet-verplichte uitgaven goed voor ongeveer 8 % van de begroting, maar in de loop der tijd steeg dit aandeel aanzienlijk, tot meer dan 60 % van de begroting in 2010.
                • In 1975 kreeg het Parlement met het Verdrag van Brussel het recht om de gehele EU-begroting te verwerpen.
                • B. Belangrijkste wijzigingen in het Verdrag van Lissabon

                  In 2009 markeerde het Verdrag van Lissabon een keerpunt door:

                  • de afschaffing van het onderscheid tussen verplichte en niet-verplichte uitgaven;
                  • de invoering van één lezing van de ontwerpbegroting door elke instelling, wat wil zeggen dat zowel de Raad als het Parlement het begrotingsvoorstel nu slechts één keer behandelen en erover stemmen, in plaats van twee beoordelings- en amenderingsrondes te doorlopen;
                  • de invoering van medebeslissing voor de begroting, waarbij het Parlement en de Raad gelijke bevoegdheden krijgen bij de vaststelling van de begroting.
                  • Dankzij deze hervorming is de procedure gestroomlijnd en efficiënter en transparanter geworden.

                    De rol van het Europees Parlement

                    A. Bevoegdheden krachtens artikel 314 VWEU

                    Het Parlement heeft nu samen met de Raad de bevoegdheid om de totale begrotingsuitgaven te bepalen.

                    Er kan zelfs worden gesteld dat het Parlement sterker staat dan de Raad, omdat de Raad in geen geval een begroting kan opleggen zonder goedkeuring door het Parlement, terwijl het Parlement onder bepaalde omstandigheden een begroting kan opleggen ook al is de Raad het er niet mee eens.

                    Dat is echter een tamelijk onwaarschijnlijke situatie. De nieuwe begrotingsprocedure kan het best worden omschreven als een evenwichtige medebeslissingsprocedure, waarbij zowel het Parlement als de Raad een gelijke rol spelen bij de besluitvorming over alle EU-uitgaven.

                    B. Strategische invloed van het Parlement op de EU-begroting

                    Dat het Parlement de begroting kan verwerpen, maakt duidelijk welke invloed en verantwoordelijkheid het heeft om ervoor te zorgen dat de financiële plannen overeenstemmen met zijn prioriteiten en de belangen van de burgers in de EU. Het Parlement heeft deze bevoegdheid in de loop der jaren op selectieve en strategische wijze uitgeoefend.

                    Het Parlement heeft, sinds het in 1975 de bevoegdheid daartoe kreeg, twee keer een begroting verworpen (in december 1979 en in december 1984).

                    C. Begroting 2026

                    Het Parlement en de Raad bereikten op 15 november 2025, voordat de bemiddelingstermijn afliep, een voorlopig akkoord over de begroting voor 2026. De Raad heeft de definitieve begroting op 24 november 2025 aangenomen en het Parlement heeft deze op 26 november 2025 in de plenaire vergadering goedgekeurd. De begroting voor 2026 omvat in totaal 192,8 miljard EUR aan vastleggingskredieten en 190,1 miljard EUR aan betalingskredieten.

                    Bij de onderhandelingen heeft het Parlement een extra bedrag van 372,7 miljoen EUR voor de EU-begroting van 2026 weten te bedingen in vergelijking met het oorspronkelijke voorstel van de Commissie. Deze aanvullende financiering voor de begroting van 2026 gaat naar belangrijke prioriteiten zoals:

                    • de versterking van het concurrentievermogen en de verbetering van grensoverschrijdende infrastructuur,
                    • betere coördinatie en reactie op rampen,
                    • defensieparaatheid en militaire mobiliteit,
                    • het zuidelijk en oostelijk nabuurschap van de EU en humanitaire hulp,
                    • kansen voor jonge landbouwers,
                    • grensbeheer,
                    • milieu en klimaatactie,
                    • gezondheid,
                    • de mobiliteit van jongeren (Erasmus+).
                    • De financiering is ook bedoeld om leningen die zijn aangegaan tijdens COVID-19-crisis terug te betalen, die twee keer zo hoog liggen als de Commissie oorspronkelijk had geraamd. Bij de onderhandelingen heeft het Europees Parlement er echter voor gezorgd dat deze onverwachte kosten geen gevolgen zullen hebben voor belangrijke prioriteiten.

                      Coördinatie van de begrotingsprocedure

                      Voor een doeltreffend beheer van de EU-begroting zijn gecoördineerde kaders en beleidsmaatregelen cruciaal. Interinstitutionele akkoorden, meerjarige financiële kaders en het Europees Semester zijn van essentieel belang om ervoor te zorgen dat de EU-uitgaven goed worden gepland en binnen de goedgekeurde grenzen blijven, en dat het economisch beleid in de hele EU consistent is.

                      A. Meerjarige financiële kaders

                      Meerjarige financiële kaders (1.4.3) zijn financiële langetermijnplannen waarin de begrotingsprioriteiten en uitgavenlimieten van de EU voor meerdere jaren worden vastgelegd. Meerjarige financiële kaders komen niet in de plaats van de jaarlijkse begrotingsprocedure, maar voorzien in een gestructureerde aanpak ten behoeve van de financiële planning en de stabiliteit. Het huidige meerjarig financieel kader (MFK) bestrijkt de periode van 2021 tot en met 2027.

                      Krachtens het Verdrag van Lissabon en het Financieel Reglement moet de jaarlijkse begroting binnen de grenzen van het meerjarig financieel kader blijven. Voor dat kader zelf moeten dan weer de uitgavenplafonds in acht worden genomen die in het eigenmiddelenbesluit zijn vastgesteld.

                      B. Interinstitutionele akkoorden over begrotingsdiscipline

                      Na herhaaldelijke geschillen over de rechtsgrond voor de uitvoering van de begroting stelden de instellingen in 1982 een gezamenlijke verklaring op die tot doel had de begrotingsprocedure te verduidelijken en te vereenvoudigen.

                      Dat leidde tot een reeks interinstitutionele akkoorden in de periode 1988 tot 2013, en tot het meest recente interinstitutioneel akkoord voor 2021-2027, dat in december 2020 in werking is getreden. Dankzij deze overeenkomsten is het verloop van de begrotingsprocedure aanzienlijk verbeterd.

                      Het huidige interinstitutioneel akkoord heeft tot doel:

                      • de begrotingsdiscipline te waarborgen,
                      • het verloop van de jaarlijkse begrotingsprocedure te verbeteren,
                      • de samenwerking tussen de instellingen op begrotingsgebied te versterken,
                      • goed financieel beheer te waarborgen.
                      • Het bevat ook een plan voor de invoering van nieuwe eigen middelen ter dekking van de terugbetaling van het herstelinstrument voor de EU in de periode 2021-2027.

                        C. Het Europees Semester

                        Het Europees Semester, dat in 2010 door de Raad Economische en Financiële Zaken is ingevoerd, is een jaarlijkse cyclus voor de coördinatie van het economisch beleid op EU-niveau.

                        Oorspronkelijk was het gericht op de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europa 2020-strategie, maar het blijft een cruciale rol spelen bij het sturen van het economisch beleid in de hele EU.

                        Het Europees Semester duurt elk jaar zes maanden. Tijdens deze periode wordt het begrotings- en structuurbeleid van de lidstaten door de Commissie geëvalueerd om eventuele inconsistenties en onevenwichtigheden op te sporen.

                        Op basis van deze economische beoordelingen verstrekt de Commissie de lidstaten beleidsrichtsnoeren en/of aanbevelingen voor budgettaire, macro-economische en structurele hervormingen.

                        Het doel van het Europees Semester is om de coördinatie tussen de lidstaten te versterken op een moment waarop belangrijke begrotingsbesluiten zich op nationaal niveau nog in de voorbereidende fase bevinden. Het Parlement helpt niet alleen om de nationale begrotingen op elkaar af te stemmen, maar streeft er ook naar om optimaal gebruik te maken van gebieden waarop de nationale begrotingen en de EU-begroting elkaar aanvullen, en de coördinatie tussen beide te versterken.

                        Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Begrotingsondersteuning van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Begrotingscommissie.

                         

                        Eleanor Remo James