De interne markt: algemene beginselen

De interne markt is een ruimte van welvaart en vrijheid, die toegang geeft tot goederen, diensten, banen, zakelijke mogelijkheden en culturele rijkdom. Voortdurende inspanningen zijn vereist voor een verdere verdieping van de interne markt die de consumenten en bedrijven in de EU aanzienlijke voordelen kan opleveren. In het bijzonder biedt de digitale interne markt nieuwe mogelijkheden om de economie te stimuleren (door e-handel), waardoor ook de administratieve rompslomp beperkt wordt (door e-governance en de digitalisering van overheidsdiensten). Uit recent onderzoek blijkt dat de beginselen van vrij verkeer van goederen en diensten en de wetgeving op dit gebied jaarlijks naar schatting 985 miljard EUR aan voordelen opleveren.

Rechtsgrondslag en doelstellingen

De artikelen 4, lid 2, onder a), en de artikelen 26, 27, 114 en 115 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Met de door het Verdrag van Rome in 1958 gestarte gemeenschappelijke markt werd beoogd de handelsbetrekkingen tussen de lidstaten te liberaliseren met het tweeledige doel de economische welvaart te doen toenemen en bij te dragen aan een “steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren”. Bij de Europese Akte van 1986 werd de interne markt als doelstelling in het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG) opgenomen en gedefinieerd als “een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal is gewaarborgd”.

Resultaten

A. De gemeenschappelijke markt van 1958

De gemeenschappelijke markt, het voornaamste doel van het Verdrag van Rome, is tot stand gekomen door de in 1968 voltooide douane-unie, de opheffing van contingenten, het vrije verkeer van burgers en werknemers en een zekere mate van belastingharmonisatie door de algemene invoering van de belasting over de toegevoegde waarde (btw) in 1970. De vrijheid van handel in goederen en diensten en de vrijheid van vestiging bleven echter beperkt ten gevolge van voortdurende concurrentieverstorende praktijken van de kant van overheden.

B. Start van de interne markt in de jaren tachtig en de Europese Akte

Het gebrek aan vooruitgang bij het voltooiingsproces van de gemeenschappelijke markt werd voornamelijk geweten aan de keuze voor een te gedetailleerde methode van wetgevingsharmonisatie en aan de unanimiteitsregel voor besluiten in de Raad. Medio jaren tachtig leidde de politieke discussie ertoe dat de EEG koos voor een meer gedegen aanpak bij het verwijderen van de handelsbelemmeringen: de interne markt.

Bij de Europese Akte, die op 1 juli 1987 in werking trad, werd vastgesteld dat de interne markt uiterlijk op 31 december 1992 moest zijn voltooid. Tevens werd het besluitvormingsmechanisme voor de internemarktwetgeving versterkt door de introductie van stemming met gekwalificeerde meerderheid voor het gemeenschappelijk douanetarief, het vrij verrichten van diensten, het vrije verkeer van kapitaal en de onderlinge aanpassing van nationale wetgeving. Op de gestelde datum was meer dan 90 % van de in het Witboek van 1985 opgesomde wetgevingsprojecten aangenomen, grotendeels met toepassing van de meerderheidsregel.

C. Naar een gedeelde verantwoordelijkheid voor het voltooien van de interne markt

De interne markt heeft sterk bijgedragen aan de welvaart en integratie van de economie van de EU. De nieuwe internemarktstrategie voor de periode 2003 – 2010 was gericht op het bevorderen van het vrije verkeer van goederen, de integratie van de dienstenmarkten, het verminderen van het effect van fiscale belemmeringen en het vereenvoudigen van het regelgevingskader. Aanzienlijke vorderingen werden gemaakt met betrekking tot de openstelling van de sectoren transport, telecommunicatie, elektriciteit, gas en postdiensten.

In haar mededeling getiteld “Betere governance van de interne markt” (COM(2012)0259) stelde de Commissie horizontale maatregelen voor, bijvoorbeeld een nadruk op duidelijke, gemakkelijk ten uitvoer te leggen nieuwe regelgeving, een beter gebruik van de bestaande IT-instrumenten om het voor de betrokkenen gemakkelijker te maken hun internemarktrechten uit te oefenen en de oprichting van nationale centra om de werking van de interne markt te controleren. Monitoring is een integrerend onderdeel van de jaarlijkse verslagen over de integratie van de interne markt in het kader van het proces van het Europees semester.

D. De herstart van de interne markt in 2010

Om de Europese eengemaakte markt een nieuwe impuls te geven en burgers, consumenten en kleine en middelgrote bedrijven centraal te plaatsen in het internemarktbeleid publiceerde de Commissie in oktober 2010 een mededeling getiteld “Naar een Single Market Act” (COM(2010)0608). Een reeks maatregelen werd voorgesteld om de EU-economie te stimuleren en banen te scheppen, waarmee voor een ambitieuzer beleid voor de eengemaakte markt gekozen werd.

In oktober 2012 presenteerde de Commissie de Single Market Act II (COM(2012)0573) om de interne markt verder te ontwikkelen en het onbenutte potentieel ervan te benutten als motor voor groei. De Single Market Act II bevatte twaalf essentiële maatregelen die snel door de EU-instellingen moesten worden goedgekeurd. Met deze maatregelen wordt gefocust op vier belangrijke factoren voor groei, werkgelegenheid en vertrouwen: (1) geïntegreerde netwerken, (2) de mobiliteit van burgers en ondernemingen over de grenzen heen, (3) de digitale economie en (4) een versterking van de cohesie en de voordelen voor de consumenten.

De Single Market Act II volgt in het voetspoor van een eerste reeks door de Commissie voorgestelde maatregelen – Single Market Act I – en omvat de volgende maatregelen voor een grondiger en beter geïntegreerde eengemaakte markt:

  • mobiliteit van ondernemingen (bijvoorbeeld invoering van voorzieningen ter bevordering van langetermijninvesteringen; modernisering van de insolventieprocedures en bijdragen tot een omgeving die tweede kansen biedt aan mislukte ondernemers);
  • de digitale economie (met het oog op de voltooiing van de digitale eengemaakte markt tegen 2015 stelt de Commissie voor e-handel in de EU te promoten door de betalingsdiensten gebruiksvriendelijker, betrouwbaarder en concurrerender te maken. Ook is het nodig om de belangrijkste oorzaken van het gebrek aan investeringen in snelle breedbandverbindingen aan te pakken en om elektronische facturatie in openbare aanbestedingsprocedures als standaardvorm in te voeren);
  • consumentenvertrouwen (bijvoorbeeld de invoering van maatregelen om te zorgen voor ruime toegang tot bankrekeningen, alsmede transparante en vergelijkbare tarieven en vereenvoudiging van het veranderen van bankrekening).

De Commissie moest alle belangrijke wetsvoorstellen in verband met de Single Market Act II tegen de lente 2013 en alle niet-wetgevende voorstellen tegen eind 2013 indienen. Het Europees Parlement en de Raad werden verzocht de wetgevingsvoorstellen met voorrang vast te stellen.

Op 28 oktober 2015 publiceerde de Commissie een mededeling getiteld “De eengemaakte markt verbeteren: meer mogelijkheden voor mensen en ondernemingen” (COM(2015)0550), die gericht was op het waarborgen van praktische voordelen die de burgers in hun dagelijks leven ten goede komen en het creëren van mogelijkheden voor consumenten, professionals en ondernemingen. Zij is een aanvulling op de inspanningen van de Commissie gericht op het verhogen van investeringen, het benutten van de kansen van de digitale eengemaakte markt, het verbeteren van de concurrentiekracht en de toegang tot financiering. De strategie was ook gericht op het waarborgen van een goede werking van de interne energiemarkt en het bevorderen en faciliteren van arbeidsmobiliteit, terwijl misbruik van de regels wordt tegengegaan. Om de handelspraktijken in de interne markt verder te verbeteren, werd Richtlijn (EU) 2019/633 inzake oneerlijke handelspraktijken, vastgesteld op 17 april 2019. Deze oneerlijke handelspraktijken omvatten onder meer laattijdige betalingen voor bederfelijke levensmiddelen en annuleringen op korte termijn van bestellingen.

De uitvoering van de digitale component van de strategie is momenteel een van de grootste uitdagingen bij de ontwikkeling van de interne markt. In mei 2015 heeft de Commissie een strategie voor een digitale eengemaakte markt (COM(2015)0192) goedgekeurd waarin een intensief wetgevingsprogramma vastgesteld is voor de opbouw van een Europese digitale economie, voortgezet in de Agenda voor Europa[1].

Tijdens de COVID-19-pandemie, verklaarde de Commissie in haar mededeling “Het moment van Europa: herstel en voorbereiding voor de volgende generatie” (COM(2020)0456), dat de digitalisering van de eengemaakte markt een cruciale pijler vormt voor het herstel van de crisis. Dit zal gebaseerd zijn op vier elementen: (1) investeringen in betere connectiviteit, (2) een sterkere industriële en technologische aanwezigheid op strategische punten van de toeleveringsketen (bijv. KI, cyberbeveiliging, cloudinfrastructuur, 5G, (3) een echte data-economie en gemeenschappelijke Europese gegevensruimten, en (4) een eerlijker een eenvoudiger ondernemingsklimaat.

De rol van het Europees Parlement

Het Parlement was de drijvende kracht achter het proces dat heeft geleid tot de invoering van de interne markt. Met name onderschreef het Parlement in zijn resolutie van 20 november 1997 het idee om de interne markt vóór 2002 om te vormen tot een volledig geïntegreerde thuismarkt. In verschillende in 2006 aangenomen resoluties (bijvoorbeeld van 12 februari, 14 februari, 16 mei en 6 juli) onderschreef het Europees Parlement het uitgangspunt dat de interne markt een gemeenschappelijk kader en referentiepunt is voor veel EU-beleid.

Het Europees Parlement heeft ook een actieve rol gespeeld bij de herstart van de interne markt. In zijn resolutie van 20 mei 2010 over het verwezenlijken van een eengemaakte markt voor consumenten en burgers, benadrukte het Parlement dat maatregelen moeten worden genomen om consumenten en kmo’s beter te informeren en hun positie te versterken, en het vertrouwen van de burgers te vergroten. Daarnaast heeft het Parlement op de Single Market Act gereageerd met drie op 6 april 2011 aangenomen resoluties: “Governance en partnerschap op de interne markt, “Een interne markt voor Europeanen en “Een interne markt voor ondernemingen en groei.

In zijn resolutie van 20 april 2012 over “een concurrerende digitale interne markt — e-overheid als speerpunt” wijst het Parlement op de noodzaak van een duidelijk en coherent rechtskader voor wederzijdse erkenning van elektronische authenticatie, identificatie en handtekeningen, dat nodig is opdat grensoverschrijdende administratieve diensten in de hele EU kunnen werken. Deze resolutie werd gevolgd door de resolutie van 22 mei 2012 over het scorebord van de interne markt.

Op 11 december 2012 nam het Parlement twee niet-wetgevingsresoluties met betrekking tot de interne markt aan: een resolutie inzake het voltooien van de digitale interne markt en een andere over een strategie voor digitale vrijheid in het buitenlandbeleid van de EU, waarin het Parlement benadrukt een groot voorstander te zijn van het beginsel van netneutraliteit. Dit beginsel houdt in dat aanbieders van internetdiensten de mogelijkheid voor personen om een dienst te gebruiken teneinde inhoud, toepassingen of diensten van hun keuze, ongeacht bron of doel, te gebruiken, te verzenden, te plaatsen, te ontvangen of aan te bieden, niet mogen blokkeren, belemmeren of reduceren, evenmin door de kostprijs, en die personen niet mogen discrimineren. Het Parlement roept in deze resolutie de Commissie en de Raad ook op om strenge normen op het gebied van digitale vrijheden te bevorderen en te bewaren in de EU. De resoluties zijn gericht op de ontwikkeling van beleid en werkwijzen met het oog op de totstandbrenging van een echte digitale interne markt in de EU, in plaats van verschillende regelingen op belangrijke terreinen. De beginselen van netneutraliteit en open internet, alsook de afschaffing van roamingtarieven, zijn geïntroduceerd als deel van een wetgevingspakket tot vaststelling van maatregelen inzake de Europese interne markt voor elektronische communicatie en om een connectief continent tot stand te brengen (COM(2013)0627).

Het Parlement is bijzonder actief geweest op het gebied van de governance van de interne markt. Het Parlement nam op 7 februari 2013 een resolutie aan met aanbevelingen aan de Commissie betreffende de governance van de interne markt, waarin wordt voorzien in een governancecyclus van de interne markt als specifieke pijler in het kader van het Europees semester. Voorts heeft het Parlement op 25 februari 2014 een resolutie aangenomen over de governance van de interne markt binnen het Europese semester 2014, gevolgd door zijn resolutie van 27 februari 2014 inzake SOLVIT. Vervolgens nam het Parlement op 12 april 2016 een resolutie aan getiteld “Naar een verbeterde regelgeving inzake de interne markt”.

Op 26 mei 2016 heeft het Europees Parlement een resolutie over de strategie voor de eengemaakte markt aangenomen, waarin wordt opgeroepen tot een meer innovatieve, diepere en eerlijkere eengemaakte markt. Teneinde de online toegang te faciliteren tot informatie, procedures en diensten voor ondersteuning die burgers en ondernemingen nodig hebben, heeft het Parlement gepleit voor een digitale toegangspoort (Verordening (EU) 2018/1724), die was voorzien voor eind 2020.

Uit onderzoek in opdracht van de Commissie interne markt en consumentenbescherming (IMCO) blijkt dat de EU-economie zich moet richten op meer digitaal, groen en sociaal beleid[2]. Op 2 december 2020 heeft de Commissie IMCO het verslag met de titel “Het versterken van de eengemaakte markt: de toekomst van het vrij verkeer van diensten”, goedgekeurd. Het rapport benadrukt dat de internemarktregels voor diensten moeten worden toegepast en dat de handhavingsmaatregelen van de Commissie moeten worden verbeterd.

Uit recent onderzoek blijkt dat de beginselen van vrij verkeer van goederen en diensten en de wetgeving op dit gebied jaarlijks naar schatting 985 miljard EUR aan voordelen opleveren[3].

Voorafgaande aan het voorstel van de Commissie voor een nieuwe wet inzake digitale diensten in 2020, heeft de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit van het Parlement een workshop[4] georganiseerd namens de IMCO-commissie over regels voor de e-handel die geschikt zijn voor het digitale tijdperk, waar deskundigen en belanghebbenden wezen op de noodzaak om de resterende grensoverschrijdende belemmeringen voor e-handel weg te nemen, zodat de voordelen van de interne markt ten volle kunnen worden benut.

Op 20 oktober 2020 heeft het Parlement drie resoluties aangenomen getiteld “Wet inzake digitale diensten: de werking van de eengemaakte markt verbeteren”, “Wet inzake digitale diensten: de bepalingen van het handelsrecht en het burgerlijk recht aanpassen voor commerciële entiteiten die online actief zijn”, en “Wet inzake digitale diensten en daarmee samenhangende problemen op het vlak van de grondrechten”.

Tijdens de COVID-19-uitbraak, op 17 april 2020, nam het Parlement een resolutie aan waarin het erop wees dat de interne markt de bron is van onze collectieve welvaart en ons collectieve welzijn, en een wezenlijk element is van de onmiddellijke en aanhoudende respons op de COVID-19-uitbraak.

In zijn resolutie van 19 juni 2020 heeft het Parlement erop gewezen dat het Schengengebied een geliefde verworvenheid is die centraal staat in het Europese project, en de lidstaten opgeroepen de beperkingen van de vrijheid van verkeer te verminderen en zich nog meer in te spannen om de integratie van alle lidstaten van de EU in het Schengengebied te verwezenlijken.

In een studie[5] van de beleidsondersteunende afdeling Economisch, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit van november 2020, getiteld “Legal barriers in Member States to Single Market rules”, werd vastgesteld dat de eengemaakte markt van de EU weliswaar een zeer geslaagd geval van marktintegratie was, maar dat er in de lidstaten nog steeds obstakels zijn die verhinderen dat het potentieel van de eengemaakte markt ten volle wordt benut. In de studie wordt opgeroepen tot een meer lokale toetsing van voorgestelde nationale regels die mogelijk in strijd zijn met de regels en beginselen van de eengemaakte markt.

De COVID-19-pandemie heeft grote gevolgen gehad voor het vrije verkeer van goederen op de interne markt. In een webinar[6], in november 2020 gepresenteerd aan de Commissie IMCO, werd de impact van COVID-19 op de interne markt en consumentenbescherming geanalyseerd en werden suggesties gedaan wat kan worden ondernomen om een goed werkende interne markt nu en in toekomstige crises te waarborgen. In februari 2021 werd een studie[7] over hetzelfde onderwerp gepubliceerd en op 22 februari 2021 aan de Commissie interne markt en consumentenbescherming gepresenteerd. Uit het onderzoek is gebleken dat de initiële sluiting van de grenzen en andere maatregelen van de lidstaten het vrije verkeer van goederen, diensten en personen binnen de interne markt aanzienlijk hebben beperkt. Het gebruik van digitale diensten, zoals videoconferentie-instrumenten en elektronische handel, is echter toegenomen, waaruit het belang en de tijdigheid van het komende wetgevingspakket inzake digitale diensten blijkt om de soepele werking van de interne markt te waarborgen.

 

[1]“Een Unie die de lat hoger legt: Mijn agenda voor Europa” – Politieke beleidslijnen voor de volgende Europese Commissie (2019-2024).
[2]Enkele studies: Godel, M. I. et al., Reducing Costs and Barriers for Businesses in the Single Market, publicatie voor de commissie IMCO, beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2016; Montalvo, C. et al., A Longer Lifetime for Products: Benefits for Consumers and Companies, publicatie voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming, beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2016; Liger, Q. et al., Social Economy, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2016. Recentere voorbeelden zijn: Ström, P., The European Services Sector and the Green Transition, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020; Núñez Ferrer, J., The EU’s Public Procurement Framework, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020; Keirsbilck, B. et al., Sustainable Consumption and Consumer Protection Legislation, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020; Marcus, J. S. et al., Promoting product longevity, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[3]Relevant onderzoek (onder meer): Poutvaara, P. et al., Contribution to Growth: Free Movement of Goods.Delivering Economic Benefits for Citizens and Businesses, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2019; Pelkmans, J. et al., Contribution to Growth: The Single Market for Services.Delivering Economic Benefits for Citizens and Businesses, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[4]Blandin, L., E-commerce rules, fit for the digital age - IMCO Workshop Proceedings, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[5]Dahlberg, E. et al., Legal obstacles in Member States to Single Market rules, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[6]Milieu Consulting SRL, The impact of COVID-19 on the Internal Market and consumer protection - IMCO Webinar Proceedings, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2020.
[7]Marcus, J. S. et al., The impact of COVID-19 on the Internal Market, publicatie opgesteld voor de Commissie interne markt en consumentenbescherming door de beleidsondersteunende afdeling Economische Zaken, Wetenschapsbeleid en Levenskwaliteit, Europees Parlement, Luxemburg, 2021.

Christina Ratcliff / Barbara Martinello / Amy McGourty