Intellectuele eigendom

Deze infopagina bevat een toelichting over het EU-kader voor intellectuele eigendom, dat industriële en commerciële eigendom (octrooien, merken, ontwerpen, bedrijfsgeheimen en geografische aanduidingen) en het auteursrecht omvat. Ook wordt de rol van het Europees Parlement bij de harmonisatie van het intellectuele-eigendomsrecht uitgelegd.

Rechtsgrond

De artikelen 114 en 118 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) hebben betrekking op de harmonisatie van het intellectuele-eigendomsrecht en de instelling van EU-brede intellectuele-eigendomsrechten.

Doelstellingen

Intellectuele-eigendomsrechten worden weliswaar geregeld bij verschillende internationale en nationale wetten, maar worden ook geharmoniseerd via EU-wetgeving. Zo is er in artikel 118 VWEU bepaald dat het Parlement en de Raad, in het kader van de totstandbrenging en de werking van de interne markt, volgens de gewone wetgevingsprocedure de maatregelen vaststellen voor de invoering van EU-wetgeving op het gebied van intellectuele-eigendomsrechten om een eenvormige bescherming van de intellectuele eigendomsrechten in de hele Unie te bewerkstelligen, en voor gecentraliseerde EU-brede machtigings-, coördinatie- en controleregelingen. De wetgevingswerkzaamheden van de EU bestaan voornamelijk uit het harmoniseren van aspecten van intellectuele-eigendomsrechten door het invoeren van een eigen stelsel. Dit is bijvoorbeeld het geval voor het merk van de Europese Unie en het ingeschreven Uniemodel, en sinds 2023 ook voor octrooien. Veel EU-instrumenten zijn ook een weerspiegeling van de internationale verplichtingen van de lidstaten uit hoofde van de Conventie van Bern, het Verdrag van Rome, de Overeenkomst van de Wereldhandelsorganisatie inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom (Trips-overeenkomst) en de internationale verdragen van de Wereldorganisatie voor de intellectuele eigendom (WIPO) van 1996.

Resultaten

A. Harmonisering van de wetgeving

1. Merken, tekeningen en modellen

In de EU is het rechtskader voor merken gebaseerd op een stelsel van vier niveaus voor registratie, waaronder de nationale merkenstelsels die zijn geharmoniseerd via de merkenrechtrichtlijn (Richtlijn (EU) 2015/2436) waarvan het doel is de wetten van de lidstaten op het gebied van merken met elkaar in overeenstemming te brengen. In aanvulling op het nationale traject (registratie voor merkbescherming via een nationaal merkenbureau) is merkbescherming in de EU ook mogelijk via het Benelux-traject, het in 1994 ingevoerde Uniemerk, en het internationale traject. De verordening inzake het Uniemerk (Verordening (EU) 2017/1001) codificeert en vervangt alle eerdere verordeningen inzake het Uniemerk. Tot codificatie is overgegaan ter wille van de duidelijkheid, omdat het Uniemerkenstelsel al herhaaldelijk en ingrijpend was gewijzigd. Het Uniemerk vormt een eenheid en heeft dezelfde rechtsgevolgen in de gehele EU. Het Bureau voor intellectuele eigendom van de Europese Unie (EUIPO) is verantwoordelijk voor het beheer van EU-merken en -modellen. In de verordening inzake het Uniemerk zijn ook de bedragen vastgesteld van de taksen die moeten worden betaald aan het EUIPO. Deze bedragen zijn zodanig vastgesteld dat met de daaruit voortvloeiende inkomsten de kosten van het EUIPO worden gedekt en zij een aanvulling vormen op de bestaande nationale merkenstelsels.

Bij de verordening betreffende Uniemodellen (Verordening (EG) nr. 6/2002) is een gemeenschapsstelsel voor de bescherming van tekeningen en modellen ingevoerd. De afgelopen jaren heeft de EU haar wetgevingskader inzake modellen gemoderniseerd: daartoe heeft zij in 2024 een hervormingspakket aangenomen om de bescherming van modellen te versterken en te harmoniseren, wat ten goede komt aan onafhankelijke ontwerpers, en ook aan kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) en sectoren waarin modellen een belangrijke rol spelen. De EU-modellenverordening (Verordening (EU) 2024/2822) is op 1 mei 2025 in werking getreden en heeft tot doel ervoor te zorgen dat het stelsel voor de bescherming van modellen aangepast is aan het digitale tijdperk: daartoe werden de begrippen en definities uitgebreid, zodat zij van toepassing blijven op de huidige en toekomstige omstandigheden. Ook heeft de verordening tot doel de toegankelijkheid, doeltreffendheid en betaalbaarheid van het stelsel voor de bescherming van modellen te verbeteren door de procedures voor kmo’s en ontwerpintensieve sectoren te vereenvoudigen en het niveau en de structuur van de te betalen vergoedingen te optimaliseren.

Daarnaast wordt met de richtlijn over modellen (Richtlijn (EU) 2024/2823) beoogd het stelsel aan te passen aan het digitale tijdperk (in het bijzonder aan de opkomst van 3D-printers) en het aanzienlijk toegankelijker en doeltreffender te maken door de kosten te verlagen, procedures te vereenvoudigen, de efficiëntie en de voorspelbaarheid van zulke procedures te vergroten, en de rechtszekerheid te vergroten. De lidstaten moeten de richtlijn vóór 9 december 2027 omzetten in hun nationale rechtsstelsels.

Besluit 2006/954/EG van de Raad en Verordening (EG) nr. 1891/2006 van de Raad hebben het stelsel van inschrijving van Uniemodellen gekoppeld aan het stelsel voor de internationale inschrijving van tekeningen en modellen van nijverheid van de WIPO.

2. Auteursrecht en naburige rechten

Met het auteursrecht wordt gewaarborgd dat auteurs, componisten, artiesten, filmmakers en anderen een vergoeding voor hun werk ontvangen en aanspraak kunnen maken op bescherming van hun werk. Het gebruik van digitale technologieën heeft de manier waarop creatieve inhoud wordt geproduceerd, verspreid en toegankelijk gemaakt, ingrijpend veranderd. De EU-wetgeving inzake auteursrecht bestaat uit 13 richtlijnen en twee verordeningen die de essentiële rechten van auteurs, uitvoerend kunstenaars, producenten en omroeporganisaties harmoniseren. Door EU-normen vast te stellen, worden nationale verschillen kleiner, wordt een beschermingsniveau gewaarborgd dat nodig is om creativiteit en investeringen daarin te stimuleren, wordt culturele diversiteit bevorderd en krijgen consumenten en bedrijven gemakkelijker toegang tot digitale inhoud en diensten in de hele interne markt.

a. Auteursrecht

De auteursrechtrichtlijn (Richtlijn (EU) 2019/790) voorziet in harmonisering van de wetgeving inzake auteursrecht in de hele EU voor consumenten, makers en bedrijven. De richtlijn kent aanvullende auteursrechtelijke bescherming toe aan persuitgevers en zorgt voor een billijke vergoeding voor auteursrechtelijk beschermde inhoud. Ook is er met de richtlijn juridische verantwoordelijkheid gekomen voor onlineplatforms wat betreft het gebruik en het uploaden van auteursrechtelijk beschermde inhoud op hun websites. De voorschriften zijn echter niet van toepassing als er auteursrechtelijk beschermde inhoud voor niet-commerciële doeleinden wordt geüpload in online encyclopedieën zoals Wikipedia. De richtlijn over online-uitzendingen van omroeporganisaties en doorgifte van televisie- en radioprogramma’s (Richtlijn (EU) 2019/789 (CabSat II-richtlijn)) heeft tot doel meer tv- en radioprogramma’s online beschikbaar te maken voor consumenten in de EU. Hierin wordt het oorsprongslandbeginsel geïntroduceerd, dat bedoeld is om de licentieverlening te bevorderen voor bepaalde diensten, zoals simulcasting en catchupdiensten, die omroeporganisaties online kunnen aanbieden. Omroeporganisaties moeten in hun EU-lidstaat van vestiging auteursrechtelijke toestemming verkrijgen om radioprogramma’s, nieuws- of actualiteitenprogramma’s op televisie en volledig door henzelf gefinancierde eigen producties online beschikbaar te stellen in alle lidstaten.

Dankzij de richtlijn over de toegang tot boeken en gedrukt materiaal (Richtlijn (EU) 2017/1564) is het toegestaan om door het auteursrecht en naburige rechten beschermde werken en ander materiaal voor bepaalde doeleinden te gebruiken, in toegankelijke vorm, ten behoeve van personen die blind zijn, visueel gehandicapt of anderszins een leeshandicap hebben.

De verordening betreffende grensoverschrijdende portabiliteit van online-inhoudsdiensten (Verordening (EU) 2017/1128) moet ervoor zorgen dat consumenten ook toegang hebben tot de online-inhoud zoals films, sportuitzendingen, muziek, e-boeken en games die ze hebben gekocht of waarop ze geabonneerd zijn als ze naar andere EU-lidstaten reizen.

b. Beschermingstermijn van het auteursrecht en naburige rechten

Het auteursrecht en de naburige rechten worden beschermd tijdens het leven van de auteur of maker en tot zeventig jaar na diens dood. Via derichtlijn betreffende de beschermingstermijn van het auteursrecht van 2011 (Richtlijn 2011/77/EU) werd de auteursrechtelijke bescherming van uitvoerende kunstenaars voor geluidsopnamen verlengd van vijftig tot zeventig jaar na de opname. Voor auteurs van muziek, zoals componisten en tekstschrijvers, werd deze termijn verlengd tot zeventig jaar na hun overlijden. De beschermingstermijn van zeventig jaar is een internationale norm geworden voor geluidsopnamen. Vandaag de dag beschermen wereldwijd 64 landen geluidsopnamen voor zeventig jaar of langer.

c. Computerprogramma’s en databanken

Op grond van de richtlijn betreffende de rechtsbescherming van computerprogramma’s (Richtlijn 2009/24/EG) moeten de lidstaten computerprogramma’s via het auteursrecht beschermen als literaire werken in de zin van de Conventie van Bern voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst. De databankrichtlijn (Richtlijn 96/9/EG) voorziet in juridische bescherming voor databanken en definieert een databank als “een verzameling van werken, gegevens of andere zelfstandige elementen, systematisch of methodisch geordend, en afzonderlijk met elektronische middelen of anderszins toegankelijk”. Daarnaast is in de databankrichtlijn bepaald dat databanken beschermd worden door zowel het auteursrecht, in geval van de intellectuele schepping zelf, als het recht sui generis, waarbij investeringen (geld, personeel, moeite en energie) in de verkrijging, de controle of de presentatie van de inhoud van een databank worden beschermd.

Bij de dataverordening (Verordening (EU) 2023/2854) zijn regels vastgesteld voor het delen van data die zijn gegenereerd door het gebruik van verbonden producten of gerelateerde diensten, zoals het internet der dingen en industriële machines. Deze verordening vereist de openbaarmaking en publicatie van data die wellicht worden beschermd door bedrijfsgeheimen, auteursrechten of andere intellectuele-eigendomsrechten van de datahouder of een derde, en biedt gebruikers toegang tot de data die zij genereren. De verordening voorziet ook in nieuwe regels waarin nader wordt bepaald wie toegang heeft tot en gebruik kan maken van data die in de EU in alle economische sectoren zijn gegenereerd.

In 2022 werden bij de datagovernanceverordening (Verordening (EU) 2022/868) mechanismen ingevoerd om het hergebruik van bepaalde categorieën beschermde overheidsgegevens te vergemakkelijken, het vertrouwen in databemiddelingsdiensten te versterken en data-altruïsme in de hele EU te bevorderen.

Het voorgestelde “Omnibus VII”-pakket is een wetgevingspakket dat tot doel heeft de digitale regelgeving van de EU, zoals de dataverordening en de datagovernanceverordening, te vereenvoudigen en te consolideren. Een van de belangrijkste punten van de digitale omnibusverordening, die de Commissie op 19 november 2025 heeft voorgesteld, is de harmonisatie van interfaces met de dataverordening en de datagovernanceverordening. Met deze herziening moet worden gezorgd voor een consistente basis voor de Europese data-economie, waarin gegevensbescherming en innovatie worden gecombineerd. Door de regels te consolideren en de terminologie te standaardiseren moet de complexiteit worden verminderd. De trialoogonderhandelingen tussen de Raad en het Parlement werden afgesloten met een voorlopige overeenkomst over het pakket. De overeenkomst moet nu formeel worden goedgekeurd door de twee instellingen (die ook bekendstaan als de medewetgevers).

d. Verhuur- en uitleenrecht

De richtlijn verhuur- en uitleenrecht (Richtlijn 2006/115/EG) was een vroeg wetgevingsinstrument van de EU op het gebied van auteursrechten met een horizontale aanpak. Deze richtlijn introduceerde een niet voor afstand vatbaar recht op vergoeding, aangezien het creatieve en artistieke werk van auteurs en uitvoerende kunstenaars een toereikend inkomen vereist en de vereiste investeringen voor de productie van fonogrammen en films bijzonder hoog zijn.

e. Auteursrechtenorganisaties

Om beschermd materiaal te kunnen verspreiden, moet eerst een licentie worden verkregen van de verschillende houders van het auteursrecht en naburige rechten. Rechthebbenden kunnen hun rechten toevertrouwen aan een auteursrechtenorganisatie, die deze rechten namens hen beheert. Een collectieve beheerorganisatie is verplicht die rechten te beheren, tenzij er gegronde redenen zijn om dit te weigeren. In de richtlijn betreffende het collectieve beheer van auteursrechten en naburige rechten (Richtlijn 2014/26/EU) zijn voorschriften vastgelegd voor collectieve beheerorganisaties, met het oog op het waarborgen van hoge normen voor bestuur, financieel beheer, transparantie en verslaglegging. Het doel ervan is ervoor te zorgen dat houders van rechten inspraak hebben in het beheer van hun rechten. Ook voorziet de richtlijn erin dat collectieve beheerorganisaties beter gaan functioneren door middel van EU-brede normen. De lidstaten moeten erop toezien dat collectieve beheerorganisaties de belangen van de rechthebbenden die zij vertegenwoordigen, zo goed mogelijk behartigen.

3. Octrooien

Een octrooi is een juridische titel die kan worden verleend voor iedere uitvinding van technische aard, mits deze nieuw is, op uitvinderswerkzaamheid berust en industrieel kan worden toegepast. Met een octrooi kan de eigenaar voorkomen dat anderen een uitvinding zonder toestemming vervaardigen, gebruiken of verkopen. Via octrooien worden bedrijven aangemoedigd de nodige investeringen in innovatie te doen en worden personen en bedrijven ertoe aangezet om middelen te besteden aan onderzoek en ontwikkeling. In Europa kunnen technische uitvindingen op twee manieren worden beschermd: of via nationale octrooien die worden verleend door de bevoegde nationale autoriteiten, of via Europese octrooien die op centraal niveau worden verleend door het Europees Octrooibureau. Dit is de uitvoerende dienst van de Europese Octrooiorganisatie, waar momenteel 39 verdragsluitende staten lid van zijn. De EU zelf is geen lid van deze organisatie.

Na jarenlange gesprekken tussen de lidstaten hebben het Parlement en de Raad in 2012 de rechtsgrond vastgesteld voor een Europees octrooi met eenheidswerking, oftewel een eenheidsoctrooi. Via deze internationale overeenkomst is dus één gespecialiseerd stelsel voor octrooigeschillenbeslechting opgezet.

Het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU) heeft in zijn arrest van 5 mei 2015 in de zaken C-146/13 en C-147/13 het eenheidsoctrooipakket bevestigd, wat de weg heeft vrijgemaakt voor een daadwerkelijk Europees octrooi.

Sinds de inwerkingtreding op 1 juni 2023 wordt met het eenheidsoctrooi van de EU, dat door het Europees Octrooibureau wordt verleend, een eenvormige bescherming met identieke rechtsgevolgen in alle deelnemende EU-landen verschaft. Bedrijven hebben de mogelijkheid om hun uitvindingen in alle EU-lidstaten te beschermen met een echt EU-octrooi. Ze zijn ook in staat om eenheidsoctrooien aan te vechten en te verdedigen via één enkele rechtsgang bij het nieuw opgerichte eengemaakt octrooigerecht (UPC). Op die manier wordt het stelsel gestroomlijnd en kan er op vertaalkosten worden bespaard. In de Overeenkomst betreffende een eengemaakt octrooigerecht (UPCA) wordt geregeld dat het primaat van het EU-recht moet worden geëerbiedigd (artikel 20 UPCA) en dat de beslissingen van het HvJ-EU bindend zijn voor het UPC. Het UPC is momenteel bevoegd voor 18 lidstaten van de EU. Het bestaat uit een Gerecht van eerste aanleg, een Hof van beroep en een griffie. Het Gerecht van eerste aanleg heeft een gedecentraliseerde structuur, met een centrale afdeling in Parijs, afdelingen in München en Milaan, en verschillende regionale en lokale afdelingen in heel Europa. Het Hof van beroep is in Luxemburg gevestigd en hoort ingestelde beroepen tegen beslissingen van het Gerecht van eerste aanleg en neemt verzoeken in overweging tot nieuwe behandeling van een beslissing van het Gerecht met kracht van gewijsde. Elke kamer van het hof van beroep heeft een multinationale samenstelling van drie juridisch gekwalificeerde rechters en twee technisch gekwalificeerde rechters met kwalificaties en ervaring op het gebied van de betreffende technologie, overeenkomstig artikel 9, lid 1, UPCA.

4. Bedrijfsgeheimen

De praktijk van geheimhouding van bedrijfsinformatie (“knowhow”) gaat eeuwen terug. In veel landen bestaan juridische instrumenten om bedrijfsgeheimen te beschermen, al dan niet omschreven als onderdeel van de intellectuele-eigendomsrechten. Het beschermingsniveau van vertrouwelijke informatie is niet te vergelijken met het beschermingsniveau op andere gebieden van het intellectueel-eigendomsrecht, zoals het octrooi-, auteurs- of merkenrecht, maar kan in theorie voor onbepaalde tijd gelden, in plaats van slechts voor een beperkte periode. Er bestaan van land tot land meer verschillen wat betreft de bescherming van bedrijfsgeheimen dan op andere gebieden van het recht inzake intellectuele-eigendomsrechten, en het kan zelfs meer voordelen bieden en goedkoper zijn om daar een beroep op te doen dan formele octrooibescherming aan te vragen. In 2016 werd de richtlijn betreffende de bescherming van bedrijfsgeheimen (Richtlijn (EU) 2016/943) aangenomen, om niet-openbaar gemaakte knowhow en bedrijfsinformatie (bedrijfsgeheimen) te beschermen tegen het onrechtmatig verkrijgen, gebruiken en openbaar maken ervan.

5. Intellectuele-eigendomsrechten voor plantenrassen

De bescherming van plantenrassen, ook wel bekend onder de naam “kwekersbescherming” of “kwekersrecht”, is een vorm van intellectueel-eigendomsrecht die wordt verleend aan de kweker van een nieuw plantenras. De algemene EU-regeling voor de bescherming van plantenrassen is gebaseerd op de beginselen van het Internationaal Verdrag tot bescherming van kweekproducten van 1991 en draagt bij aan de ontwikkeling van de land- en tuinbouw. De EU heeft in haar wetgeving een specifiek stelsel voor rechtsbescherming van kweekproducten ingesteld, waarmee ze intellectuele-eigendomsrechten kan verlenen aan kwekers van plantenrassen. Het Communautair Bureau voor plantenrassen voert deze regeling uit en past ze toe.

6. Geografische aanduidingen

Op grond van het stelsel van intellectuele-eigendomsrechten voor landbouwproducten van de EU kunnen benamingen van producten geregistreerd worden als geografische aanduiding. Die beschermt het product (in de EU en in landen buiten de EU waarmee een beschermingsovereenkomst is gesloten) tegen namaak en misbruik van de geregistreerde naam. De naam van een product kan als geografische aanduiding worden erkend als er een specifiek verband is met de plaats waar het product wordt gemaakt. De erkenning van die geografische aanduiding zorgt ervoor dat consumenten het product kunnen herkennen en op de kwaliteit ervan kunnen vertrouwen, en dat producenten hun product beter in de markt kunnen zetten. Geografische aanduidingen worden erkend als intellectueel eigendom en spelen een steeds belangrijkere rol bij handelsbesprekingen tussen de EU en andere landen. Zo blijven de Verenigde Staten bezorgd over de bescherming van geografische aanduidingen door de EU, die van invloed is op zowel de bescherming van Amerikaanse merken als de markttoegang voor producten uit de VS die gangbare namen gebruiken op de markten van de EU en daarbuiten[1]. In de verordening betreffende geografische aanduidingen voor alcoholische dranken en landbouwproducten (Verordening (EU) 2024/1143) worden producten geïdentificeerd die kwaliteiten, kenmerken of een reputatie hebben die toe te schrijven zijn aan door de natuur en de mens bepaalde factoren die verband houden met hun plaats van oorsprong. Producten die in behandeling zijn of als geografische aanduiding zijn erkend, zijn opgenomen in het register van geografische aanduidingen. In 2023 is een soortgelijke verordening betreffende de bescherming van geografische aanduidingen voor ambachtelijke en industriële producten aangenomen: Verordening (EU) 2023/2411. Hiermee worden geografische aanduidingen voor industriële producten die in verband kunnen worden gebracht met het geografische gebied waar zij vervaardigd worden (zoals messen uit Albacete, glas uit Bohemen en porselein uit Limoges) op een soortgelijke manier beschermd als regionaal geproduceerde voedingsmiddelen en dranken.

Op internationaal niveau wordt het EUIPO in het besluit van de Raad inzake de toetreding van de Europese Unie tot de Akte van Genève (Besluit (EU) 2019/1754) aangewezen als de bevoegde autoriteit voor geografische aanduidingen. De Verenigde Staten blijven zeer bezorgd over het resultaat van de WIPO-onderhandelingen van 2015 over de uitbreiding van de Overeenkomst van Lissabon betreffende de bescherming van oorsprongsbenamingen.

7. Bestrijding van namaak

Naar schatting worden in de EU voor een bedrag van circa 85 miljard EUR namaakgoederen en door piraterij verkregen goederen ingevoerd, wat neerkomt op tot wel 5 % van de totale invoer. De handel in door piraterij verkregen goederen vormt 2,5 % van de handel wereldwijd, oftewel 338 miljard EUR, wat een aanzienlijke schadepost is voor rechthebbenden, regeringen en economieën.

De verschillen in de nationale regelingen voor sancties tegen namaak en piraterij maakten het voor de lidstaten moeilijk om deze misdrijven doeltreffend te bestrijden. Daarom hebben het Europees Parlement en de Raad als eerste stap de richtlijn betreffende de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten vastgesteld (Richtlijn 2004/48/EG). Met deze richtlijn wordt beoogd de strijd tegen piraterij en namaak op te voeren door nationale regelgevingen op elkaar af te stemmen. Op die manier kan een hoog, gelijkwaardig en homogeen beschermingsniveau van de intellectuele-eigendomsrechten in de interne markt worden gegarandeerd. Ook voorziet de richtlijn in civiel- en bestuursrechtelijke maatregelen, procedures en schadeloosstellingen. In de verordening inzake de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten door de douane (Verordening (EU) nr. 608/2013) zijn procedurele voorschriften voor douaneautoriteiten vastgelegd. Via deze regels moeten de autoriteiten intellectuele-eigendomsrechten handhaven met betrekking tot goederen die onderworpen zijn aan douanetoezicht of douanecontrole.

B. De “uitputting” van rechten

1. Definitie

De “uitputting” van rechten is een juridische doctrine die van toepassing is op alle gebieden van industriële eigendom en houdt in dat het intellectuele-eigendomsrecht van een product, zoals een octrooi, als uitgeput wordt beschouwd nadat dit product door de rechthebbende of door anderen met toestemming van de rechthebbende is verkocht.In de EU heeft het HvJ-EU de EU-Verdragen op consistente wijze zo uitgelegd dat het intellectuele-eigendomsrecht binnen de interne markt uitgeput is, zodra de betreffende goederen in de handel zijn gebracht door de rechthebbende of door anderen die hiervoor toestemming hebben gekregen. De eigenaar van een industrieel of commercieel intellectueel eigendomsrecht dat krachtens het recht van een lidstaat wordt beschermd, kan geen beroep doen op dat recht om de invoer te verhinderen van producten die al in een andere lidstaat in de handel zijn gebracht.

2. Beperkingen

De “uitputting” van EU-rechten is niet van toepassing bij het in de handel brengen van namaakproducten of het in de handel brengen van producten buiten de Europese Economische Ruimte (artikel 6 van de Trips-overeenkomst). In 1999 oordeelde het HvJ-EU in de zaak C-173/98 (Sebago Inc. en Ancienne Maison Dubois & Fils SA/GB Unic SA) dat de lidstaten niet in hun nationale recht de uitputting van de aan het merk verbonden rechten mogen vaststellen voor producten die in derde landen in de handel zijn gebracht.

3. Wetgeving op dit gebied

De EU-regels over uitputting vloeien grotendeels voort uit de rechtspraak van het HvJ-EU over de uitlegging van artikel 34 VWEU inzake kwantitatieve beperkingen en maatregelen van gelijke werking tussen de lidstaten[2]. Deze rechtspraak komt tot uiting in elk van de relevante onderdelen van het EU-recht met betrekking tot intellectuele-eigendomsrechten.

C. Recente rechtspraak van het HvJ-EU

In 2012 bevestigde het HvJ-EU in punt 32 van zijn arrest in zaak C-406/10 (SAS Institute Inc./World Programming Ltd) dat, in overeenstemming met de richtlijn betreffende de rechtsbescherming van computerprogramma’s (Richtlijn 91/250/EEG; ingetrokken bij Richtlijn 2009/24/EG) alleen de uitdrukkingswijze van een computerprogramma door het auteursrecht wordt beschermd, en dat de ideeën en beginselen waaruit de logica, de algoritmen en de programmeertalen zijn opgebouwd, niet uit hoofde van die richtlijn worden beschermd. Het Hof benadrukte dat noch de functionaliteit van een computerprogramma, noch de programmeertaal en de indeling van gegevensbestanden die worden gebruikt teneinde de functies daarvan te benutten, een uitdrukkingswijze van dat programma vormen in de zin van artikel 1, lid 2, van de richtlijn (punt 39).

In zijn arrest in zaak C-160/15 (GS Media BV/Sanoma Media Netherlands BV e.a.) verklaarde het HvJ-EU voor recht dat het op een website plaatsen van een hyperlink naar auteursrechtelijk beschermde werken die zonder toestemming van de auteur op een andere website zijn gepubliceerd, geen “mededeling aan het publiek” vormt als de persoon die de link plaatst geen winstoogmerk heeft en handelt zonder kennis te hebben van het feit dat die werken illegaal zijn gepubliceerd.

In zijn arrest in zaak C-484/14 (Tobias Mc Fadden / Sony Music Entertainment Germany GmbH) oordeelde het HvJ-EU dat het gratis ter beschikking stellen van een wifinetwerk aan het publiek om klanten te attenderen op de goederen en diensten van een winkel, een “dienst van de informatiemaatschappij” vormt in de zin van de richtlijn inzake elektronische handel (Richtlijn 2000/31/EG), en bevestigt het dat een dienstverlener die toegang tot een communicatienetwerk biedt onder bepaalde voorwaarden niet aansprakelijk is. Als gevolg daarvan kunnen auteursrechthebbenden geen schadevergoeding vorderen op grond van het feit dat het netwerk door derden is gebruikt om inbreuk te maken op hun rechten. Door de internetverbinding te beveiligen met een wachtwoord wordt een evenwicht gewaarborgd tussen enerzijds de intellectuele-eigendomsrechten van de rechthebbenden en anderzijds de vrijheid van ondernemerschap van aanbieders van internettoegang en de vrijheid van informatie van gebruikers van het netwerk.

In zijn arrest in zaak C-265/19 (Recorded Artists Actors Performers Ltd/Phonographic Performance (Ireland) Ltd) oordeelde het HvJ-EU dat een lidstaat uitvoerende kunstenaars uit landen buiten de Europese Economische Ruimte niet het recht op vergoeding mag ontzeggen door zich te beroepen op de wederkerigheidsclausule van het WIPO-verdrag. Alle producenten van geluidsopnamen en uitvoerende kunstenaars van verdragsluitende partijen bij het WIPO-verdrag inzake uitvoeringen en fonogrammen hebben recht op een billijke vergoeding. Naar aanleiding van het arrest van het HvJ-EU heeft de Commissie op 11 september 2023 een raadpleging geopend over de voorwaarden voor de vergoeding van uitvoerende muziekkunstenaars en platenproducenten uit niet-EU-landen voor muziekopnames die in de EU worden gespeeld, vanwege de bezorgdheid die belanghebbenden uit de VS hadden geuit over de praktijk van EU-lidstaten waarbij zij royalty’s van producenten en uitvoerende kunstenaars uit de VS inhouden.

De rol van het Europees Parlement

Intellectuele-eigendomsrechten leveren toegevoegde waarde op voor het bedrijfsleven en de economie van de EU. De eenvormige bescherming en handhaving ervan dragen bij tot de bevordering van innovatie en economische groei. Daarom zet het Parlement zich in voor de harmonisatie van intellectuele-eigendomsrechten door naast de nationale stelsels één EU-stelsel in te voeren, zoals ook het geval is bij het Uniemerk, het ingeschreven Uniemodel en het Europese eenheidsoctrooi.

Het Parlement heeft in zijn verschillende resoluties over intellectuele-eigendomsrechten, en dan vooral over rechtsbescherming van databanken, biotechnologische uitvindingen en auteursrechten, gepleit voor de geleidelijke harmonisatie van deze rechten. Verder heeft het Parlement zich uitgesproken tegen het octrooieren van menselijke lichaamsdelen. Op 27 februari 2014 heeft het Parlement een niet-wetgevingsresolutie over heffingen voor kopiëren voor privégebruik aangenomen (het recht om kopieën voor privégebruik te maken van legaal verworven inhoud), aangezien digitaal kopiëren voor privégebruik door de technologische vooruitgang sterk aan economisch belang heeft gewonnen. Ook heeft het Parlement een uiterst actieve rol gespeeld bij de opstelling van het WIPO-verdrag inzake uitzonderingen op het auteursrecht voor visueel gehandicapten (het Verdrag van Marrakesh).

Bij de herziening van de Europese auteursrechtwetgeving (zie het punt over het auteursrecht) was er een verhit publiek debat over de artikelen 11 en 13 van de ontwerprichtlijn inzake auteursrecht. Dit debat is uitgemond in een stemming in het Parlement waarin steun werd uitgesproken voor inspanningen die moeten leiden tot een nieuw recht voor media-uitgevers om inhoud op bepaalde grote nieuwsplatforms te gelde te kunnen maken en een nieuw recht waarmee het eenvoudiger wordt om inbreuken op het auteursrecht op het internet op te sporen. De creatieve sector juichte deze voorstellen toe, maar vertegenwoordigers van technologiebedrijven wezen ze af.

Op 10 maart 2026 heeft het Parlement op basis van een verslag van de Commissie juridische zaken (JURI) een resolutie aangenomen over auteursrecht en generatieve artificiële intelligentie – kansen en uitdagingen. In de resolutie wordt opgeroepen tot transparantie, een billijke vergoeding en de mogelijkheid voor rechthebbenden om te voorkomen dat hun beschermde inhoud voor de training van artificiële intelligentie (AI) wordt gebruikt. Uit de studie “Metaverse” van de Commissie juridische zaken van het Parlement blijkt dat er door AI nieuwe uitdagingen zijn ontstaan voor auteursrechtelijke bescherming, vooral als het gaat om auteursrechtelijk beschermd materiaal of beschermde gegevens die worden gebruikt om AI-modellen te trainen (zonder dat dit bekend wordt gemaakt) en de inhoud die vervolgens door deze AI-modellen wordt gecreëerd. Ter ondersteuning van de werkzaamheden van de Commissie juridische zaken van het Parlement op dit gebied heeft de beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken een gespecialiseerde workshop over generatieve AI en auteursrechten georganiseerd[3].

Bovendien blijkt uit onderzoek dat in opdracht van het Parlement is uitgevoerd dat een aantal contractuele regelingen het wegnemen van intellectuele-eigendomsrechten met betrekking tot gegevens vergemakkelijkt of de verwerving van intellectuele-eigendomsrechten van proefpersonen mogelijk maakt. Dit kan gebeuren op grond van het feit dat werken op een bepaald platform zijn gepubliceerd of dat een creatie of uitvinding in het kader van een opdracht voor diensten is geproduceerd. Het gaat onder andere om de volgende regelingen:

  • wettelijke regelingen waarbij makers hun intellectuele-eigendomsrechten wordt ontnomen of waarbij ze worden gedwongen om onbetaalde licenties af te staan met betrekking tot inhoud die op diensten en servers van digitale platforms wordt geplaatst, en/of waarbij dergelijke rechten aan de platforms worden overdragen;
  • buy-outcontracten waarmee platforms de intellectuele-eigendomsrechten van makers verwerven;
  • wettelijke regelingen die werknemers, uitvinders of makers hun intellectuele-eigendomsrechten ontzeggen met betrekking tot inhoud die in het kader van hun werk of dienstverlening tot stand is gebracht, en/of die deze rechten overdragen aan de werkgever (“work for hire”)[4].
  • Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Commissie juridische zaken.

     

    [1]2025 National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers, Office of the US Trade Representative, blz. 148.
    [2]Zie Centrafarm BV en Adriaan de Peijper/Sterling Drug Inc. (zaak C-15/74) en Merck & Co. Inc./Stephar BV en Petrus Stephanus Exler (zaak C-187/80).
    [3]Lucchi, N., Hunter, S., “Generative AI and Copyright — Training, Creation, Regulation”, beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken, Europees Parlement, 2025; Brando, A., “Technological Aspects of Generative AI in the Context of Copyright”, beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken, Europees Parlement, 2025; Peukert, C., “The economics of copyright and AI – Empirical evidence and optimal policy”, beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken, Europees Parlement, 2025.
    [4]Macrez, F., et al., “Buyout contracts imposed by platforms in the cultural and creative sector”, beleidsondersteunende afdeling Rechten van de burger en Constitutionele Zaken, Europees Parlement, oktober 2023; Maciejewski, M., “Metaverse”, beleidsondersteunende afdeling Rechten van de burger en Constitutionele Zaken, Europees Parlement, juni 2023.

    Jagoda Karolina MACIEJEWSKA / JEREMY JULIAN OKORN / Mariusz MACIEJEWSKI