Trybunał Obrachunkowy

Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) jest odpowiedzialny za kontrolę finansów UE. Jako zewnętrzny kontroler Unii Europejskiej przyczynia się do poprawy zarządzania finansami UE i pełni funkcję niezależnego strażnika interesów finansowych jej obywateli.

Podstawa prawna

  • Artykuły 285-287 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 z 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (zob. zwłaszcza tytuł XIV w sprawie audytu zewnętrznego i udzielania absolutorium).
  • Struktura

    A. Członkowie

    1. Liczba

    Trybunał ma po jednym członku z każdego państwa członkowskiego UE (traktat z Nicei sformalizował to, co było uznaną procedurą), zatem co do zasady 27 członków.

    2. Kwalifikacje

    Członkowie Trybunału:

    • wchodzą lub wchodzili w swych krajach w skład organów kontroli zewnętrznej lub mają szczególne kwalifikacje do zajmowania tego stanowiska;
    • muszą się wykazać niekwestionowaną niezależnością.
    • 3. Mianowanie

      • Każde państwo członkowskie UE rekomenduje jednego kandydata. Następnie Rada UE, po konsultacji z Parlamentem Europejskim, formalnie mianuje kandydatów członkami Trybunału.
      • 4. Rodzaj mandatu

        Kadencja członka Trybunału trwa sześć lat i może zostać jednokrotnie odnowiona.

        5. Status

        Członkowie Trybunału Obrachunkowego mają takie same przywileje i immunitety jak sędziowie Trybunału Sprawiedliwości UE.

        6. Obowiązki

        Członkowie muszą być w pełni niezależni w wykonywaniu swoich obowiązków. To znaczy, że:

        • nie wolno im zwracać się o instrukcje, ani ich przyjmować z jakiegokolwiek zewnętrznego źródła;
        • powstrzymują się od wszelkich czynności niezgodnych z charakterem ich funkcji;
        • nie mogą wykonywać żadnej innej zarobkowej ani niezarobkowej działalności zawodowej;
        • jeżeli naruszą powyższe warunki, Trybunał Sprawiedliwości UE może ich usunąć ze stanowiska.
        • B. Organizacja

          Członkowie Trybunału wybierają ze swego składu prezesa, którego mandat trwa trzy lata i jest odnawialny.

          Trybunał składa się z pięciu izb odpowiadających za konkretne obszary wydatków i dochodów:

          • Izba I: Zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych;
          • Izba II: Inwestycje na rzecz spójności, wzrostu i włączenia społecznego;
          • Izba III: Działania zewnętrzne, bezpieczeństwo i sprawiedliwość;
          • Izba IV: Regulacja rynków i konkurencyjna gospodarka;
          • Izba V: Finansowanie Unii Europejskiej i administrowanie nią.
          • Każda izba ma dwa główne zadania:

            • przyjmuje sprawozdania specjalne, specjalne sprawozdania roczne i opinie;
            • sporządza projekty uwag do sprawozdań rocznych dotyczących budżetu ogólnego UE i sprawozdań dotyczących Europejskich Funduszy Rozwoju, a także projekty opinii podlegających zatwierdzeniu przez cały Trybunał.
            • Trybunał liczy ok. 900 pracowników i mieści się w Luksemburgu.

              Uprawnienia

              A. Kontrole wykonywane przez Trybunał Obrachunkowy

              1. Zakres kompetencji

              W zakres kompetencji Trybunału wchodzi kontrola wszystkich rachunków dochodów i wydatków Unii Europejskiej oraz wszelkich organów UE. Trybunał Obrachunkowy przeprowadza kontrole w celu uzyskania wystarczającej pewności co do:

              • wiarygodności rocznych sprawozdań finansowych Unii Europejskiej (kontrola finansowa);
              • legalności i prawidłowości transakcji leżących u ich podstaw (kontrola zgodności) oraz
              • należytego zarządzania finansami (kontrola wykonania zadań).
              • 2. Metody kontroli

                Kontrola prowadzona jest przez Trybunał nieprzerwanie. Może być dokonywana przed zamknięciem rozliczeń w danym roku budżetowym. Podstawą kontroli są dokumenty i w razie potrzeby może być ona przeprowadzana w pomieszczeniach:

                • instytucji i agencji UE;
                • każdego organu zarządzającego dochodami lub wydatkami w imieniu UE;
                • każdej osoby fizycznej lub prawnej otrzymującej płatności z budżetu UE.
                • Kontrolę w państwach członkowskich przeprowadza się we współpracy z najwyższymi krajowymi instytucjami kontroli. Jednostki kontrolowane są zobowiązane do przekazania Trybunałowi Obrachunkowemu wszelkich dokumentów lub informacji, które uzna on za niezbędne do tego celu.

                  Trybunał nie posiada uprawnień śledczych. W związku z tym zgłasza przypadki ewentualnych nadużyć finansowych i korupcji Europejskiemu Urzędowi ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych lub Prokuraturze Europejskiej, które następnie rozpatrują sprawy zgodnie z ich odpowiednimi kompetencjami.

                  3. Sprawozdania z kontroli

                  Po kontrolach Trybunał publikuje:

                  • roczne sprawozdania w sprawie wykonania budżetu UE oraz Europejskiego Funduszu Rozwoju, łącznie z poświadczeniem wiarygodności, skupiające się na zgodności i prawidłowości (do 15 listopada lub wcześniej); od 2022 r. aspekty dotyczące wyników są z powrotem rozpatrywane w ramach sprawozdań rocznych i sprawozdań specjalnych (w przeciwieństwie do lat 2019–2021, w których sporządzano roczne sprawozdanie z wykonania budżetu UE);
                  • specjalne sprawozdania roczne dotyczące agencji Unii Europejskiej, jej zdecentralizowanych organów i wspólnych przedsięwzięć;
                  • sprawozdania specjalne dotyczące dziedzin zainteresowania, zwłaszcza kwestii związanych z należytym zarządzaniem finansami oraz ze szczególnymi wydatkami lub dziedzinami polityki;
                  • podczas szeroko zakrojonych przeglądów obejmujących tematy związane z polityką i zarządzaniem analizuje się obszary lub kwestie dotychczas nieskontrolowane lub ustala podstawę faktyczną niektórych kwestii.
                  • B. Uprawnienia doradcze

                    Zgodnie z art. 287 ust. 4 TFUE pozostałe instytucje w dowolnym momencie mogą wystąpić do Trybunału o wydanie opinii. Opinia Trybunału jest obowiązkowa, kiedy Rada:

                    • przyjmuje rozporządzenia finansowe określające procedurę ustalania i wykonywania budżetu oraz przedstawiania i kontrolowania rachunków;
                    • określa sposoby i procedurę, według których zasoby własne UE są udostępniane Komisji;
                    • określa reguły dotyczące odpowiedzialności kontrolerów finansowych, urzędników zatwierdzających i księgowych; lub
                    • przyjmuje środki na rzecz przeciwdziałania nadużyciom finansowym.
                    • Opinie Trybunału mają charakter doradczy i nie są prawnie wiążące.

                      <a href="https://www.eca.europa.eu/en/publications?ref=AR-2024">Sprawozdanie roczne Europejskiego Trybunału Obrachunkowego (ETO) za 2024 r.</a>

                      A. Wykonanie zwykłego budżetu UE

                      Ogólny poziom błędu w wydatkach wzrósł z 3,0 % w 2021 r. do 4,2 % w 2022 r. i 5,6 % w 2023 r., a następnie spadł do 3,6 % w 2024 r. Wśród skontrolowanych wydatków 68,9 % stanowiły wydatki obarczone wysokim ryzykiem wystąpienia błędu; były to głównie płatności dokonywane na zasadzie zwrotu kosztów, podlegające skomplikowanym przepisom i kryteriom kwalifikowalności. Ten rodzaj płatności jest dokonywany głównie w ramach polityki spójności i programów rozwoju obszarów wiejskich, administrowanych na zasadzie zarządzania dzielonego między Komisją a państwami członkowskimi.

                      Poziom błędu dla tych płatności szacuje się na 5,2 % (w porównaniu z 7,9 % w 2023 r., 6 % w 2022 r., 4,7 % w 2021 r.), co uznano za błąd o rozległym charakterze. Zatem już szósty rok z rzędu Trybunał wydał negatywną opinię w sprawie legalności i prawidłowości wydatków budżetowych (a nie opinię z zastrzeżeniem, jak miało to miejsce w latach 2016–2018), w której podkreślił, że błędy dotyczące kwalifikowalności i udzielania zamówień w największym stopniu przyczyniły się do szacowanego poziomu błędu.

                      B. Wdrażanie Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności

                      Oprócz kontroli wydatków w ramach zwykłego budżetu UE Trybunał monitoruje sposób wdrażania Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) oraz ocenia, czy płatności są powiązane z osiągnięciem uzgodnionych kamieni milowych i wartości docelowych. Jego rolą jest zapewnienie, aby podejście RRF oparte na wynikach przynosiło skuteczne rezultaty oraz aby fundusze UE były wykorzystywane w sposób właściwy i przejrzysty. W tym celu Trybunał sporządza szereg sprawozdań z wdrażania RRF.

                      Trybunał skontrolował 222 kamieni milowych i 173 wartości docelowych zawartych w 28 płatnościach z tytułu dotacji dokonanych w 2024 r. na kwotę 59,9 mld EUR, aby ocenić, czy są one zgodne z warunkami płatności i kwalifikowalności. Odnotowuje ponownie, że Trybunał wydał opinię z zastrzeżeniami dotyczącą legalności i prawidłowości wydatków w ramach RRF. Wymieniono następujące elementy jakościowe i ilościowe:

                      • na 12 z 395 zbadanych kamieni milowych i wartości docelowych zakwestionowano, ponieważ wpływ finansowy przekraczał próg istotności;
                      • sześć kamieni milowych w pięciu płatnościach nie zostało osiągniętych w zadowalający sposób;
                      • w czterech przypadkach nieprecyzyjnie określono kamienie milowe lub wartości docelowe;
                      • odnotowano jeden przypadek podwójnego finansowania z RRF i innych funduszy UE, a jedna wartość docelowa została anulowana;
                      • niektóre projekty rozpoczęły się przed rozpoczęciem okresu kwalifikowalności w lutym 2020 r.;
                      • niektóre państwa członkowskie nie wdrożyły niezwłocznie większości otwartych zaleceń kontrolnych Komisji odnoszących się do ustaleń o znaczeniu krytycznym bądź bardzo istotnych ustaleń;
                      • nie zapewnia się w sposób systematyczny identyfikowalności środków RRF we wszystkich państwach członkowskich.
                      • Trybunał wydał Komisji dwa zalecenia:

                        • rozszerzenie zakresu kontroli przeprowadzanych w toku ocen wstępnych;
                        • zaradzenie opóźnieniom w realizowaniu przez państwa członkowskie zaleceń sformułowanych przez Komisję w wyniku audytów.
                        • C. Wyniki wykonania budżetu

                          W 2022 r. Trybunał zaprzestał jednak sporządzania rocznego sprawozdania z realizacji celów i włączył aspekty dotyczące wyników wykonania budżetu do rozdziału 3 sprawozdania rocznego. Niniejszy rozdział składa się z dwóch głównych części.

                          • W części 1 przedstawiono przegląd wyników 28 sprawozdań specjalnych ETO w 2024 r. w pięciu obszarach strategicznych, a mianowicie:
                            • reakcji UE na odbudowę po kryzysie;
                            • konkurencyjności gospodarczej UE;
                            • odporności na zagrożenia dla bezpieczeństwa UE;
                            • zmiany klimatu, środowiska i zasobów naturalnych;
                            • polityki fiskalnej i finansów publicznych.
                            • Po podsumowaniu głównych przesłań dotyczących każdego obszaru w sprawozdaniu rocznym przedstawiono przykłady działań Komisji podjętych w następstwie sprawozdań specjalnych oraz podsumowano reakcje Parlamentu Europejskiego i Rady.

                              • W części 2 przedstawiono więcej informacji na temat wyników programów objętych wieloletnimi ramami finansowymi, ze szczególnym uwzględnieniem działu 1 „Jednolity rynek, innowacje i gospodarka cyfrowa” oraz następujących programów objętych próbą: „Horyzont Europa”, instrument „Łącząc Europę”, unijny program kosmiczny i InvestEU.
                              • Rola Parlamentu Europejskiego

                                Trybunał Obrachunkowy został utworzony w 1977 r. z inicjatywy Parlamentu. W 1993 r. uzyskał status instytucji UE. Od tamtej pory wspiera Parlament i Radę w pełnieniu funkcji kontrolnej w zakresie wykonania budżetu. Sprawozdania roczne i sprawozdania specjalne Trybunału stanowią dla Parlamentu podstawę procedury udzielania corocznego absolutorium.

                                Członkowie Trybunału są proszeni o przedstawianie sprawozdań na posiedzeniach komisji i udzielanie odpowiedzi na pytania posłów do PE – przede wszystkim na forum parlamentarnej Komisji Kontroli Budżetowej (CONT), ale także na wspólnych posiedzeniach komisji CONT z jedną lub większą liczbą wyspecjalizowanych komisji lub, czasami, w przypadkach o ograniczonym znaczeniu dla komisji CONT, wyłącznie w komisji wyspecjalizowanej. Co roku Trybunał i komisja CONT odbywają posiedzenia, podczas których omawiają swoje priorytety polityczne, a także roczny program prac Trybunału, szczegółowe uzgodnienia dotyczące współpracy itp. Raz w roku prezes Trybunału uczestniczy w posiedzeniu Konferencji Przewodniczących Komisji Parlamentu, aby przedstawić roczny program prac i zachęcić wszystkie komisje do przedstawienia propozycji odnośnie do następnego okresu programowania. Ponadto Parlament w swoich corocznych rezolucjach w sprawie absolutorium z wykonania budżetu Trybunału Obrachunkowego wysuwa propozycje dotyczące tych kwestii.

                                Parlament odgrywa również rolę w mianowaniu członków Trybunału. Komisja CONT przeprowadza wysłuchania kandydatów na członków Trybunału Obrachunkowego, głosuje nad ich nominacją i wydaje zalecenie na posiedzenie plenarne, na którym następnie posłowie głosują nad ich nominacją w ciągu dwóch (w praktyce, czasami trzech) miesięcy od otrzymania nominacji.

                                Ponadto Trybunał wspomaga posłów swoją fachową wiedzą przy przygotowywaniu przez nich projektów aktów ustawodawczych dotyczących kwestii finansowych.

                                Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Kontroli Budżetowej (CONT).

                                 

                                Vera Milicevic