Cur chun feidhme an bhuiséid

Mínítear sa bhileog eolais seo an chaoi a gcuirtear buiséad an Aontais chun feidhme, lena n-áirítear na rialacha agus na prionsabail rialaithe, na modhanna éagsúla cur chun feidhme, agus na córais faireacháin agus rialaithe chun bainistíocht fhónta airgeadais a áirithiú. Leagtar amach inti freisin ról Pharlaimint na hEorpa maidir leis an mbuiséad bliantúil a chomhchinneadh, formhaoirseacht a dhéanamh ar chur chun feidhme agus an Coimisiún a thabhairt chun cuntais trí na nósanna imeachta bliantúla um urscaoileadh.

Bunús dlí

  • Airteagail 290, 291, 317, 318, 319, 321, 322 agus 323 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) agus Airteagal 179 de Chonradh Euratom;
  • An Rialachán Airgeadais, i.e. Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 23 Meán Fómhair 2024 maidir leis na rialacha airgeadais is infheidhme maidir le buiséad ginearálta an Aontais;
  • Comhaontú Idirinstitiúideach (IIA) an 16 Nollaig 2020 idir Parlaimint na hEorpa, an Chomhairle agus an Coimisiún maidir le smacht buiséadach, maidir le comhar in ábhair bhuiséadacha agus maidir le bainistíocht fhónta airgeadais, agus maidir le hacmhainní dílse nua, lena n-áirítear treochlár chun acmhainní dílse nua a thabhairt isteach.
  • Cuspóirí

    Is é an cuspóir foriomlán atá ann ná a áirithiú go gcaitear cistí poiblí go hiomchuí, i gcomhréir le prionsabail an chomhlíonta agus ar bhealach feidhmíochtbhunaithe, agus luachanna an Aontais Eorpaigh á n-urramú. Go sonrach, is éard atá i gceist leis sin: (1) an Rialachán Airgeadais agus na Conarthaí a chomhlíonadh; (2) bainistíocht fhónta airgeadais (geilleagar, éifeachtúlacht, éifeachtacht); (3) leasanna airgeadais an Aontais a chosaint; (4) cuntasacht don Pharlaimint agus do na saoránaigh.

    Nósanna imeachta

    A. Rialacha cur chun feidhme

    Tá an Coimisiún freagrach as ioncam agus caiteachas an bhuiséid a chur chun feidhme i gcomhar leis na Ballstáit, faoi réir grinnscrúdú polaitiúil ag Parlaimint na hEorpa.

    Tá dhá phríomhoibríocht i gceist le cur chun feidhme an bhuiséid: gealltanais agus íocaíochtaí ina dhiaidh sin. Is cistí iad leithreasuithe faoi chomhair gealltanas atá curtha i leataobh le haghaidh tionscadail a chomhaontaíonn an tAontas a mhaoiniú. Is ionann leithreasuithe faoi chomhair íocaíochtaí agus na cistí iarbhír arna n-íoc amach le haghaidh gealltanais reatha agus gealltanais roimhe seo.

    Déantar an buiséad a chur chun feidhme laistigh de theorainneacha na leithreasuithe arna n-údarú ag an gcreat airgeadais ilbhliantúil (CAI) (féach 1.4.3) agus déantar é i gcomhréir leis na Conarthaí agus leis na forálacha a leagtar amach sa Rialachán Airgeadais. Tá raon feidhme cothrománach ag gabháil leis an Rialachán Airgeadais, agus é infheidhme maidir le gach réimse caiteachais agus ioncaim. Is féidir teacht ar a thuilleadh rialacha is infheidhme maidir le cur chun feidhme an bhuiséid i rialacháin earnáilbhunaithe lena gcuimsítear beartais ar leith de chuid an Aontais.

    Is treoirphrionsabal lárnach í an bhainistíocht fhónta airgeadais[1], arb iad na trí phrionsabal seo a leanas is airíonna di:

    • an geilleagar, is é sin an praghas is fearr,
    • éifeachtúlacht, is é sin an gaol is fearr idir acmhainní a úsáid agus cuspóirí a bhaint amach,
    • éifeachtacht, is é sin cuspóirí a bhaint amach.
    • I gcomhréir leis na prionsabail sin, tá an cur chun feidhme bunaithe ar fheidhmíocht.

      Ina theannta sin, ní mór urraim do luachanna an Aontais agus do Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, chomh maith le cosaint leasanna airgeadais an Aontais, a áirithiú (le haghaidh tuilleadh faisnéise faoi ioncam an Aontais féach 1.4.1).

      B. Modhanna cur chun feidhme

      Féadfaidh an Coimisiún an buiséad a chur chun feidhme ar na bealaí a leanas[2]:

      • go díreach trí a ranna nó a ghníomhaireachtaí feidhmiúcháin (‘bainistiú dhíreach’),
      • trí tharmligean a chur chuig na Ballstáit (‘bainistiú comhroinnte’),
      • go hindíreach trí chúraimí a bhaineann le cur chun feidhme an bhuiséid a chur ar eintitis eile nó ar dhaoine eile, e.g. tíortha nach de chuid an Aontais iad nó chuig eagraíochtaí idirnáisiúnta (‘bainistiú indíreach’).
      • Ó cheart, caitear thart ar 70 % den bhuiséad faoi ‘bhainistiú comhroinnte’ (lena ndéanann na Ballstáit cistiúcháin a dháileadh agus caiteachas a bhainistiú), caitear thart ar 20 % faoi ‘bhainistiú díreach’ ag an gCoimisiún nó ag a ghníomhaireachtaí feidhmiúcháin, agus caitear an 10 % atá fágtha faoi bhainistiú indíreach[3].

        Tá institiúidí eile an Aontais freagrach as a ranna den bhuiséad a chur chun feidhme (le haghaidh tuilleadh faisnéise faoi chaiteachas an Aontais féach 1.4.2).

        C. Conas a dhéantar faireachán ar an gcur chun feidhme?

        Cuirtear rialuithe inmheánacha i bhfeidhm ar gach modh cur chun feidhme. Le rialú inmheánach ar chur chun feidhme an bhuiséid, déantar measúnú ar cé acu a urramaítear nó nach n-urramaítear prionsabail na barainneachta, na héifeachtúlachta agus na héifeachtachta. Baineann gné mhór eile le neamhrialtachtaí a chosc, a bhrath agus a cheartú, lena n-áirítear calaois, éilliú, coinbhleachtaí leasa agus cistiú dúbailte[4]. Déantar cur chun feidhme an bhuiséid i gcomhréir le reachtaíocht an Aontais is infheidhme maidir le conarthaí soláthair phoiblí (soláthar, oibreacha agus seirbhísí) (féach 2.1.10).

        Tá rialacha cuntasaíochta an Choimisiúin bunaithe ar Chaighdeáin Idirnáisiúnta Chuntasaíochta na hEarnála Poiblí arna mbunú ag Cónaidhm Idirnáisiúnta na gCuntasóirí. Tá obair ar siúl freisin chun caighdeáin chuntasaíochta na hearnála poiblí san Aontas a fhorbairt chun cuntasaíocht na hearnála poiblí san Aontas a chomhchuibhiú.

        Cuirtear faisnéis ar fáil leis an gCóras Trédhearcachta Airgeadais maidir le tairbhithe na gcistí arna mbainistiú go díreach ag an gCoimisiún. Tá gach aon Bhallstát freagrach as sonraí a fhoilsiú maidir le tairbhithe na gcistí a riarann siad faoi bhainistiú comhroinnte. Ina theannta sin, leis an gCóras Luathbhraite agus Eisiaimh (EDES), cosnaítear leasanna airgeadais an Aontais trí luathbhrath daoine agus eintiteas neamhiontaofa a dhéanann iarratas ar chistí an Aontais, nó a bhfuil gealltanais dhlíthiúla déanta acu leis an gCoimisiún nó le hinstitiúidí eile, a chumasú. Déanann EDES foráil maidir le daoine agus eintitis neamhiontaofa a eisiamh ó nósanna imeachta agus maidir le pionóis airgeadais a fhorchur orthu.

        Scrúdaíonn Cúirt Iniúchóirí na hEorpa (féach 1.3.12) cur chun feidhme an bhuiséid toisc gurb é an ról atá aici iniúchadh a dhéanamh ar gach idirbheart a bhaineann le buiséad an Aontais. Gearrtar pionós ar na Ballstáit i gcásanna ina gcuirtear an buiséad chun feidhme go mícheart: déantar caillteanais ioncaim den sórt sin ó bhuiséad an Aontais a fhritháireamh trí iarratas ar aisíocaíocht cistí arna leithdháileadh go míchuí ag rialtais náisiúnta.

        Ról Pharlaimint na hEorpa

        Tá ról lárnach ag Parlaimint na hEorpa maidir le cothromaíocht institiúideach an Aontais a áirithiú. Maidir le cumhachtaí buiséadacha:

        • Tá an Pharlaimint ar cheann de dhá bhrainse an údaráis bhuiséadaigh, a dhéanann cinntí maidir leis an mbuiséad bliantúil, ar comhchéim leis an gComhairle;
        • Is í an Pharlaimint an t-aon údarás um urscaoileadh amháin, agus ar an gcaoi sin déanann sí grinnscrúdú ar chur chun feidhme an bhuiséid.
        • Féadfaidh an Pharlaimint tionchar a imirt freisin ar chur chun feidhme an bhuiséid trína cuid gníomhaíochtaí reachtacha agus neamhreachtacha, e.g. trína tuarascálacha agus rúin nó trí cheisteanna ó bhéal nó i scríbhinn a dhíriú chuig an gCoimisiún.

          A. Nós imeachta buiséadach

          Cinneann an Pharlaimint buiséad bliantúil an Aontais in éineacht leis an gComhairle (le haghaidh tuilleadh faisnéise faoin nós imeachta buiséadach féach 1.2.5), i.e. leithdháileadh na gcistí laistigh de na paraiméadair a leagtar amach in CAI. Le linn na gcaibidlíochtaí buiséadacha, féadfaidh an Pharlaimint a mholadh go gcuirfí cistí ‘i gcúlchiste’ má tá amhras uirthi, go háirithe, faoin mbonn cirt atá le caiteachas nó faoi chumas an Choimisiúin é a chur chun feidhme. Cuirtear slógadh na gcistí sin ar feitheamh go dtí go gcomhlíonfar sraith coinníollacha réamhshainithe.

          A luaithe a ghlacfar é, is féidir an buiséad a leasú fós le linn an chur chun feidhme trí bhíthin dréachtbhuiséid leasaitheacha agus aistrithe trí chinneadh, má fhormheasann an Pharlaimint agus an Chomhairle é. Le linn an chur chun feidhme, áfach, tá ról ceannasach ag an gCoimisiún trí chláir oibre agus cinntí maoiniúcháin a ghlacadh, chomh maith le haistrithe uathrialacha a fhorghníomhú (i.e. aistrithe nach bhfuil faoi réir fhormheas na Parlaiminte agus na Comhairle) i gcás ina gceadaítear é sin leis an reachtaíocht, lena n-áirítear an Rialachán Airgeadais[5].

          Leis an gComhaontú Idirinstitiúideach a bhaineann leis an mbuiséad, déantar foráil maidir le comhar buiséadach idir an Coimisiún, an Chomhairle agus an Pharlaimint. Tionóltar cruinnithe idirinstitiúideacha rialta chun measúnú a dhéanamh ar chur chun feidhme an bhuiséid, ag féachaint go háirithe ar leithreasuithe faoi chomhair íocaíochtaí chun cur chun feidhme rianúil chláir an Aontais agus comhlíonadh na n-oibleagáidí airgeadais uile a áirithiú[6].

          B. An nós imeachta um urscaoileadh

          Cuireann an nós imeachta um urscaoileadh (le haghaidh tuilleadh faisnéise faoi rialú buiséadach féach 1.4.5) ar chumas na Parlaiminte meastóireacht ex post a dhéanamh ar chaiteachas an Aontais, ar bhonn thuarascáil bhliantúil Chúirt Iniúchóirí na hEorpa ina ndéantar measúnú ar iontaofacht, dlíthiúlacht agus rialtacht chaiteachas agus ioncam an Aontais.

          Is cinneadh ón bParlaimint é an t-urscaoileadh a léiríonn a conclúidí maidir leis an gcaoi a ndearna an Coimisiún agus institiúidí agus comhlachtaí eile den Aontas cúram buiséad an Aontais a chur chun feidhme. Féadfaidh an Pharlaimint rún um urscaoileadh a ghlacadh freisin chun ceanglais agus moltaí a leagan amach maidir leis an gcur chun feidhme, ag iarraidh, mar shampla, athruithe nós imeachta.

          Cuidíonn an próiseas grinnscrúdaithe pharlaimintigh sin ar chur chun feidhme an bhuiséid lena áirithiú go gcomhlíonfar ceanglais ábhartha an chreata dhlíthiúil agus rialála, agus go n-urramófar prionsabal na bainistíochta fónta airgeadais go cuí.

          Le hionstraimí cistiúcháin a bhí ann le déanaí amhail an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, lena dtugtar deontais agus iasachtaí do na Ballstáit chun tacú le téarnamh i ndiaidh na paindéime agus le hathchóirithe struchtúracha, tá an Coimisiún ag imeacht níos mó agus níos mó ó chur chuige traidisiúnta aisíocaíochta costas, i dtreo íocaíochtaí a nascadh le comhlíonadh garspriocanna agus spriocanna. I rún uaithi an 18 Meitheamh 2025 ar chur chun feidhme na Saoráide Téarnaimh agus Athléimneachta, leag an Pharlaimint béim ar an ngá atá le haghaidh a thabhairt ar laigí i rialuithe airgeadais agus thug sí rabhadh gur chuir easpa sonraí bac ar an gcumas comhlíonadh phrionsabal na bainistíochta fónta airgeadais a fhíorú, rud a chuir bac ar ghrinnscrúdú, ar thrédhearcacht agus ar chuntasacht dhaonlathach.

          Leis an togra ón gCoimisiún le haghaidh CAI tar éis 2027, tugtar isteach athruithe suntasacha ar shásraí cur chun feidhme, le haistriú i dtreo torthaí a bhaint amach bunaithe ar fheidhmíocht, níos mó solúbthachta, agus sciar níos mó de chaiteachas neamh-réamhchláraithe chun mearfhreagairt ar ghéarchéimeanna a cheadú. Príomhathrú is ea cur chuige ‘plean náisiúnta amháin in aghaidh an Bhallstáit’ a thabhairt isteach sa togra ón gCoimisiún maidir leis an gCiste Eorpach um chomhtháthú eacnamaíoch, sóisialta agus críochach, um thalmhaíocht agus ceantair thuaithe, um iascach agus gnóthaí muirí, um rathúnas agus um shlándáil don tréimhse 2028-2034, arna spreagadh ag samhail na Saoráide Téarnaimh agus Athléimneachta, mar aon leis an rialachán atá beartaithe maidir leis an gcreat feidhmíochta, lena mbunaítear creat simplithe agus aontaithe chun faireachán a dhéanamh ar fheidhmíocht bhuiséad an Aontais. Leis na pleananna comhpháirtíochta náisiúnta agus réigiúnaí, thabharfaí le chéile roinnt cláir bainistíochta comhroinnte, lena n-áirítear comhtháthú, talmhaíocht agus imirce.

          I rún uaithi an 7 Bealtaine 2025 ar bhuiséad fadtéarmach athchóirithe don Aontas i ndomhan atá ag athrú, chuir an Pharlaimint i bhfios go láidir nach féidir pleananna náisiúnta ‘a bheith mar bhonn do chaiteachas bainistíochta comhroinnte tar éis 2027’ agus chuir sí i bhfios go láidir nach mór do dhearadh an chaiteachais bainistíochta comhroinnte faoin gcéad CAI eile ról na Parlaiminte mar reachtóir agus mar údarás buiséadach a choimirciú go hiomlán, chomh maith le rannpháirtíocht na n-údarás réigiúnach agus áitiúil a áirithiú.

          Is é an tAonad um Thacaíocht Bhuiséadach laistigh d’Ard-Stiúrthóireacht Pharlaimint na hEorpa um Ghnóthaí Buiséadacha a ullmhaíonn an bhileog eolais seo. Chun tuilleadh faisnéise a fháil, féach ar shuíomhanna gréasáin an Choiste um Buiséid agus an Choiste um Rialú Buiséadach.

           

          [1]Airteagal 33 den Rialachán Airgeadais.
          [2]Airteagal 62 den Rialachán Airgeadais.
          [4]Airteagal 36 den Rialachán Airgeadais.
          [5]Airteagail 30 agus 31 den Rialachán Airgeadais.
          [6]Cuid G d’Iarscríbhinn I a ghabhann leis an gComhaontú Idirinstitiúideach.

          Anda-Diana GHIRAN-MERVEILLE