Εκτέλεση του προϋπολογισμού

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τον τρόπο εκτέλεσης του προϋπολογισμού της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων και των αρχών που τον διέπουν, των διαφόρων μεθόδων εκτέλεσης και των συστημάτων παρακολούθησης και ελέγχου για τη διασφάλιση της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης. Περιγράφει επίσης τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη συναπόφαση του ετήσιου προϋπολογισμού, στην εποπτεία της εκτέλεσης και στη λογοδοσία της Επιτροπής μέσω των ετήσιων διαδικασιών απαλλαγής.

Νομική βάση

  • Άρθρα 290, 291, 317, 318, 319, 321, 322 και 323 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) και άρθρο 179 της Συνθήκης Ευρατόμ·
  • Ο δημοσιονομικός κανονισμός, δηλ. ο κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2024/2509 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Σεπτεμβρίου 2024, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης·
  • Η διοργανική συμφωνία, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση, καθώς και για τους νέους ίδιους πόρους, συμπεριλαμβανομένου ενός χάρτη πορείας για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων.
  • Στόχοι

    Γενικός στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι οι δημόσιοι πόροι δαπανώνται κατάλληλα, σύμφωνα με τις αρχές της συμμόρφωσης και με βάση τις επιδόσεις, με παράλληλο σεβασμό των αξιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, αυτό περιλαμβάνει: 1) συμμόρφωση με τον δημοσιονομικό κανονισμό και τις Συνθήκες· 2) χρηστή δημοσιονομική διαχείριση (οικονομία, αποδοτικότητα, αποτελεσματικότητα)· 3) προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ· 4) λογοδοσία προς το Κοινοβούλιο και τους πολίτες.

    Διαδικασίες

    1. Κανόνες εκτέλεσης

    Η Επιτροπή είναι αρμόδια για την εκτέλεση των εσόδων και των δαπανών του προϋπολογισμού σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, υπό τον πολιτικό έλεγχο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

    Η εκτέλεση του προϋπολογισμού περιλαμβάνει δύο βασικές λειτουργίες: αναλήψεις υποχρεώσεων ακολουθούμενες από πληρωμές. Οι πιστώσεις αναλήψεων υποχρεώσεων είναι κεφάλαια που προορίζονται για έργα τα οποία η ΕΕ συμφωνεί να χρηματοδοτήσει. Οι πιστώσεις πληρωμών είναι τα πραγματικά ποσά που καταβάλλονται για τρέχουσες και παρελθούσες αναλήψεις υποχρεώσεων.

    Η εκτέλεση του προϋπολογισμού πραγματοποιείται εντός των ορίων των πιστώσεων που εγκρίνονται από το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) (βλ. 1.4.3) και πραγματοποιείται σύμφωνα με τις Συνθήκες και τις διατάξεις του δημοσιονομικού κανονισμού. Ο δημοσιονομικός κανονισμός έχει οριζόντιο χαρακτήρα, υπό την έννοια ότι εφαρμόζεται σε όλους τους τομείς δαπανών και εσόδων. Επιπλέον κανόνες που εφαρμόζονται στην εκτέλεση του προϋπολογισμού απαντώνται στους τομεακούς κανονισμούς που καλύπτουν συγκεκριμένες πολιτικές της ΕΕ.

    Η χρηστή δημοσιονομική διαχείριση αποτελεί βασική κατευθυντήρια αρχή[1], η οποία ορίζεται από τις ακόλουθες τρεις αρχές:

    • οικονομία, δηλαδή η καλύτερη τιμή,
    • αποδοτικότητα, δηλαδή η καλύτερη δυνατή σχέση μεταξύ της χρήσης των πόρων και της επίτευξης των στόχων,
    • αποτελεσματικότητα, δηλαδή επίτευξη στόχων.
    • Σύμφωνα με τις αρχές αυτές, η εφαρμογή βασίζεται στις επιδόσεις.

      Επιπλέον, πρέπει να διασφαλίζεται ο σεβασμός των αξιών της ΕΕ και του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ (για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα έσοδα της ΕΕ βλ. 1.4.1).

      2. Μέθοδοι εκτέλεσης

      Η Επιτροπή μπορεί να εκτελεί τον προϋπολογισμό με τους ακόλουθους τρόπους[2]:

      • απευθείας από τις υπηρεσίες ή τους εκτελεστικούς οργανισμούς της («άμεση διαχείριση»),
      • υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης με τα κράτη μέλη («επιμερισμένη διαχείριση»),
      • Έμμεσα, αναθέτοντας καθήκοντα εκτέλεσης του προϋπολογισμού σε άλλους φορείς και πρόσωπα, π.χ. τρίτες χώρες ή διεθνείς οργανισμούς («έμμεση διαχείριση»).
      • Στην πράξη, περίπου το 70 % του προϋπολογισμού δαπανάται υπό επιμερισμένη διαχείριση (όπου τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για την κατανομή των πόρων και τη διαχείριση των δαπανών), γύρω στο 20 % δαπανάται υπό άμεση διαχείριση από την Επιτροπή ή τους εκτελεστικούς οργανισμούς της και το υπόλοιπο 10 % υπό έμμεση διαχείριση[3].

        Τα άλλα θεσμικά όργανα της ΕΕ είναι υπεύθυνα για την εκτέλεση των τμημάτων τους του προϋπολογισμού (για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις δαπάνες της ΕΕ βλ. 1.4.2).

        3. Πώς παρακολουθείται η εκτέλεση;

        Οι εσωτερικοί έλεγχοι εφαρμόζονται σε όλες τις μεθόδους εκτέλεσης. Ο εσωτερικός έλεγχος της εκτέλεσης του προϋπολογισμού αξιολογεί κατά πόσον τηρούνται οι αρχές της οικονομίας, της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας. Μια άλλη σημαντική πτυχή αφορά την πρόληψη, τον εντοπισμό και τη διόρθωση παρατυπιών, στις οποίες περιλαμβάνονται η απάτη, η διαφθορά, οι συγκρούσεις συμφερόντων και η διπλή χρηματοδότηση[4]. Η εκτέλεση του προϋπολογισμού διεξάγεται σύμφωνα με τη νομοθεσία της Ένωσης που εφαρμόζεται στις συμβάσεις δημόσιων προμηθειών (προμήθειες, έργα και υπηρεσίες) (βλ. 2.1.10).

        Οι λογιστικοί κανόνες της Επιτροπής βασίζονται στα Διεθνή Λογιστικά Πρότυπα του Δημόσιου Τομέα που θέσπισε η Διεθνής Ομοσπονδία Λογιστών. Συνεχίζονται επίσης οι εργασίες για την ανάπτυξη λογιστικών προτύπων του δημόσιου τομέα σε επίπεδο ΕΕ με σκοπό την εναρμόνιση της λογιστικής των δημόσιων τομέων στην ΕΕ.

        Το σύστημα δημοσιονομικής διαφάνειας παρέχει πληροφορίες σχετικά με τους δικαιούχους κεφαλαίων που διαχειρίζεται άμεσα η Επιτροπή. Κάθε κράτος μέλος έχει την ευθύνη να δημοσιοποιεί στοιχεία που αφορούν τους δικαιούχους των κονδυλίων που διαχειρίζεται στο πλαίσιο επιμερισμένης διαχείρισης. Επιπλέον, το σύστημα έγκαιρου εντοπισμού και αποκλεισμού (EDES) προστατεύει τα οικονομικά συμφέροντα της ΕΕ επιτρέποντας τον έγκαιρο εντοπισμό αναξιόπιστων προσώπων και οντοτήτων που ζητούν κονδύλια της ΕΕ ή έχουν αναλάβει νομικές δεσμεύσεις έναντι της Επιτροπής ή άλλων θεσμικών οργάνων. Το EDES προβλέπει τον αποκλεισμό αναξιόπιστων προσώπων και οντοτήτων από τις διαδικασίες και την επιβολή οικονομικών κυρώσεων σε αυτά.

        Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (βλ. 1.3.12) εξετάζει την εκτέλεση του προϋπολογισμού, δεδομένου ότι ο ρόλος του συνίσταται στον έλεγχο όλων των πράξεων που συνδέονται με τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Σε περιπτώσεις εσφαλμένης εκτέλεσης του προϋπολογισμού, επιβάλλονται κυρώσεις στα κράτη μέλη: οι εν λόγω απώλειες εσόδων από τον προϋπολογισμό της ΕΕ αντισταθμίζονται από αίτημα επιστροφής κονδυλίων που χορηγήθηκαν αχρεωστήτως από τις εθνικές κυβερνήσεις.

        Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

        Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διαδραματίζει καίριο ρόλο στη διασφάλιση της θεσμικής ισορροπίας μεταξύ των οργάνων της ΕΕ. Όσον αφορά τις δημοσιονομικές εξουσίες:

        • Το Κοινοβούλιο είναι ένα από τα δύο σκέλη της αρμόδιας για τον προϋπολογισμό αρχής, λαμβάνοντας αποφάσεις επί του ετήσιου προϋπολογισμού επί ίσοις όροις με το Συμβούλιο·
        • το Κοινοβούλιο είναι η μόνη αρμόδια για την απαλλαγή αρχή, ελέγχοντας έτσι την εκτέλεση του προϋπολογισμού.
        • Το Κοινοβούλιο μπορεί επίσης να επηρεάσει την εκτέλεση του προϋπολογισμού μέσω των νομοθετικών και μη νομοθετικών δραστηριοτήτων του, π.χ. μέσω των εκθέσεων και ψηφισμάτων του ή μέσω της υποβολής προφορικών ή γραπτών ερωτήσεων στην Επιτροπή.

          1. Διαδικασία του προϋπολογισμού

          Το Κοινοβούλιο καθορίζει τον ετήσιο προϋπολογισμό της ΕΕ από κοινού με το Συμβούλιο (για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη διαδικασία του προϋπολογισμού βλ. 1.2.5), δηλαδή την κατανομή των κεφαλαίων στο πλαίσιο των παραμέτρων που καθορίζονται από το ΠΔΠ. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για τον προϋπολογισμό, το Κοινοβούλιο μπορεί να προτείνει να τεθούν κονδύλια σε αποθεματικό, εάν έχει αμφιβολίες, ιδίως, όσον αφορά την αιτιολόγηση των δαπανών ή την ικανότητα της Επιτροπής να τις υλοποιήσει. Η κινητοποίηση των εν λόγω κονδυλίων αναστέλλεται έως ότου εκπληρωθεί ένα σύνολο προκαθορισμένων προϋποθέσεων.

          Μετά την έγκρισή του, ο προϋπολογισμός μπορεί ακόμη να τροποποιηθεί κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης μέσω σχεδίων διορθωτικών προϋπολογισμών και αποφάσεων μεταφοράς, εφόσον εγκριθεί από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης, η Επιτροπή διαδραματίζει ηγετικό ρόλο εγκρίνοντας προγράμματα εργασίας και αποφάσεις χρηματοδότησης, καθώς και εκτελώντας αυτόνομες μεταφορές (δηλαδή μεταφορές που δεν υπόκεινται στην έγκριση του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου), όταν αυτό προβλέπεται από τη νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένου του δημοσιονομικού κανονισμού[5].

          Η διοργανική συμφωνία που αφορά τον προϋπολογισμό προβλέπει δημοσιονομική συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής, του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου. Πραγματοποιούνται τακτικές διοργανικές συνεδριάσεις για την αξιολόγηση της εκτέλεσης του προϋπολογισμού, ιδίως όσον αφορά τις πιστώσεις πληρωμών, προκειμένου να διασφαλιστεί η ομαλή εκτέλεση των προγραμμάτων της ΕΕ και η εκπλήρωση όλων των δημοσιονομικών υποχρεώσεων[6].

          2. Διαδικασία απαλλαγής

          Η διαδικασία απαλλαγής (για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον έλεγχο του προϋπολογισμού βλ. 1.4.5) επιτρέπει στο Κοινοβούλιο να αξιολογεί εκ των υστέρων τις δαπάνες της ΕΕ, με βάση την ετήσια έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η οποία αξιολογεί την αξιοπιστία, τη νομιμότητα και την κανονικότητα των δαπανών και των εσόδων της ΕΕ.

          Η απαλλαγή είναι απόφαση του Κοινοβουλίου που αντικατοπτρίζει τα συμπεράσματά του σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή και τα άλλα θεσμικά όργανα και οργανισμοί της ΕΕ επιτέλεσαν το καθήκον της εκτέλεσης του προϋπολογισμού της ΕΕ. Το Κοινοβούλιο μπορεί επίσης να εγκρίνει ψήφισμα απαλλαγής για τον καθορισμό απαιτήσεων και συστάσεων σχετικά με την εκτέλεση, ζητώντας, για παράδειγμα, διαδικαστικές αλλαγές.

          Αυτή η διαδικασία κοινοβουλευτικού ελέγχου της εκτέλεσης του προϋπολογισμού συμβάλλει στη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις σχετικές απαιτήσεις του νομικού και κανονιστικού πλαισίου και της δέουσας τήρησης της αρχής της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης.

          Με πρόσφατα χρηματοδοτικά μέσα, όπως ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, ο οποίος παρέχει επιχορηγήσεις και δάνεια στα κράτη μέλη για τη στήριξη της ανάκαμψης μετά την πανδημία και των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η Επιτροπή απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από μια παραδοσιακή προσέγγιση επιστροφής δαπανών και κινείται προς τη σύνδεση των πληρωμών με την εκπλήρωση οροσήμων και στόχων. Στο ψήφισμά του της 18 Ιουνίου 2025 σχετικά με την εφαρμογή του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, το Κοινοβούλιο υπογράμμισε την ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι αδυναμίες στους δημοσιονομικούς ελέγχους και προειδοποίησε ότι η έλλειψη δεδομένων εμποδίζει την ικανότητα επαλήθευσης της συμμόρφωσης με την αρχή της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης, παρεμποδίζοντας τον έλεγχο, τη διαφάνεια και τη δημοκρατική λογοδοσία.

          Η πρόταση της Επιτροπής για το ΠΔΠ μετά το 2027 εισάγει σημαντικές αλλαγές στους μηχανισμούς υλοποίησης, με στροφή προς την επίτευξη αποτελεσμάτων βάσει επιδόσεων, μεγαλύτερη ευελιξία και μεγαλύτερο μερίδιο μη εκ των προτέρων προγραμματισμένων δαπανών, ώστε να καταστεί δυνατή η ταχεία αντιμετώπιση κρίσεων. Μια βασική αλλαγή είναι η εισαγωγή της προσέγγισης «ένα εθνικό σχέδιο ανά κράτος μέλος» στην πρόταση της Επιτροπής για το Ευρωπαϊκό Ταμείο για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή, τη γεωργία και την ύπαιθρο, την αλιεία και τη θάλασσα, την ευημερία και την ασφάλεια για την περίοδο 2028-2034, η οποία εμπνέεται από το μοντέλο του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, μαζί με τον προτεινόμενο κανονισμό-πλαίσιο για τις επιδόσεις, ο οποίος θεσπίζει ένα απλουστευμένο και ενοποιημένο πλαίσιο για την παρακολούθηση των επιδόσεων του προϋπολογισμού της ΕΕ. Τα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης θα συγκεντρώσουν διάφορα προγράμματα επιμερισμένης διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της συνοχής, της γεωργίας και της μετανάστευσης.

          Στο ψήφισμά του της 7 Μαΐου 2025 σχετικά με έναν ανανεωμένο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό για την Ένωση σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, το Κοινοβούλιο τόνισε ότι τα εθνικά σχέδια «δεν μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για την επιμερισμένη διαχείριση των δαπανών μετά το 2027» και υπογράμμισε ότι ο σχεδιασμός της επιμερισμένης διαχείρισης των δαπανών στο πλαίσιο του επόμενου ΠΔΠ πρέπει να διαφυλάσσει πλήρως τον ρόλο του Κοινοβουλίου ως νομοθέτη και αρμόδιας για τον προϋπολογισμό αρχής, καθώς και να διασφαλίζει τη συμμετοχή των περιφερειακών και τοπικών αρχών.

          Το παρόν ενημερωτικό δελτίο συντάσσεται από τη Μονάδα Δημοσιονομικής Υποστήριξης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εντός της Γενικής Διεύθυνσης Δημοσιονομικών Υποθέσεων. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τους ιστοτόπους της Επιτροπής Προϋπολογισμών και της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισμού.

           

          [1]Άρθρο 33 του δημοσιονομικού κανονισμού.
          [2]Άρθρο 62 του δημοσιονομικού κανονισμού.
          [4]Άρθρο 36 του δημοσιονομικού κανονισμού.
          [5]Άρθρα 30 και 31 του δημοσιονομικού κανονισμού.
          [6]Μέρος Ζ του παραρτήματος Ι της διοργανικής συμφωνίας.

          Anda-Diana GHIRAN-MERVEILLE