Soláthar Poiblí
Mínítear sa bhileog eolais seo rialacha an Aontais maidir le soláthar poiblí, i.e. an próiseas trína gceannaíonn údaráis phoiblí, amhail ranna rialtais nó údaráis áitiúla, obair, earraí nó seirbhísí ó chuideachtaí. Leagtar amach an creat dlíthiúil, na príomhnósanna imeachta agus na hathchóirithe beartais a rinneadh le déanaí, lena n-áirítear bearta maidir le digitiú, inbhuanaitheacht agus soláthar idirnáisiúnta. Leagtar béim ar ról Pharlaimint na hEorpa maidir le creat soláthair phoiblí an Aontais a mhúnlú agus athbhreithniú a dhéanamh air.
Bunús dlí
An Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh: Le hAirteagail 26 agus 114, soláthraítear an bunús dlí don mhargadh aonair agus bunaítear rialacha comhchoiteanna de chuid an Aontais a bhfuil gá leo dá fheidhmiú, lena n-áirítear sa soláthar poiblí; le hAirteagail 34, 56, 57 agus 62, áirithítear go bhfuil conarthaí poiblí oscailte d’iomaíocht trasteorann in earraí agus i seirbhísí; agus le hAirteagal 53(1), soláthraítear an bunús dlí chun rialacha náisiúnta a dhéanann difear do rochtain ar ghníomhaíochtaí eacnamaíocha a chomhordú.
Cuspóirí rialacha soláthair phoiblí an Aontais
Tá sé mar aidhm le rialacha soláthair phoiblí an Aontais a áirithiú go ndámhtar conarthaí poiblí (i.e. conarthaí arna ndámhachtain ag údaráis phoiblí ar chuideachtaí chun oibreacha, táirgí nó seirbhísí a sholáthar) go cothrom agus go héifeachtúil ar fud mhargadh aonair oscailte an Aontais.
Is iad seo a leanas na príomhchuspóirí atá acu:
- cóir chomhionann agus trédhearcacht a áirithiú agus conarthaí poiblí á ndámhachtain;
- margaí soláthair náisiúnta a oscailt don iomaíocht ar fud an Aontais;
- cuidiú le húdaráis phoiblí an luach is fearr ar airgead poiblí a fháil;
- rioscaí calaoise agus éillithe a laghdú;
- tacú le spriocanna beartais níos leithne amhail an nuálaíocht, an digitiú agus an inbhuanaitheacht.
- an Treoir maidir le Soláthar Poiblí;
- an Treoir maidir le Fóntais i ndáil le soláthar in earnálacha an uisce, an fhuinnimh, an iompair agus na seirbhísí poist;
- an Treoir maidir le Lamháltais, lena mbunaítear creat dlíthiúil maidir le lamháltais a dhámhachtain, lena n-áirithítear go bhfuil rochtain éifeachtach agus neamh-idirdhealaitheach ag gníomhaithe eacnamaíocha uile san Aontas ar mhargadh an Aontais, agus lena soláthraítear breis deimhneachta maidir leis na forálacha dlí is infheidhme. Is éard is lamháltais ann conarthaí arna ndámhachtain ag údarás poiblí ar chuideachta amháin nó níos mó le haghaidh oibreacha nó seirbhísí (e.g. cothabháil agus bainistíocht mótarbhealaí). Tugtar luach saothair do chuideachta ar a ndámhtar lamháltas go príomha trí chead a bheith aici na hoibreacha nó an tseirbhís a reáchtáil agus a shaothrú.
- Sa ‘nós imeachta oscailte’, is féidir le haon chuideachta a bhfuil spéis aici ann tairiscint a thíolacadh.
- Leis an ‘nós imeachta srianta’, ní cheadaítear ach d’iarrthóirí a dtugtar cuireadh dóibh tairiscint a chur isteach.
- Leis an ‘nós imeachta iomaíoch lena ngabhann idirbheartaíocht’ ceadaítear d’aon chuideachta iarraidh ar rannpháirtíocht a chur isteach, ach ní cheadaítear ach dóibh siúd a dtugtar cuireadh dóibh tar éis measúnú tairiscint a chur isteach.
- Baineann an ‘idirphlé iomaíoch’ le cásanna nach féidir leis na húdaráis a eisíonn an glao ar thairiscintí a riachtanais a shainiú; is iad na hiarrthóirí a dtugtar cuireadh dóibh amháin a ghlacann páirt san idirphlé. Déantar conarthaí a dhámhachtain bunaithe ar an gcóimheas is fearr idir praghas agus cáilíocht.
- Is le haghaidh réitigh nuálacha nach bhfuil ar an margadh go fóill atá an nós imeachta maidir le ‘comhpháirtíocht nuálaíochta’. Comhoibríonn an t-údarás le heintiteas amháin nó níos mó le haghaidh taighde agus forbartha chun réiteach nua a chaibidliú le linn tairisceana.
- rún maidir le forbairtí nua sa soláthar poiblí (an 18 Bealtaine 2010);
- rún maidir le rochtain chomhionann ar mhargaí na hearnála poiblí san Aontais agus i dtíortha nach tíortha de chuid an Aontais iad (12 Bealtaine 2011);
- rún maidir le nuachóiriú an tsoláthair phoiblí (an 25 Deireadh Fómhair 2011).
Is ionann an soláthar poiblí agus thart ar 14 % de OTI an Aontais agus tá tábhacht ar leith ag baint leis in earnálacha amhail an earnáil tógála, an earnáil fuinnimh agus earnáil na teileachumarsáide. Dá bhrí sin, is spreagadh mór é don fhás eacnamaíoch, do chruthú post agus don nuálaíocht laistigh de mhargadh aonair an Aontais. Trí sholáthar a oscailt don iomaíocht laistigh den mhargadh aonair, cuidítear le húdaráis phoiblí luach níos fearr ar airgead a fháil, agus ag an am céanna tacaítear le hiomaíochas chuideachtaí an Aontais agus cuirtear nósanna imeachta dámhachtana trédhearcacha agus éifeachtúla chun cinn.
Na rialacha luatha maidir le soláthar poiblí
Ghlac an Comhphobal Eorpach reachtaíocht a raibh sé mar aidhm léi rialacha náisiúnta a chomhordú, lenar forchuireadh oibleagáidí maidir le foilsiú glaonna ar thairiscintí agus na critéir oibiachtúla arna n-úsáid chun tairiscintí a scrúdú. Ag tosú sna 1960idí, glacadh roinnt gníomhartha dlí a bhain leis an soláthar poiblí, ach, ina dhiaidh sin, chinn an Comhphobal an reachtaíocht sa réimse sin a shimpliú agus a chomhordú agus ghlac sé treoir maidir le nósanna imeachta um dhámhachtain conarthaí d’oibreacha poiblí, soláthar poiblí agus seirbhís phoiblí (Treoir 2004/18/CE) agus treoir maidir le nósanna imeachta um sholáthar in earnálacha an uisce, an fhuinnimh, an iompair agus na seirbhísí poist (Treoir 2004/17/EC). Cúpla bliain ina dhiaidh sin, le treoir tugadh isteach rialacha sonracha maidir le soláthar trealaimh cosanta (Treoir 2009/81/CE), a raibh sé mar aidhm léi rochtain ar mhargaí cosanta Ballstát eile a éascú.
Athchóiriú ar an mbeartas um sholáthair poiblí
In 2014, ghlac an Pharlaimint agus an Chomhairle pacáiste nua um sholáthar poiblí ina n-áirítear trí threoir:
In 2012, mhol an Coimisiúin rialachán maidir le beartas um sholáthar poiblí idirnáisiúnta. Bhí sé mar aidhm leis soiléiriú a thabhairt ar na rialacha lena rialaítear rochtain ar mhargadh aonair an Aontais maidir le soláthar poiblí agus ar nósanna imeachta do chuideachtaí, d’earraí agus do sheirbhísí ó lasmuigh den Aontas. Bhí sé mar aidhm leis freisin seasamh an Aontais a neartú agus caibidlíocht á déanamh aige maidir le rochtain do chuideachtaí, d’earraí agus do sheirbhísí an Aontais ar mhargaí soláthair phoiblí tíortha nach tíortha de chuid an Aontas iad. Mar thoradh ar dhúsháinn sa chaibidlíocht bhí togra nua ón gCoimisiún in 2016. Shínigh an Pharlaimint agus an Chomhairle an Ionstraim Soláthair Phoiblí Idirnáisiúnta (IPI) an 23 Meitheamh 2022. Le IPI, féachtar le hoscailt dhomhanda na margaí soláthair a chur chun cinn.
Thairis sin, an 12 Iúil 2023, tháinig an Rialachán maidir le Fóirdheontais Eachtracha (Rialachán (AE) 2022/2560) i bhfeidhm, rud a chuireann ar a chumas don Choimisiún aghaidh a thabhairt ar shaobhadh agus cothrom iomaíochta a áirithiú do na cuideachtaí uile atá ag feidhmiú sa mhargadh aonair. Áirithítear leis na rialacha nua sin gur féidir leis an gCoimisiún aghaidh a thabhairt ar fhóirdheontais eachtracha i nósanna imeachta soláthair phoiblí aonair, trína cheangal ar cheannaitheoirí poiblí an Aontais cuideachtaí a bhfuil fóirdheontais eachtracha shaobhacha faighte acu a eisiamh ó nósanna imeachta soláthair phoiblí.
I mí Aibreáin 2012, ghlac an Coimisiún straitéis le haghaidh ríomh-sholáthair agus é mar aidhm leis sin ríomh-sholáthar iomlán a bhaint amach faoi lár 2016. An 16 Aibreán 2014, ghlac an Pharlaimint agus an Chomhairle treoir maidir le sonrascadh leictreonach sa soláthar poiblí.
An 3 Deireadh Fómhair 2017, d’fhoilsigh an Coimisiún dhá theachtaireacht: Making Public Procurement work in and for Europe [An soláthar poiblí a chur ag obair san Eoraip agus don Eoraip] agus Helping investment through a voluntary ex ante assessment of the procurement aspects for large infrastructure projects [Borradh a chur faoin infheistíocht trí mheasúnú deonach ex ante ar na gnéithe soláthair i gcás mórthionscadail bhonneagair]. Chun breis feabhais a chur ar an soláthar poiblí Eorpach mar chuid den phacáiste um an straitéis maidir le soláthar poiblí, d’fhoilsigh sé moladh maidir le proifisiúnú an tsoláthair phoiblí freisin.
Ina Treoirlínte Polaitiúla don Chéad Choimisiún Eorpach eile 2024-2029, d’fhógair Ursula von der Leyen, a bhí ina hiarrthóir le haghaidh oifig Uachtarán an Choimisiúin ag an am sin, go ndéanfaí athbhreithniú ar na treoracha maidir le soláthar poiblí chun lamháil do thús áite a thabhairt do tháirgí an Aontais sa soláthar poiblí le haghaidh earnálacha straitéiseacha áirithe, cuidiú le breisluach an Aontais agus slándáil an tsoláthair a áirithiú le haghaidh teicneolaíochtaí, táirgí agus seirbhísí ríthábhachtacha, agus rialacha soláthair phoiblí a nuachóiriú agus a shimpliú. An 13 Nollaig 2024, sheol an Coimisiún meastóireacht ar na trí phríomhthreoir soláthair phoiblí (an Treoir maidir le Soláthar Poiblí, an Treoir maidir le Fóntais agus an Treoir maidir le Lamháltais). Bhí sé mar aidhm leis sin measúnú a dhéanamh ar a bhfeidhmíocht agus ar a dtionchar ar fud an Aontais, i dtaobh an bhfuil siad fós oiriúnach dá bhfeidhm, an gcomhlíonann siad na cuspóirí atá beartaithe dóibh ar an gcostas is ísle agus an dtugann siad aghaidh go leormhaith ar dhúshláin reatha.
Nós imeachta soláthair phoiblí
Ní mór do nósanna imeachta cloí le prionsabail dhlí an Aontais, lena n-áirítear an tsaorghluaiseacht earraí, an tsaoirse bunaíochta agus an tsaoirse seirbhísí a sholáthar. Tá prionsabail amhail cóir chomhionann, neamh-idirdhealú agus trédhearcacht bunriachtanach, agus ní mór seasamh leis an iomaíocht, leis an rúndacht agus leis an éifeachtúlacht.
A. Cineálacha nós imeachta
Tagann glaonna ar thairiscintí le cineálacha éagsúla nós imeachta, bunaithe ar chóras tairseach. Leis na treoracha leagtar amach modhanna chun luach measta gach conartha soláthair phoiblí a ríomh, agus na nósanna imeachta gaolmhara.
I gcásanna speisialta, is féidir conarthaí a dhámhachtain gan iad a fhoilsiú roimh ré.
B. Na critéir faoina ndéantar conradh a dhámhachtain
Ceanglaítear ar údaráis chonarthacha conarthaí poiblí a dhámhachtain bunaithe ar an gcritéar maidir leis ‘an tairiscint is buntáistí go heacnamaíoch’ (MEAT), a tugadh isteach san athchóiriú ar rialacha soláthair phoiblí. De rogha ar an bpraghas is ísle amháin, leagann an critéar maidir le MEAT béim ar an luach is fearr ar airgead trí thosca cáilíochta, comhshaoil agus sóisialta, costais saolré agus nuálaíocht a mheas.
C. Rialacha maidir le foilsiú agus trédhearcacht
Ní mór nósanna imeachta soláthair an trédhearcacht is gá a áirithiú ag gach céim. Baintear é sin amach trí na gnéithe bunriachtanacha de nósanna imeachta soláthair a fhoilsiú, agus trí fhaisnéis faoi iarrthóirí agus faoi thairgeoirí a fhoilsiú, agus trí dhoiciméadacht leordhóthanach maidir leis na céimeanna uile den nós imeachta a sholáthar.
D. Leigheasanna nuair a sháraítear conarthaí
Le Treoir 2007 maidir le Leigheasanna áirithítear go mbeidh córas athbhreithnithe éifeachtach ann le haghaidh sáruithe ar rialacha soláthair phoiblí. Tugtar isteach leis, an tréimhse ‘neamhghníomhaíochta’, lena dtugtar, tar éis cinneadh conartha, 10 lá ar a laghad do thairgeoirí athbhreithniú a dhéanamh ar an gcinneadh sula síneoidh na húdaráis an conradh. Fágann an tréimhse sin gur féidir agóidí a dhéanamh in aghaidh an chinnidh.
E. Gnéithe eile den soláthar poiblí
Leagtar béim sna rialacha a tugadh isteach in 2014 ar chuimsiú sóisialta agus déantar conarthaí seirbhíse a shimpliú. Is é an aidhm atá leo maorlathas a laghdú, cabhrú le fiontair bheaga agus mheánmhéide (FBManna) leis an ‘Doiciméad Aonair Eorpach maidir le Soláthar’ agus spreagadh a thabhairt maidir le conarthaí a roinnt ina míreanna. Tugtar tosaíocht do ríomh-sholáthar, agus leagtar amach teicnící sonracha ríomh-sholáthair. Aithnítear sna treoracha cinntí ó Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh maidir le dámhachtainí conarthaí inmheánacha agus treisítear rialacháin i gcoinne coinbhleachtaí leasa agus na héillitheachta.
Ina theannta sin, leis na rialacha cuirtear béim ar an soláthar glas, cuirtear an tionchar ar an gcomhshaol san áireamh agus ceadaítear tagairtí d’éicilipéad. Sainmhínítear soláthar poiblí glas (SPG) sa teachtaireacht dar teideal ‘Soláthar poiblí ar mhaithe le comhshaol níos fearr’ ón gCoimisiún mar ‘phróiseas trína bhféachann údaráis phoiblí le hearraí, seirbhísí agus oibreacha a sholáthar ar lú a dtionchar ar an gcomhshaol ar feadh a saolré i gcomparáid le hearraí, seirbhísí agus oibreacha ag a bhfuil an phríomhfheidhm chéanna a sholáthrófaí murach sin’. Tá critéir dheonacha SPG á bhforbairt ag an gCoimisiún le haghaidh roinnt grúpaí táirgí agus tá critéir agus spriocanna éigeantacha íosta SPG á moladh aige i reachtaíocht earnála amhail an Treoir maidir le Feithiclí Glana (Treoir (AE) 2019/1161), an Rialachán maidir leis an Éicidhearthóireacht, an Rialachán Nua maidir le Táirgí Foirgníochta agus an Rialachán maidir le Pacáistíocht agus Dramhaíl ó Phacáistíocht.
Tar éis ghlacadh Phlean Gníomhaíochta 2020 don Gheilleagar Ciorclach, an 11 Márta 2020, d’fhoilsigh an Coimisiún doiciméad oibre maidir le critéir SPG do lárionaid sonraí, seomraí freastalaithe agus seirbhísí néalríomhaireachta agus é mar aidhm leis sin a áirithiú go soláthrófaí trealamh agus seirbhísí lárionaid sonraí ar bhealach atá neamhdhíobhálach don chomhshaol i gcomhréir le cuspóirí an Aontais maidir le fuinneamh, leis an athrú aeráide agus le héifeachtúlacht acmhainní.
Mar fhreagairt ar phaindéim COVID-19, mhol an Coimisiún an clár EU4Health, arb é is aidhm dó an buiséad le haghaidh soláthar sláinte poiblí, lena n-áirítear cógais, vacsaíní agus córais sonraí sláinte, a mhéadú go suntasach. Tháinig rialachán lena mbunaítear an clár EU4Health do 2021-2027 (Rialachán (AE) 2021/522) i bhfeidhm an 1 Eanáir 2021. Sholáthair an Coimisiún treoraíocht nua do cheannaitheoirí poiblí maidir le soláthar mear trealaimh fhíor-riachtanaigh, thionscain sé cúig sholáthar chomhpháirteacha maidir le trealamh cosanta pearsanta leis na Ballstáit, agus leag sé béim ar dhigitiú an tsoláthair phoiblí trí ardáin ríomh-sholáthair náisiúnta, mar chuid dá straitéis níos leithne um théarnamh tar éis COVID-19.
Maidir le soláthar trealaimh cosanta, glacadh Rialachán EDIRPA, lena mbunaítear ionstraim chun tionscal cosanta na hEorpa a atreisiú trí sholáthar comhoibríoch, i mí Dheireadh Fómhair 2023. Is é is aidhm leis an rialachán ná borradh suntasach a chur faoi chaiteachas cosanta, infheistíochtaí comhoibríocha i dtionscadail chomhpháirteacha a chur chun cinn, soláthar comhpháirteach cumas cosanta a fheabhsú, infheistíocht i gcumais éagsúla misean a neartú, leas a bhaint as sineirgí, nuálaíocht a spreagadh, agus tionscal cosanta na hEorpa a dhaingniú, agus béim á leagan ar thacaíocht a thabhairt do FBManna.
Ról Pharlaimint na hEorpa
Bhí ról lárnach ag an bParlaimint maidir le pacáiste 2014 um sholáthar poiblí a ghlacadh. D’iarr sí arís agus arís eile go mbeadh rialacha níos simplí ann, go mbeadh deimhneacht dhlíthiúil níos fearr ann, go mbeadh rochtain níos fearr ag FBManna, go mbainfí úsáid níos leithne as uirlisí digiteacha agus go dtabharfaí tacaíocht níos láidre don inbhuanaitheacht sa soláthar poiblí.
Sular ghlac sí an pacáiste um sholáthar poiblí an 15 Eanáir 2014, ghlac an Pharlaimint roinnt rún, lena n-áirítear:
Mar chuid de na hiarrachtaí chun soláthar poiblí an Aontais a fheabhsú tuilleadh, ghlac an Pharlaimint rún maidir leis an bpacáiste um an straitéis maidir le soláthar poiblí an 4 Deireadh Fómhair 2018. Iarradh sa rún, bunaithe ar anailís ar chreat dlíthiúil sholáthar poiblí an Aontais, go gcuirfí feabhas ar ghlacadh teicneolaíochtaí digiteacha i gcomhthéacs an tsoláthair phoiblí san Aontas, go mbeadh bearta éascaithe ann do FBManna agus d’fhiontair an gheilleagair shóisialta, go gcuirfí feabhas ar rochtain sholáthraithe an Aontais ar mhargaí soláthair phoiblí tíortha nach tíortha de chuid an Aontais iad, agus go ndéanfaí ceannaitheoirí a phroifisiúnú. I mí na Samhna 2020, fionnadh i staidéar ar bhacainní dlíthiúla ar rialacha an mhargaidh aonair go raibh difríochtaí ó thaobh na proifisiúntachta de sa soláthar poiblí i measc na mBallstát ina gcúis shuntasach le rochtain mhíchothrom ar sholáthar poiblí.
Meastar i dtaighde ar sholáthar poiblí an Aontais gur ghin gníomhaíocht reachtach a rinne an Pharlaimint le déanaí suas le EUR 2.88 billiún in aghaidh na bliana. Ag an am céanna, mar thoradh ar threoracha 2014 maidir le soláthar poiblí, tháinig méadú ar na luachanna iomlána dámhachtana ó shuim ba lú ná EUR 200 billiún go suim tuairim is EUR 525 bhilliún.
I mí Aibreáin 2020, rinneadh scrúdú i bhfaisnéisiú maidir le creat an Aontais um sholáthar poiblí ar an gcaoi a rannchuidíonn an creat seo le baint amach na gcuspóirí atá i gComhaontú Pháras agus i Straitéis an Gheilleagair Chiorclaigh. D’iarr an Coiste um an Margadh Inmheánach agus um Chosaint an Tomhaltóra (IMCO) i bParlaimint na hEorpa an páipéar taighde sin, a bhí mar bhonn eolais do rún dar teideal Towards a more sustainable single market for business and consumers [I dtreo margadh aonair níos inbhuanaithe do ghnólachtaí agus do thomhaltóirí], a glacadh an 25 Samhain 2020.
An 22 Feabhra 2021, rinneadh staidéar ar thionchar COVID-19 ar an margadh aonair a chomhroinnt le Coiste IMCO. Moladh ann cuir chuige beartais maidir le géarchéimeanna a bheidh ann amach anseo, lena n-áirítear cistí forchoimeádta le haghaidh forbairt vacsaíní agus comhordú rialacha ar leibhéal an Aontais. Tugadh le fios sa staidéar gur mheas na Ballstáit go tapa a thábhachtaí atá iarrachtaí comhordaithe chun trealamh leighis agus trealamh cosanta pearsanta a sholáthar mar gheall ar dhéine na géarchéime.
An 1 Nollaig 2021, thionóil IMCO éisteacht phoiblí maidir le soláthar poiblí inbhuanaithe leis an gCoiste um an gComhshaol, um Shláinte Phoiblí agus um Shábháilteacht Bia sa Pharlaimint. Ba é an cuspóir a bhí léi féachaint conas a d’fhéadfadh ceannach poiblí tacú le spriocanna an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip.
I mí na Bealtaine 2022, i staidéar le haghaidh IMCO dar teideal The Digital Single Market and the digitalisation of the public sector [An Margadh Aonair Digiteach agus digitiú na hearnála poiblí], breathnaíodh ar acmhainneacht ardán GovTech de chuid an Aontais a fhorbairt chun an earnáil phoiblí a nuachóiriú.
An 9 Meán Fómhair 2025, ghlac an Pharlaimint rún maidir le soláthar poiblí, ag iarraidh ar an gCoimisiún an creat reatha a shimpliú, trí na hualaí maorlathacha agus rialála a laghdú, agus ag an am céanna ardchaighdeáin sóisialta agus comhshaoil a choinneáil ar bun agus borradh a chur faoi iomaíochas an Aontais.
An 14 Deireadh Fómhair 2025, d’fhoilsigh an Coimisiún a mheastóireacht ar thrí threoir an Aontais maidir le soláthar poiblí. Tá an mheastóireacht, lena gcumhdaítear an tréimhse 2016-2024, mar chuid de na hullmhúcháin don Ghníomh um Sholáthar Poiblí atá ar na bacáin, a bhfuiltear ag dréim leis sa dara ráithe de 2026, agus tá sí ag teacht leis na Treoirlínte do Rialáil Níos Fearr. Phléigh IMCO an mheastóireacht le linn malartú tuairimí leis an gCoimisiún an 11 Samhain 2025.
Is í an Roinn Beartais um Gheilleagar agus um Fhás i bParlaimint na hEorpa a d’ullmhaigh an bhileog eolais seo. Chun tuilleadh eolais a fháil, féach suíomh gréasáin an Choiste um an Margadh Inmheánach agus um Chosaint an Tomhaltóra.
Georgios ATHANASIADIS