Δημόσιες συμβάσεις

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τους κανόνες της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις, δηλαδή τη διαδικασία με την οποία δημόσιες αρχές, όπως κρατικές υπηρεσίες ή τοπικές αρχές, αγοράζουν έργα, αγαθά ή υπηρεσίες από εταιρείες. Περιγράφει το νομικό πλαίσιο, τις κύριες διαδικασίες και τις πρόσφατες μεταρρυθμίσεις πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων για την ψηφιοποίηση, τη βιωσιμότητα και τις διεθνείς δημόσιες συμβάσεις. Υπογραμμίζει τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαμόρφωση και την επανεξέταση του πλαισίου της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις.

Νομική βάση

H Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Τα άρθρα 26 και 114 παράσχουν τη νομική βάση για την ενιαία αγορά, και θεσπίζουν τους κοινούς κανόνες σε επίπεδο ΕΕ που είναι απαραίτητοι για τη λειτουργία της, συμπεριλαμβανομένης και της σύναψης δημόσιων συμβάσεων· Τα άρθρα 34, 56, 57 και 62 διασφαλίζουν ότι οι δημόσιες συμβάσεις είναι ανοικτές στον διασυνοριακό ανταγωνισμό στον τομέα των αγαθών και των υπηρεσιών· και το άρθρο 53 παράγραφος 1 παρέχει τη νομική βάση για τον συντονισμό των εθνικών κανόνων που επηρεάζουν την πρόσβαση σε οικονομικές δραστηριότητες.

Στόχοι των κανόνων της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις

Στόχος των κανόνων της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις είναι να διασφαλιστεί ότι αυτές (δηλαδή οι συμβάσεις που ανατίθενται από τις δημόσιες αρχές σε εταιρείες για την παροχή έργων, προϊόντων ή υπηρεσιών) ανατίθενται δίκαια και αποτελεσματικά σε ολόκληρη την ανοικτή ενιαία αγορά της ΕΕ.

Οι κύριοι στόχοι τους είναι οι εξής:

  • διασφάλιση της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας κατά την ανάθεση δημόσιων συμβάσεων·
  • άνοιγμα των εθνικών αγορών δημόσιων συμβάσεων στον ανταγωνισμό σε ολόκληρη την ΕΕ·
  • παροχή βοήθειας στις δημόσιες αρχές για την εξασφάλιση της καλύτερης δυνατής σχέσης ποιότητας/τιμής για το δημόσιο χρήμα·
  • μείωση των κινδύνων απάτης και διαφθοράς·
  • στήριξη ευρύτερων στόχων πολιτικής, όπως η καινοτομία, η ψηφιοποίηση και η βιωσιμότητα.
  • Οι δημόσιες συμβάσεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 14 % του ΑΕΠ της ΕΕ και είναι ιδιαίτερα σημαντικές σε τομείς όπως οι κατασκευές, η ενέργεια και οι τηλεπικοινωνίες. Ως εκ τούτου, αποτελεί σημαντική κινητήρια δύναμη για την οικονομική ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την καινοτομία εντός της ενιαίας αγοράς της ΕΕ. Το άνοιγμα των δημόσιων συμβάσεων στον ανταγωνισμό εντός της ενιαίας αγοράς βοηθά τις δημόσιες αρχές να εξασφαλίσουν καλύτερη σχέση ποιότητας/τιμής, στηρίζοντας παράλληλα την ανταγωνιστικότητα των εταιρειών της ΕΕ και προωθώντας διαφανείς και αποτελεσματικές διαδικασίες ανάθεσης.

    Πρώιμοι νόμοι για τις δημόσιες συμβάσεις

    Η Κοινότητα ενέκρινε νομοθετικές διατάξεις με στόχο τον συντονισμό των εθνικών κανόνων, επιβάλλοντας υποχρεώσεις όσον αφορά τη δημοσίευση των προσκλήσεων υποβολής προσφορών και τα αντικειμενικά κριτήρια εξέτασης των προσφορών. Από τη δεκαετία του 1960, εκδόθηκαν αρκετές νομικές πράξεις σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις, αλλά αργότερα η Κοινότητα αποφάσισε να απλουστεύσει και να συντονίσει τη νομοθεσία στον τομέα αυτό, με την έκδοση της οδηγίας περί των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (οδηγία 2004/18/ΕΚ) και της οδηγίας περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών (οδηγία 2004/17/ΕΚ). Μερικά χρόνια αργότερα θεσπίστηκαν συγκεκριμένοι κανόνες για την προμήθεια αμυντικού εξοπλισμού (οδηγία 2009/81/ΕΚ), με σκοπό να διευκολυνθεί η πρόσβαση στις αγορές αμυντικού εξοπλισμού των άλλων κρατών μελών.

    Μεταρρύθμιση των δημόσιων συμβάσεων

    Το 2014 το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν νέα δέσμη μέτρων για τις δημόσιες συμβάσεις, η οποία περιλαμβάνει τρεις οδηγίες:

    • τη Διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης·
    • την οδηγία σχετικά με τις προμήθειες φορέων που δραστηριοποιούνται στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών·
    • την οδηγία για τις συμβάσεις παραχώρησης, η οποία θεσπίζει το νομικό πλαίσιο για την ανάθεση των συμβάσεων παραχώρησης, διασφαλίζοντας ότι όλοι οι οικονομικοί παράγοντες στην ΕΕ θα έχουν αποτελεσματική και χωρίς διακρίσεις πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ και παρέχοντας μεγαλύτερη βεβαιότητα όσον αφορά τις ισχύουσες νομικές διατάξεις. Οι συμβάσεις παραχώρησης είναι συμβάσεις που ανατίθενται από δημόσια αρχή σε μία ή περισσότερες εταιρείες για έργα ή υπηρεσίες (π.χ. συντήρηση και διαχείριση αυτοκινητοδρόμων). Μια εταιρεία στην οποία έχει ανατεθεί σύμβαση παραχώρησης αμείβεται κυρίως με την άδεια εκτέλεσης και εκμετάλλευσης των έργων ή της υπηρεσίας.
    • Το 2012, η Επιτροπή πρότεινε κανονισμό σχετικά με την πολιτική για τις διεθνείς δημόσιες συμβάσεις. Στόχος της ήταν να αποσαφηνίσει τους κανόνες που διέπουν την πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων και τις διαδικασίες για εταιρείες, αγαθά και υπηρεσίες από χώρες εκτός της ΕΕ. Αποσκοπούσε επίσης στην ενίσχυση της θέσης της ΕΕ κατά τη διαπραγμάτευση της πρόσβασης των εταιρειών, των αγαθών και των υπηρεσιών της ΕΕ στις αγορές δημoσίων συμβάσεων τρίτων χωρών. Το αδιέξοδο στις διαπραγματεύσεις οδήγησε σε νέα πρόταση της Επιτροπής το 2016. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο υπέγραψαν το μέσο για τις διεθνείς δημόσιες συμβάσεις (IPI) στις 23 Ιουνίου 2022. Το IPI επιδιώκει να προωθήσει το παγκόσμιο άνοιγμα των αγορών δημόσιων συμβάσεων.

      Επιπλέον, στις 12 Ιουλίου 2023 τέθηκε σε ισχύ ο κανονισμός για τις ξένες επιδοτήσεις [κανονισμός (ΕΕ) 2022/2560], ο οποίος επιτρέπει στην Επιτροπή να αντιμετωπίζει τις στρεβλώσεις και να διασφαλίζει ισότιμους όρους ανταγωνισμού για όλες τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην ενιαία αγορά. Οι νέοι αυτοί κανόνες διασφαλίζουν ότι τυχόν ξένες επιδοτήσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν από την Επιτροπή σε μεμονωμένες διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων, απαιτώντας από τους αγοραστές του δημόσιου τομέα της ΕΕ να εξαιρούν από τις διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων τους οικονομικούς φορείς που έχουν λάβει στρεβλωτικές ξένες επιδοτήσεις.

      Τον Απρίλιο του 2012, η Επιτροπή ενέκρινε μια στρατηγική για τις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις με στόχο την επίτευξη της πλήρους καθιέρωσής τους έως τα μέσα του 2016. Στις 16 Απριλίου 2014, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν την οδηγία για την έκδοση ηλεκτρονικών τιμολογίων στο πλαίσιο των δημόσιων συμβάσεων.

      Στις 3 Οκτωβρίου 2017, η Επιτροπή εξέδωσε τις εξής δύο ανακοινώσεις: «Να γίνουν οι δημόσιες συμβάσεις προμηθειών αποτελεσματικές μέσα στην Ευρώπη και για την Ευρώπη» και «Στήριξη των επενδύσεων μέσα από προαιρετική εκ των προτέρων αξιολόγηση των πτυχών των μεγάλων έργων υποδομής που άπτονται των δημόσιων συμβάσεων». Αποσκοπώντας στην περαιτέρω βελτίωση των ευρωπαϊκών δημόσιων συμβάσεων (δέσμη μέτρων στρατηγικής για τις δημόσιες συμβάσεις), δημοσίευσε επίσης τη σύσταση για την επαγγελματοποίηση του τομέα των δημόσιων συμβάσεων.

      Στις πολιτικές κατευθυντήριες γραμμές της για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029, η τότε υποψήφια πρόεδρος της Επιτροπής, Ursula von der Leyen, ανακοίνωσε την αναθεώρηση των οδηγιών για τις δημόσιες συμβάσεις, ώστε να καταστεί δυνατή η προτίμηση ενωσιακών προϊόντων στις δημόσιες συμβάσεις για ορισμένους στρατηγικούς τομείς, πράγμα που εξασφαλίζει ενωσιακή προστιθέμενη αξία και ασφάλεια του εφοδιασμού όσον αφορά καίριες τεχνολογίες, προϊόντα ή υπηρεσίες, καθώς και εκσυγχρονισμό και απλοποίηση των κανόνων σύναψης δημόσιων συμβάσεων. Στις 13 Δεκεμβρίου 2024, η Επιτροπή δρομολόγησε αξιολόγηση των τριών βασικών νομοθετικών πράξεων που ρυθμίζουν τις δημόσιες συμβάσεις (οδηγία για τις για τις δημόσιες συμβάσεις, οδηγία για τις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας και οδηγία για τις συμβάσεις παραχώρησης). Σκοπό είχε την αξιολόγηση τις επιδόσεις και τον αντίκτυπο των νομοθετικών αυτών πράξεων σε ολόκληρη την ΕΕ, κατά πόσον παραμένουν κατάλληλες για τον επιδιωκόμενο σκοπό, κατά πόσο επιτυγχάνουν τους επιδιωκόμενους στόχους με το ελάχιστο κόστος και κατά πόσο είναι επαρκείς για την αντιμετώπιση των σημερινών προκλήσεων.

      Διαδικασία δημοσίων συμβάσεων

      Οι διαδικασίες πρέπει να τηρούν τις αρχές του δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, της εγκατάστασης και της παροχής υπηρεσιών. Αρχές όπως η ίση μεταχείριση, η απαγόρευση των διακρίσεων και η διαφάνεια είναι ουσιαστικής σημασίας και πρέπει να τηρούνται ο ανταγωνισμός, η εμπιστευτικότητα και η αποτελεσματικότητα.

      1. Είδη διαδικασιών

      Οι προσκλήσεις υποβολής προσφορών ευθυγραμμίζονται με διάφορα είδη διαδικασιών, βάσει συστήματος κατώτατων ορίων. Οι οδηγίες προσδιορίζουν επίσης τις μεθόδους υπολογισμού της εκτιμώμενης αξίας κάθε δημόσιας σύμβασης και των σχετικών με αυτήν διαδικασιών.

      • Στην «ανοικτή διαδικασία» μπορεί να υποβάλει προσφορά κάθε ενδιαφερόμενος οικονομικός φορέας.
      • Στην «κλειστή διαδικασία» επιτρέπεται να υποβάλουν προσφορά μόνο οι υποψήφιοι που προσκαλούνται.
      • Η «ανταγωνιστική διαδικασία με διαπραγμάτευση» επιτρέπει σε κάθε εταιρία να ζητήσει συμμετοχή, αλλά μπορούν να υποβάλουν προσφορά μόνο όσοι προσκαλούνται κατόπιν αξιολόγησης.
      • Ο «ανταγωνιστικός διάλογος» αφορά περιπτώσεις στις οποίες οι δημόσιες αρχές που προκήρυξαν τη δημόσια σύμβαση δεν μπορούν να προσδιορίσουν τις ανάγκες τους· μόνο οι προσκεκλημένοι υποψήφιοι συμμετέχουν στον διάλογο. Οι συμβάσεις συνάπτονται βάσει του κριτηρίου ανάθεσης της καλύτερης σχέσης ποιότητας-τιμής.
      • Η διαδικασία «σύμπραξης καινοτομίας» αφορά καινοτόμες λύσεις που δεν έχουν ακόμη διατεθεί στην αγορά. Η αρχή συνεργάζεται με έναν ή περισσότερους φορείς έρευνας και ανάπτυξης για να διαπραγματευτεί μια νέα λύση κατά τη διάρκεια της διαδικασίας υποβολής προσφορών.
      • Σε ειδικές περιπτώσεις, μπορούν να ανατίθενται συμβάσεις χωρίς προηγούμενη δημοσίευση.

        2. Κριτήρια για την ανάθεση σύμβασης

        Οι αναθέτουσες αρχές υποχρεούνται να συνάπτουν δημόσιες συμβάσεις με βάση το κριτήριο της «πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς» (MEAT), το οποίο εισήχθη στη μεταρρύθμιση των κανόνων για τις δημόσιες συμβάσεις. Αντί απλώς της χαμηλότερης τιμής, η MEAT δίνει έμφαση στην καλύτερη σχέση ποιότητας/τιμής, λαμβάνοντας υπόψη τους ποιοτικούς, περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς παράγοντες, το κόστος του κύκλου ζωής και την καινοτομία.

        3. Κανόνες δημοσίευσης και διαφάνειας

        Οι διαδικασίες σύναψης συμβάσεων πρέπει να διασφαλίζουν την απαραίτητη διαφάνεια σε όλα τα στάδια. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της δημοσίευσης των βασικών στοιχείων των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων και των πληροφοριών σχετικά με τους υποψηφίους και τους προσφέροντες καθώς και μέσω της παροχής επαρκούς τεκμηρίωσης για όλα τα στάδια της διαδικασίας.

        4. Μέσα έννομης προστασίας σε περίπτωση παραβίασης συμβάσεων

        Η οδηγία του 2007 για τις διαδικασίες προσφυγής διασφαλίζει ένα αποτελεσματικό σύστημα προσφυγής για παραβάσεις των κανόνων περί δημοσίων συμβάσεων. Εισάγει την ανασταλτική προθεσμία, η οποία, μετά τη λήψη απόφασης για τη σύναψη σύμβασης, παρέχει στους προσφέροντες τουλάχιστον 10 ημέρες για να αναθεωρήσουν την απόφαση προτού υπογραφεί η σύμβαση από τις αρχές. Η περίοδος αυτή επιτρέπει την αμφισβήτηση της απόφασης.

        5. Άλλες πτυχές των δημοσίων συμβάσεων

        Οι κανόνες του 2014 δίνουν βάρος στην κοινωνική ένταξη και απλουστεύουν τις συμβάσεις παροχής υπηρεσιών. Αποσκοπούν στη μείωση της γραφειοκρατίας, στην ενίσχυση των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) με το «Ευρωπαϊκό ενιαίο έγγραφο σύμβασης» και στην ενθάρρυνση της υποδιαίρεσης των συμβάσεων σε παρτίδες. Δίνεται προτεραιότητα στις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις, ενώ περιγράφονται συγκεκριμένες τεχνικές ηλεκτρονικών δημόσιων συμβάσεων. Οι οδηγίες αναγνωρίζουν τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την εσωτερική ανάθεση συμβάσεων και ενισχύουν τους κανονισμούς κατά των συγκρούσεων συμφερόντων και της διαφθοράς.

        Επιπλέον, οι κανόνες δίνουν έμφαση στις πράσινες δημόσιες συμβάσεις, λαμβάνοντας υπόψη τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και επιτρέποντας την αναφορά σε οικολογικό σήμα. Οι πράσινες δημόσιες συμβάσεις (ΠΔΣ) ορίζονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Δημόσιες συμβάσεις για ένα καλύτερο περιβάλλον» ως «διαδικασία με την οποία οι δημόσιες αρχές επιδιώκουν να συνάψουν συμβάσεις για αγαθά, υπηρεσίες και έργα με μικρότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους, σε σύγκριση με αγαθά, υπηρεσίες και έργα που επιτελούν την ίδια πρωταρχική λειτουργία τα οποία θα αποτελούσαν το αντικείμενο της σύμβασης υπό άλλες συνθήκες». Η Επιτροπή αναπτύσσει προαιρετικά κριτήρια ΠΔΣ για διάφορες ομάδες προϊόντων και προτείνει ελάχιστα υποχρεωτικά κριτήρια και στόχους ΠΔΣ στην τομεακή νομοθεσία, όπως η οδηγία για τα καθαρά οχήματα (οδηγία (ΕΕ) 2019/1161), ο κανονισμός για τον οικολογικό σχεδιασμό, ο νέος κανονισμός για τα δομικά προϊόντα και ο κανονισμός για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας.

        Μετά την έγκριση του σχεδίου δράσης του 2020 για την κυκλική οικονομία, στις 11 Μαρτίου 2020 η Επιτροπή δημοσίευσε έγγραφο εργασίας σχετικά με τα κριτήρια για τις ΠΔΣ όσον αφορά κέντρα δεδομένων, αίθουσες εξυπηρετητών και υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, με στόχο να διασφαλιστεί ότι ο εξοπλισμός και οι υπηρεσίες των κέντρων δεδομένων παρέχονται κατά τρόπο φιλικό προς το περιβάλλον, σύμφωνα με τους στόχους της ΕΕ για την ενέργεια, την κλιματική αλλαγή και την αποδοτική χρήση των πόρων.

        Για τη διαχείριση της πανδημίας COVID-19, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε το πρόγραμμα «Η ΕΕ για την υγεία» (EU4Health), με στόχο τη σημαντική αύξηση του προϋπολογισμού για τις δημόσιες συμβάσεις υγείας, συμπεριλαμβανομένων των φαρμάκων, των εμβολίων και των συστημάτων δεδομένων υγείας. Ο κανονισμός για τη θέσπιση του προγράμματος «Η ΕΕ για την υγεία» (EU4Health) για την περίοδο 2021-2027 τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2021. Η Επιτροπή παρείχε νέα καθοδήγηση για τους αγοραστές που είναι δημόσιοι φορείς για την ταχεία προμήθεια βασικού εξοπλισμού, δρομολόγησε πέντε κοινές προμήθειες προσωπικού προστατευτικού εξοπλισμού με τα κράτη μέλη και τόνισε την ψηφιοποίηση των δημόσιων συμβάσεων μέσω εθνικών πλατφορμών ηλεκτρονικών δημόσιων συμβάσεων, στο πλαίσιο της ευρύτερης στρατηγικής της για την ανάκαμψη μετά την πανδημία COVID-19.

        Όσον αφορά τις δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της άμυνας, τον Οκτώβριο του 2023 εγκρίθηκε ο κανονισμός EDIRPA ο οποίος θεσπίζει ένα μέσο για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέσω κοινών προμηθειών. Ο κανονισμός στοχεύει στο να ενισχύσει σημαντικά τις αμυντικές δαπάνες, να προωθήσει τις συνεργατικές επενδύσεις σε κοινά έργα, να ενισχύσει τις κοινές προμήθειες αμυντικών δυνατοτήτων, να ενισχύσει τις επενδύσεις σε διάφορες ικανότητες εξυπηρέτησης αποστολών, να αξιοποιήσει τις συνέργειες, να τονώσει την καινοτομία και να ενισχύσει την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, με έμφαση στη στήριξη των ΜΜΕ.

        Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

        Το Κοινοβούλιο διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην έγκριση της δέσμης μέτρων του 2014 για τις δημόσιες συμβάσεις. Έχει επανειλημμένα ζητήσει απλούστερους κανόνες, μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου, καλύτερη πρόσβαση για τις ΜΜΕ, ευρύτερη χρήση ψηφιακών εργαλείων και ισχυρότερη στήριξη της βιωσιμότητας στις δημόσιες συμβάσεις.

        Πριν από την έγκριση της δέσμης μέτρων για τις δημόσιες συμβάσεις στις 15 Ιανουαρίου 2014, το Κοινοβούλιο είχε εγκρίνει διάφορα ψηφίσματα, μεταξύ των οποίων: