Saorghluaiseacht caipitil
Sa bhileog eolais seo, mínítear an tsaorghluaiseacht caipitil, ceann de cheithre shaoirse bhunúsacha mhargadh aonair an Aontais. Ní hamháin gur ceann de na saoirsí is déanaí í, ach is ceann de na saoirsí is fairsinge í, ós rud é go mbaineann sí le tíortha lasmuigh den Aontas freisin. Sa bhileog eolais seo, leagtar amach na cuspóirí atá ag saorghluaiseacht caipitil agus tugtar cur síos ar an gcóras atá ann faoi láthair agus ar na hathruithe a tharla ionas go bhféadfadh a leithéid a bheith ann. Ar deireadh, tugtar cur síos ar ról Pharlaimint na hEorpa i bhforbairt na saoirse bunúsaí sin.
An bunús dlí
- Faoi Airteagal 63 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE), cuirtear cosc ar shrianta ar ghluaiseacht caipitil idir tíortha an Aontais agus idir tíortha atá san Aontas agus cinn atá lasmuigh de.
- Faoi Airteagal 64 CFAE, clúdaítear srianta áirithe a bhaineann le tíortha nach bhfuil san Aontas.
- Faoi Airteagal 65 CFAE, ceadaítear eisceachtaí áirithe, mar shampla don chánachas, maoirseacht stuamachta, an beartas poiblí agus an tslándáil phoiblí.
- Faoi Airteagal 66 CFAE, ceadaítear bearta coimirce sealadacha in imthosca eisceachtúla.
- infheistíochtaí díreacha coigríche (IDC);
- infheistíochtaí nó ceannacháin eastáit réadaigh;
- infheistíochtaí urrús (e.g. i scaireanna, bannaí, billí, iontaobhais aonad);
- deonú iasachtaí agus creidmheasa;
- oibríochtaí eile le hinstitiúidí airgeadais, amhail oibríochtaí caipitil phearsanta, amhail spréanna, leagáidí, dearlaicí, etc.
- deireadh a chur leis na srianta uile ar ghluaiseachtaí caipitil idir na Ballstáit, agus idir na Ballstáit agus tíortha nach bhfuil san Aontas, cé is moite d’eisceachtaí in imthosca áirithe (féach an roinn ‘A bhfuil bainte amach’, pointe B);
- a chinntiú gur féidir íocaíochtaí a bhaineann leis na gluaiseachtaí caipitil sin a chur i gcrích gan srianta, ionas gur féidir le daoine agus gnólachtaí a gcuid airgid nó sócmhainní airgeadais a úsáid, a infheistiú agus/nó a choigilt áit ar bith laistigh den Aontas agus i dtíortha nach bhfuil san Aontas freisin.
- cuntais bhainc a oscailt thar lear;
- scaireanna a cheannach i gcuideachtaí eachtracha;
- infheistiú a dhéanamh sna háiteanna a bhfuil na torthaí is fabhraí le fáil; agus
- réadmhaoin a cheannach i dtír eile.
- infheistiú i gcuideachtaí agus úinéireacht a fháil orthu in aon Bhallstát eile; agus
- maoiniú a chruinniú sna margaí is costéifeachtaí.
- bearta chun sáruithe ar an dlí náisiúnta a chosc (is é sin le rá, don chánachas agus do mhaoirseacht stuamachta ar sheirbhísí airgeadais);
- nósanna imeachta chun gluaiseachtaí caipitil a dhearbhú chun críoch riaracháin nó staidrimh; agus
- bearta a bhfuil údar leo mar gheall ar an mbeartas poiblí nó an tslándáil phoiblí.
- taraifí a ghearradh;
- srianta ar thrádáil seirbhísí agus gnéithe de chearta maoine intleachtúla a bhaineann leis an trádáil; agus
- srianta ar rochtain ar infheistíocht dhíreach choigríche agus soláthar poiblí.
Cad atá i gceist le gluaiseachtaí caipitil?
In éagmais sainmhíniú soiléir air seo in CFAE, rialaigh Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh gur féidir an téarmaíocht atá i gceangal leis an Treoir Chaipitil ó 1988 a úsáid chun sainmhíniú a dhéanamh ar an téarma. De réir na sainmhínithe sin, i measc na ngluaiseachtaí caipitil trasteorann, tá:
Cuspóirí na saorghluaiseachta caipitil san Aontas
I measc na bpríomhchuspóirí atá ag an tsaorghluaiseacht caipitil san Aontas, tá:
Tá saorghluaiseacht caipitil mar bhonn faoin margadh aonair agus ina chomhlánú ar na trí shaoirse bhunúsacha eile (saorghluaiseacht daoine, earraí agus seirbhísí).
Do dhaoine aonair, ciallaíonn sé sin gur féidir leo:
Do ghnólachtaí, ciallaíonn sé sin gur féidir leo:
Bhí saorghluaiseacht caipitil fíor-thábhachtach nuair a bhí an tAontas Eacnamaíoch agus Airgeadaíochta á fhorbairt agus nuair a tugadh an euro isteach. Trí ligean do chaipiteal gluaiseacht gan bhac thar a theorainneacha, cuireann an tAontas úsáid an euro mar airgeadra idirnáisiúnta chun cinn.
A bhfuil bainte amach: amlíne agus an córas reatha
A. Na chéad iarrachtaí (roimh an margadh aonair) agus dul chun cinn i dtreo saorghluaiseacht caipitil
Leis an gcéad dá Threoir Chaipitil ó 1960 agus 1962, cuireadh deireadh le srianta ar chineálacha áirithe gluaiseachtaí caipitil tráchtála agus príobháideacha, amhail ceannacháin réadmhaoine, iasachtú gearrthéarmach nó meántéarmach le haghaidh idirbhearta tráchtála, agus ceannacháin urrús a thrádáiltear ar an stocmhalartán. Chuaigh roinnt tíortha san Aontas (e.g. an Ghearmáin agus tíortha Benelux) níos faide trí bhearta náisiúnta aontaobhacha a thabhairt isteach, rud a chuir deireadh le beagnach gach srian ar ghluaiseachtaí caipitil.
Rinneadh na chéad treoracha sin a aisghairm agus a leasú sular socraíodh ainmníocht deiridh na gcineálacha gluaiseachtaí caipitil a thairbhíonn den tsaoirse seo i dTreoir Chaipitil 1988. In 1993, dhearbhaigh Conradh Maastricht saorghluaiseacht caipitil mar shaoirse bhunúsach a chosnaítear faoi na Conarthaí. Cinneadh fáil réidh leis na bacainní a bhí fós fágtha don tsaorghluaiseacht caipitil faoi 1994 ar a dhéanaí, agus ba é sin an réamhchoinníoll chun tús a chur leis an tríú céim - an chéim dheiridh - a raibh sé mar aidhm léi an t-airgeadra aonair, an euro, a thabhairt isteach, rud a tharla ar deireadh in 1999. Go ginearálta, bíonn gluaiseachtaí caipitil saor in aisce, seachas líon teoranta srianta le tíortha nach bhfuil san Aontas a thagann faoi Airteagal 64 CFAE.
B. An córas reatha a rialaíonn saorghluaiseacht caipitil
1. Creat dlíthiúil i gcoinne srianta ar an tsaorghluaiseacht caipitil
Tá freagracht ar an gCoimisiún Eorpach as rialacha an Aontais faoin tsaorghluaiseacht caipitil a fhorfheidhmiú. Déanann sé é sin trí fhaireachán a dhéanamh ar shreafaí caipitil agus trína chinntiú go gcuireann tíortha an Aontais na rialacha i bhfeidhm i gceart. Foilsíonn sé tuarascálacha agus staidéir bhliantúla ar shreafaí caipitil laistigh den Aontas agus ar fud an domhain.
Faoi Airteagal 63 CFAE, tá cosc ar gach srian ar ghluaiseacht caipitil agus íocaíochtaí idir na Ballstáit, agus idir na Ballstáit agus tíortha nach bhfuil san Aontas. Tá sé de chúram ar Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh na rialacha a bhaineann le saorghluaiseacht caipitil a léirmhíniú, agus tá raon leathan cásdlí ann a bhaineann leis an réimse seo. I gcásanna ina ndéanann na Ballstáit an tsaorghluaiseacht caipitil a shrianadh ar bhealach nach bhfuil údar leis, bíonn feidhm ag na nósanna imeachta um shárú a leagtar síos in Airteagail 258 go 260 CFAE.
2. Eisceachtaí, agus srianta a bhfuil údar leo
Mar a deirtear in Airteagal 64 CFAE, baineann na heisceachtaí den chuid is mó do ghluaiseachtaí caipitil a bhaineann le tíortha nach bhfuil san Aontas. Tá sé de rogha ag na Ballstáit srianta a choinneáil ar infheistíocht dhíreach agus ar idirbhearta eile le tíortha nach bhfuil san Aontas. Ina theannta sin, is féidir le rialtais an Aontais, trí vóta d’aon toil i gComhairle an Aontais Eorpaigh agus tar éis dóibh dul i gcomhairle le Parlaimint na hEorpa, srian a chur ar ghluaiseachtaí caipitil le tíortha nach bhfuil san Aontas.
Faoi Airteagal 65 CFAE, leagtar síos na cásanna ina bhfuil údar le srianta ar ghluaiseachtaí caipitil i gcoitinne, lena n-áirítear gluaiseachtaí laistigh den Aontas. Ina measc, tá:
Sampla d’uair a glacadh na bearta sin ná le linn ghéarchéim fiachais cheannasaigh na hEorpa, nuair a cuireadh iallach ar an gCipir (2013) agus ar an nGréig (2015) rialuithe caipitil a thabhairt isteach chun cosc a chur ar eis-sreabhadh iomarcach caipitil.
Faoi Airteagal 66 CFAE, ceadaítear don Aontas srian a chur, ar bhonn eisceachtúil agus go ceann tréimhse uasta de shé mhí, ar ghluaiseacht caipitil go dtí nó ó thíortha nach bhfuil san Aontas nuair a bhíonn baol ann go gcruthófaí deacracht mhór don Aontas eacnamaíoch agus airgeadaíochta.
Faoi Airteagal 144 CFAE, ceadaítear, faoin gclár cúnaimh um chomhardú na n-íocaíochtaí, bearta a bhfuil sé mar aidhm leo comhardú na n-íocaíochtaí a chosaint nuair a chuireann deacrachtaí feidhmiú an mhargaidh aonair i mbaol nó nuair a tharlaíonn géarchéim gan choinne. Mar sin féin, níl an clásal coimirce sin ar fáil ach do Bhallstáit atá lasmuigh den limistéar euro (i.e. na Ballstáit nach bhfuil an euro glactha mar airgeadra acu go fóill).
Ar deireadh, faoi Airteagail 75 agus 215 CFAE is féidir smachtbhannaí airgeadais a úsáid chun an sceimhlitheoireacht a chosc agus a chomhrac nó bunaithe ar chinntí a ghlactar faoin gcomhbheartas eachtrach agus slándála. Tá srian ar shaorghluaiseacht caipitil mar gheall ar na smachtbhannaí eacnamaíocha a gearradh ar an Rúis tar éis di ionradh iomlán a dhéanamh ar an Úcráin.
C. An Ionstraim Frith-Chomhéigin
Tháinig an Ionstraim Frith-Chomhéigin (ACI) i bhfeidhm an 27 Nollaig 2023. Tá sé ceaptha cabhrú leis an Aontas comhéigean eacnamaíoch a dhíspreagadh agus freagairt dó, má dhéanann tír nach bhfuil san Aontas iarracht brú a chur ar an Aontas nó ar cheann de na Ballstáit rogha bheartais ar leith a dhéanamh trí bhearta a chur i bhfeidhm - nó trí bhagairt a dhéanamh bearta a chur i bhfeidhm - a dhéanann difear do thrádáil nó d’infheistíocht i gcoinne an Aontais nó Ballstáit. Tá raon frithbheart féideartha san ionstraim sin, amhail:
D. Deireadh a chur le conarthaí déthaobhacha infheistíochta laistigh den Aontas
Tá an Coimisiún ag obair freisin chun na conarthaí déthaobhacha infheistíochta (BITanna) laistigh den Aontas reatha, a raibh go leor díobh ann roimh na babhtaí is déanaí de mhéadú an Aontais, a chur ar neamhní. Is dóigh leis an gCoimisiún go bhfuil na comhaontuithe sin idir na Ballstáit ina mbac ar an margadh aonair, toisc go bhfuil siad ar neamhréir le creat reachtach an Aontais agus go bhfuil siad ina bhforluí air. Mar shampla, leis na córais eadrána a úsáideann na BITanna, eisiatar na cúirteanna náisiúnta agus Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh araon, rud a chuireann cosc ar chur i bhfeidhm dhlí an Aontais. Ina theannta sin, d’fhéadfadh BITanna a bheith ina gcúis le caitheamh le hinfheisteoirí ó Bhallstáit áirithe a bhfuil BITanna laistigh den Aontas tugtha i gcrích acu, ar shlí níos fabhraí ná le hinfheisteoirí eile. I mí Bealtaine 2020, shínigh 23 Bhallstát an Comhaontú le haghaidh foirceannadh Conarthaí Déthaobhacha Infheistíochta idir na Ballstáit agus an tAontas.
Ról Pharlaimint na hEorpa
Thacaigh an Pharlaimint go láidir le hiarrachtaí chun saorghluaiseacht caipitil a spreagadh. Mar sin féin, ceapann sí gur cheart go mbeadh níos mó saoirsí ag gluaiseachtaí caipitil laistigh den Aontas ná mar atá ag gluaiseachtaí caipitil idir an tAontas agus an chuid eile den domhan, chun a chinntiú go dtabharfaí tús áite d’úsáid choigiltis an Aontais ar mhaithe le hinfheistíocht an Aontais. Chuir sé in iúl freisin gur cheart tacú le saorghluaiseacht caipitil trí léirscaoileadh forchéimnitheach seirbhísí airgeadais (lena n-áirítear seirbhísí baincéireachta agus árachais dá bhforáiltear go sainráite in Airteagal 58(2) CFAE) agus trí chomhchuibhiú an dlí cánach chun an margadh aonair do sheirbhísí (airgeadais) a thabhairt chun críche.
I mí Mheán Fómhair 2025, ghlac an Pharlaimint rún faoi rialacha mhargadh inmheánach an Aontais a chuíchóiriú chun an margadh aonair a neartú. Tharraing sí aird arís agus arís eile ar anailís ón gCiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta ar athléimneacht an Aontais a deir gurb ionann na bacainní trádála atá fós ann san Aontas agus taraifí inmheánacha. D’earraí, d’fhéadfadh na bacainní a bheith chomh hard le taraif chomhionann de 44%. Do sheirbhísí, tá an taraif chomhionann níos airde fós, ag 110%, rud a chiallaíonn go ndéanann na bacainní ar sheirbhísí trasteorann níos mó ná dúbailt ar an bpraghas atá ar chur ar fáil na seirbhísí sin.
Thacaigh an Pharlaimint le seoladh Aontas na Margaí Caipitil, agus, sa bhreis ar a rannpháirtíocht sa phróiseas reachtach, spreagann an Pharlaimint céimeanna breise go rialta chun Aontas na Margaí Caipitil a thabhairt chun críche. I measc na gcéimeanna sin, tá glacadh an rúin maidir le hAontas na Margaí Caipitil a Thógáil in 2015, inar cuireadh i bhfáth gur gá cothroime iomaíochta a bheith ann idir rannpháirtithe chun feabhas a chur ar an tslí a leithdháiltear caipiteal san Aontas. Iarradh sa rún go gcuirfí deireadh leis na bacainní reatha ar an maoiniú trasteorann, go háirithe d’fhiontair bheaga agus mheánmhéide (FBManna), agus go dtabharfaí ról níos láidre don Údarás Eorpach um Urrúis agus Margaí ó thaobh feabhas a chur ar an gcóineasú maoirseachta de. I mí Dheireadh Fómhair 2020, ghlac an Pharlaimint rún maidir le hAontas na Margaí Caipitil a fhorbairt tuilleadh, inar iarradh go gcuirfí feabhas ar an rochtain ar mhaoiniú an mhargaidh caipitil, go háirithe do FBManna, agus go spreagfaí infheistíochtaí ó dhaoine aonair. I mí Mheán Fómhair 2024, d’fhoilsigh Mario Draghi, iar-Uachtarán an Bhainc Ceannais Eorpaigh, tuarascáil thábhachtach ar an iomaíochas Eorpach. Ansin, dhearbhaigh an Pharlaimint a seasamh i mí Mheán Fómhair 2025 le rún ar mhaoiniú infheistíochtaí agus athchóirithe a éascú chun borradh a chur faoi iomaíochas na hEorpa agus chun Aontas na Margaí Caipitil a chruthú.
Is é an tAonad um Ghrinnscrúdúchán ar an Rialachas Eacnamaíoch agus AEA (EGOV) i bParlaimint na hEorpa a d’ullmhaigh an bhileog eolais seo. Chun tuilleadh eolais a fháil, féach suíomh gréasáin an Choiste um Ghnóthaí Eacnamaíochta agus Airgeadaíochta.
Harald Wilhelm STIEBER / Mentor MEHMEDI