Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων

Αυτό το θεματολογικό δελτίο εξηγεί την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, μία από τις τέσσερις θεμελιώδεις ελευθερίες της ενιαίας αγοράς της ΕΕ. Πρόκειται για μια από τις πιο πρόσφατες από τις τέσσερις, αλλά συγχρόνως και για μια από τις πιο ευρείες, γιατί ισχύει και για χώρες εκτός ΕΕ. Το δελτίο εκθέτει τους στόχους της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων και περιγράφει το ισχύον σύστημα, καθώς και τις εξελίξεις που οδήγησαν σε αυτό. Στο τέλος περιγράφεται ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην ανάπτυξη αυτής της θεμελιώδους ελευθερίας.

Νομική βάση

  • Το άρθρο 63 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) απαγορεύει οποιονδήποτε περιορισμό στις κινήσεις κεφαλαίων μεταξύ χωρών της ΕΕ, καθώς και μεταξύ χωρών της ΕΕ και χωρών εκτός ΕΕ.
  • Το άρθρο 64 ΣΛΕΕ καλύπτει ορισμένους περιορισμούς που αφορούν χώρες εκτός ΕΕ.
  • Το άρθρο 65 ΣΛΕΕ επιτρέπει ορισμένες εξαιρέσεις, μεταξύ άλλων για τη φορολογία, την προληπτική εποπτεία, τη δημόσια τάξη και τη δημόσια ασφάλεια.
  • Το άρθρο 66 ΣΛΕΕ επιτρέπει προσωρινά μέτρα διασφάλισης σε εξαιρετικές περιστάσεις.
  • Τι είναι οι κινήσεις κεφαλαίων;

    Επειδή η ΣΛΕΕ δεν περιέχει ορισμό, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αποφανθεί ότι ο όρος μπορεί να προσδιοριστεί με βάση την ονοματολογία που προσαρτάται στην οδηγία του 1988 για τις κινήσεις κεφαλαίων. Σύμφωνα με τους ορισμούς αυτούς, στις διασυνοριακές κινήσεις κεφαλαίων περιλαμβάνονται:

    • οι άμεσες ξένες επενδύσεις·
    • οι επενδύσεις ή αγορές ακινήτων·
    • οι επενδύσεις σε τίτλους (π.χ. μετοχές, ομόλογα, έντοκα γραμμάτια, αμοιβαία κεφάλαια)·
    • η χορήγηση δανείων και πιστώσεων·
    • άλλες πράξεις με χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων κινήσεις κεφαλαίων προσωπικού χαρακτήρα, όπως προίκες, κληροδοσίες, δωρεές κ.ά.
    • Στόχοι της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων στην ΕΕ

      Οι κύριοι στόχοι της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων στην ΕΕ είναι:

      • να καταργηθούν όλοι οι περιορισμοί στις κινήσεις κεφαλαίων, τόσο μεταξύ των χωρών της ΕΕ όσο και μεταξύ χωρών της ΕΕ και χωρών εκτός ΕΕ, με εξαιρέσεις σε ορισμένες περιπτώσεις (βλ. ενότητα «Επιτεύγματα», σημείο Β)·
      • να εκτελούνται χωρίς περιορισμούς οι πληρωμές που συνδέονται με τις κινήσεις αυτές, ώστε ιδιώτες και επιχειρήσεις να μπορούν να χρησιμοποιούν, να επενδύουν ή να αποταμιεύουν τα χρήματα ή τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά τους στοιχεία οπουδήποτε εντός της ΕΕ, αλλά και σε χώρες εκτός ΕΕ.
      • Η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων αποτελεί τη βάση της ενιαίας αγοράς και συμπληρώνει τις άλλες τρεις θεμελιώδεις ελευθερίες, δηλαδή την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών.

        Για τους ιδιώτες, αυτό σημαίνει ότι μπορούν:

        • να ανοίγουν τραπεζικούς λογαριασμούς στο εξωτερικό·
        • να αγοράζουν μετοχές σε ξένες εταιρείες·
        • να επενδύουν εκεί όπου οι αποδόσεις είναι πιο ευνοϊκές· καθώς και
        • να αγοράζουν ακίνητα σε άλλη χώρα.
        • Για τις επιχειρήσεις, αυτό σημαίνει ότι μπορούν:

          • να επενδύουν σε εταιρείες οποιασδήποτε άλλης χώρας της ΕΕ και να αποκτούν μερίδια σε αυτές· καθώς και
          • να αντλούν χρήματα από τις πιο οικονομικά αποδοτικές αγορές.
          • Η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων ήταν απαραίτητη για την ανάπτυξη της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και για την καθιέρωση του ευρώ. Επιτρέποντας στα κεφάλαια να κινούνται ελεύθερα πέρα από σύνορα, η ΕΕ προωθεί τη χρήση του ευρώ ως διεθνούς νομίσματος.

            Επιτεύγματα: χρονολόγιο και ισχύον σύστημα

            A. Τα πρώτα βήματα (πριν από την ενιαία αγορά) και η πορεία προς την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων

            Οι δύο πρώτες οδηγίες για τις κινήσεις κεφαλαίων, του 1960 και του 1962, κατάργησαν τους περιορισμούς σε ορισμένους τύπους κίνησης εμπορικών και ιδιωτικών κεφαλαίων, όπως για αγορές ακινήτων, βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα δάνεια για εμπορικές συναλλαγές και αγορές εισηγμένων στο χρηματιστήριο τίτλων. Ορισμένες χώρες της ΕΕ, όπως η Γερμανία και οι χώρες της Μπενελούξ, προχώρησαν ακόμη πιο πέρα και κατάργησαν μονομερώς σχεδόν όλους τους περιορισμούς στις κινήσεις κεφαλαίων.

            Οι πρώτες αυτές οδηγίες καταργήθηκαν και τροποποιήθηκαν, ώσπου η οδηγία του 1988 για τις κινήσεις κεφαλαίων καθόρισε την τελική ονοματολογία των κινήσεων κεφαλαίων που καλύπτονται από την ελευθερία αυτή. Το 1993 η Συνθήκη του Μάαστριχτ καθιέρωσε την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων ως θεμελιώδη ελευθερία που προστατεύεται από τις Συνθήκες. Τα εμπόδια που απέμεναν έπρεπε να αρθούν το αργότερο έως το 1994, και αυτό έγινε προϋπόθεση για να ξεκινήσει το τρίτο και τελευταίο στάδιο προς την καθιέρωση του ενιαίου νομίσματος, του ευρώ, που τελικά κυκλοφόρησε το 1999. Γενικά, όλες οι κινήσεις κεφαλαίων είναι ελεύθερες, με εξαίρεση λίγους περιορισμούς στις κινήσεις με χώρες εκτός ΕΕ, που εμπίπτουν στο άρθρο 64 ΣΛΕΕ.

            B. Το ισχύον σύστημα για την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων

            1. Το νομικό πλαίσιο κατά των περιορισμών στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων

            Αρμόδια για την επιβολή των κανόνων της ΕΕ σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Για τον σκοπό αυτό παρακολουθεί τις ροές κεφαλαίων και μεριμνά ώστε οι χώρες της ΕΕ να εφαρμόζουν ορθά τους κανόνες. Δημοσιεύει κάθε χρόνο εκθέσεις και μελέτες σχετικά με τις ροές κεφαλαίων τόσο εντός της ΕΕ όσο και παγκοσμίως.

            Το άρθρο 63 ΣΛΕΕ απαγορεύει οποιονδήποτε περιορισμό στις κινήσεις κεφαλαίων και στις πληρωμές, τόσο μεταξύ χωρών της ΕΕ όσο και μεταξύ χωρών της ΕΕ και χωρών εκτός ΕΕ. Τους κανόνες για την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων τους ερμηνεύει το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο έχει αναπτύξει πλούσια νομολογία στον συγκεκριμένο τομέα. Όταν χώρες της ΕΕ περιορίζουν αδικαιολόγητα την ελευθερία αυτή, υπόκεινται στις διαδικασίες επί παραβάσει που προβλέπουν τα άρθρα 258 έως 260 ΣΛΕΕ.

            2. Εξαιρέσεις και δικαιολογημένοι περιορισμοί

            Σύμφωνα με το άρθρο 64 ΣΛΕΕ, οι εξαιρέσεις αφορούν κατά κύριο λόγο κινήσεις κεφαλαίων από και προς χώρες εκτός ΕΕ. Οι χώρες της ΕΕ έχουν την επιλογή να διατηρήσουν περιορισμούς στις άμεσες επενδύσεις και σε άλλες συναλλαγές με χώρες εκτός ΕΕ. Επιπλέον, οι κυβερνήσεις των χωρών της ΕΕ μπορούν, με ομόφωνη ψήφο στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αφού ζητήσουν τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να περιορίσουν τις κινήσεις κεφαλαίων με χώρες εκτός ΕΕ.

            Το άρθρο 65 ΣΛΕΕ προβλέπει τους μόνους δικαιολογημένους περιορισμούς που ισχύουν γενικά, δηλαδή και για τις κινήσεις κεφαλαίων εντός της ΕΕ. Αυτοί περιλαμβάνουν:

            • μέτρα για την αποφυγή παραβάσεων των εθνικών νομοθετικών διατάξεων και κανονισμών (ειδικότερα στον τομέα της φορολογίας και της προληπτικής εποπτείας των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών)·
            • διαδικασίες δήλωσης των κινήσεων κεφαλαίων για διοικητικούς ή στατιστικούς σκοπούς· καθώς και
            • μέτρα που υπαγορεύονται για λόγους δημόσιας τάξης ή δημόσιας ασφάλειας.
            • Παράδειγμα εφαρμογής των τελευταίων αυτών μέτρων αποτελεί η κρίση δημοσίου χρέους στην Ευρώπη, όταν η Κύπρος (2013) και η Ελλάδα (2015) αναγκάστηκαν να επιβάλουν περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων προκειμένου να αποτρέψουν την ανεξέλεγκτη εκροή κεφαλαίων.

              Το άρθρο 66 ΣΛΕΕ επιτρέπει στην ΕΕ να περιορίζει, κατ’ εξαίρεση και για διάστημα που δεν ξεπερνά τους έξι μήνες, τις κινήσεις κεφαλαίων από και προς χώρες εκτός ΕΕ, όταν αυτές απειλούν να προκαλέσουν σοβαρές δυσχέρειες στην οικονομική και νομισματική ένωση.

              Το άρθρο 144 ΣΛΕΕ επιτρέπει, στο πλαίσιο των προγραμμάτων στήριξης του ισοζυγίου πληρωμών, να λαμβάνονται μέτρα προστασίας του ισοζυγίου πληρωμών, όταν υπάρχουν δυσχέρειες που απειλούν τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς ή όταν ξεσπά αιφνίδια κρίση. Τη ρήτρα διασφάλισης αυτή μπορούν, ωστόσο, να την επικαλεστούν μόνο οι χώρες της ΕΕ που δεν ανήκουν στη ζώνη του ευρώ, δηλαδή εκείνες που δεν έχουν ακόμη υιοθετήσει το ευρώ ως νόμισμά τους.

              Τέλος, τα άρθρα 75 και 215 ΣΛΕΕ προβλέπουν τη δυνατότητα επιβολής οικονομικών κυρώσεων είτε για την πρόληψη και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας είτε βάσει αποφάσεων που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας. Με βάση τις διατάξεις αυτές περιορίστηκε η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων στο πλαίσιο των οικονομικών κυρώσεων που επιβλήθηκαν στη Ρωσία μετά την πλήρους κλίμακας στρατιωτική εισβολή της στην Ουκρανία.

              C. Ο μηχανισμός αποτροπής μέτρων εξαναγκασμού

              Ο μηχανισμός αποτροπής μέτρων εξαναγκασμού τέθηκε σε ισχύ στις 27 Δεκεμβρίου 2023. Είναι σχεδιασμένος ώστε να βοηθά την ΕΕ να αποτρέπει πρακτικές οικονομικού εξαναγκασμού και να αντιδρά σε αυτές. Τέτοιες πρακτικές υπάρχουν όταν μια χώρα εκτός ΕΕ προσπαθεί να πιέσει την ΕΕ ή μια χώρα της ΕΕ να λάβει μια συγκεκριμένη απόφαση πολιτικής, εφαρμόζοντας ή απειλώντας να εφαρμόσει μέτρα που πλήττουν το εμπόριο ή τις επενδύσεις. Ο μηχανισμός προβλέπει πληθώρα πιθανών αντίμετρων, όπως:

              • την επιβολή δασμών·
              • περιορισμούς στο εμπόριο υπηρεσιών και στις εμπορικές πτυχές των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας· καθώς και
              • περιορισμούς στην πρόσβαση σε άμεσες ξένες επενδύσεις και σε δημόσιες συμβάσεις.
              • D. Κατάργηση των διμερών επενδυτικών συμφωνιών μεταξύ χωρών της ΕΕ

                Η Επιτροπή εργάζεται επίσης για την κατάργηση των διμερών επενδυτικών συμφωνιών που ισχύουν ανάμεσα σε χώρες της ΕΕ. Πολλές από αυτές είχαν υπογραφεί πριν από τους τελευταίους γύρους διεύρυνσης της ΕΕ. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι συμφωνίες αυτές εμποδίζουν την ενιαία αγορά, γιατί συγκρούονται και επικαλύπτονται με τη νομοθεσία της ΕΕ. Για παράδειγμα, τα συστήματα διαιτησίας που προβλέπουν αποκλείουν τόσο τα εθνικά δικαστήρια όσο και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με αποτέλεσμα να μην εφαρμόζεται το δίκαιο της ΕΕ. Ενδέχεται επίσης να ευνοούν επενδυτές από ορισμένες χώρες της ΕΕ που έχουν συνάψει τέτοιες συμφωνίες. Τον Μάιο του 2020, 23 χώρες της ΕΕ υπέγραψαν τη συμφωνία για τη λήξη ισχύος των διμερών επενδυτικών συμφωνιών μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

                Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

                Το Κοινοβούλιο έχει στηρίξει με σθένος την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων. Θεωρεί, ωστόσο, ότι τα κεφάλαια πρέπει να κυκλοφορούν πιο ελεύθερα μεταξύ των χωρών της ΕΕ παρά μεταξύ της ΕΕ και του υπόλοιπου κόσμου. Έτσι, μεταξύ άλλων, οι αποταμιεύσεις των Ευρωπαίων θα χρηματοδοτούν κατά προτεραιότητα επενδύσεις στην ΕΕ. Έχει επίσης επισημάνει ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων πρέπει να συνοδεύεται από τη σταδιακή απελευθέρωση των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, στις οποίες περιλαμβάνονται οι τραπεζικές και οι ασφαλιστικές υπηρεσίες, όπως προβλέπει ρητά το άρθρο 58 παράγραφος 2 ΣΛΕΕ, και από την εναρμόνιση της φορολογικής νομοθεσίας, ώστε να ολοκληρωθεί η ενιαία αγορά των (χρηματοπιστωτικών) υπηρεσιών.

                Τον Σεπτέμβριο του 2025 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τον εξορθολογισμό των κανόνων της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ για την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς. Έχει επανειλημμένα επικαλεστεί ανάλυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για την ανθεκτικότητα της ΕΕ, η οποία αναφέρει ότι τα εμπόδια στο εμπόριο που εξακολουθούν να υπάρχουν στην ΕΕ ισούνται με δασμούς μεταξύ των χωρών της. Για τα εμπορεύματα, τα εμπόδια αυτά αντιστοιχούν σε δασμό έως και 44%. Για τις υπηρεσίες, το αντίστοιχο ποσοστό είναι ακόμη υψηλότερο και ανέρχεται σε 110%. Με άλλα λόγια, τα εμπόδια στη διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών υπερδιπλασιάζουν το κόστος της.

                Το Κοινοβούλιο στήριξε τη δημιουργία της Ένωσης Κεφαλαιαγορών (CMU) και, πέρα από τη συμμετοχή του στη νομοθετική διαδικασία, ζητεί τακτικά να γίνουν περισσότερα βήματα για να ολοκληρωθεί. Στο πλαίσιο αυτό, το 2015 ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την οικοδόμηση μιας Ένωσης Κεφαλαιαγορών, όπου τονίζεται η ανάγκη για τη δημιουργία ισότιμων όρων ανταγωνισμού μεταξύ των συμμετεχόντων, προκειμένου να βελτιωθεί ο τρόπος κατανομής των κεφαλαίων στην ΕΕ. Στο ψήφισμα ζητείται να αρθούν τα εμπόδια που υπάρχουν σήμερα στη διασυνοριακή χρηματοδότηση, ιδίως για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, και να ενισχυθεί ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Αρχής Κινητών Αξιών και Αγορών ως προς τη βελτίωση της εποπτικής σύγκλισης. Τον Οκτώβριο του 2020 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα για την περαιτέρω προώθηση της Ένωσης Κεφαλαιαγορών, με το οποίο ζήτησε ευκολότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση από τις κεφαλαιαγορές, ιδίως για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, και ενθάρρυνση των επενδύσεων από ιδιώτες. Τον Σεπτέμβριο του 2024 ο Μάριο Ντράγκι, πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, δημοσίευσε σημαντική έκθεση για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα. Τον Σεπτέμβριο του 2025 το Κοινοβούλιο επιβεβαίωσε τη θέση του με ψήφισμα σχετικά με τη διευκόλυνση της χρηματοδότησης επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων για την τόνωση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας και τη δημιουργία Ένωσης Κεφαλαιαγορών.

                Το παρόν θεματολογικό δελτίο καταρτίζεται από τη Μονάδα Ελέγχου της Οικονομικής Διακυβέρνησης και της ΟΝΕ (EGOV) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στον ιστότοπο της Επιτροπής Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής.

                 

                Harald Wilhelm STIEBER / Mentor MEHMEDI