Vrij verkeer van kapitaal

Deze infopagina gaat over het vrije verkeer van kapitaal. Dat is een van de vier fundamentele vrijheden van de eengemaakte markt van de EU. Het is niet alleen een van de meest recent ingevoerde vrijheden, maar ook een van de meest uitgebreide, aangezien deze vrijheid ook niet-EU-landen betreft. Op deze infopagina worden de doelstellingen van het vrije verkeer van kapitaal beschreven, naast het huidige stelsel en de veranderingen die hebben plaatsgevonden om het tot stand te brengen. Tot slot wordt de rol van het Europees Parlement bij de ontwikkeling van deze fundamentele vrijheid toegelicht.

Rechtsgrondslag

  • Artikel 63 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) verbiedt alle beperkingen van het kapitaalverkeer tussen de EU-landen onderling en tussen EU-landen en niet-EU-landen.
  • Artikel 64 VWEU heeft betrekking op bepaalde beperkingen ten aanzien van niet-EU-landen.
  • Artikel 65 VWEU staat bepaalde uitzonderingen toe, onder meer op het gebied van belastingen, prudentieel toezicht, openbare orde en openbare veiligheid.
  • Artikel 66 VWEU staat in uitzonderlijke omstandigheden tijdelijke vrijwaringsmaatregelen toe.
  • Wat is het verkeer van kapitaal?

    Bij gebrek aan een definitie in het VWEU heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie geoordeeld dat de classificaties in de bijlage bij de kapitaalrichtlijn van 1988 kunnen worden gebruikt om het begrip te definiëren. Volgens die classificaties omvat grensoverschrijdend kapitaalverkeer:

    • buitenlandse directe investeringen (BDI’s);
    • aankopen van en investeringen in onroerend goed;
    • effectenbeleggingen (bijvoorbeeld in aandelen, obligaties, wissels of gemeenschappelijke beleggingsfondsen);
    • het verlenen van leningen en kredieten;
    • andere verrichtingen met financiële instellingen, waaronder verrichtingen met persoonlijk kapitaal zoals bruidsschatten, erfenissen, schenkingen enzovoort.
    • Doelstellingen van het vrije verkeer van kapitaal in de EU

      De belangrijkste doelstellingen van het vrije verkeer van kapitaal in de EU zijn:

      • alle beperkingen wegnemen op het kapitaalverkeer tussen EU-landen onderling of tussen EU-landen en niet-EU-landen, met uitzonderingen in bepaalde omstandigheden (zie de paragraaf getiteld "Verwezenlijkingen", punt B);
      • ervoor zorgen dat betalingen in verband met dat kapitaalverkeer zonder beperkingen kunnen worden uitgevoerd, zodat particulieren en bedrijven hun geld of financiële activa overal binnen de EU en in niet-EU-landen kunnen gebruiken, beleggen en/of sparen.
      • Het vrije verkeer van kapitaal vormt de basis voor de eengemaakte markt en vult de andere drie fundamentele vrijheden aan, namelijk het vrije verkeer van personen, goederen en diensten.

        Het stelt particulieren in staat om:

        • bankrekeningen in het buitenland te openen;
        • aandelen in buitenlandse ondernemingen te kopen;
        • te beleggen waar het rendement het gunstigst is; en
        • onroerend goed in het buitenland te kopen.
        • Het stelt bedrijven in staat om:

          • te investeren in en eigenaar te zijn van bedrijven in andere EU-landen; en
          • middelen aan te trekken op de meest kosteneffectieve markten.
          • Het vrije verkeer van kapitaal was onmisbaar voor de ontwikkeling van de economische en monetaire unie en de invoering van de euro. Door het vrije verkeer van kapitaal over de grenzen heen mogelijk te maken, bevordert de EU het gebruik van de euro als internationale munteenheid.

            Verwezenlijkingen: tijdschema en huidige regeling

            A. Eerste inspanningen, vóór de eengemaakte markt, en vooruitgang op de weg naar vrij verkeer van kapitaal

            De eerste twee kapitaalrichtlijnen van 1960 en 1962 maakten een einde aan beperkingen op bepaalde soorten zakelijk en particulier kapitaalverkeer, zoals de aankoop van onroerend goed, handelskredieten op korte en middellange termijn en de aankoop van effecten die op de beurs worden verhandeld. Sommige EU-landen, zoals Duitsland en de Benelux-landen, gingen een stap verder door unilaterale nationale maatregelen in te voeren, waarmee zij vrijwel alle beperkingen op het kapitaalverkeer afschaften.

            Deze eerste richtlijnen zijn ingetrokken en gewijzigd vóór de goedkeuring van de kapitaalrichtlijn van 1988. Daarin zijn de definitieve categorieën vastgelegd van de soorten kapitaalverkeer waarop deze vrijheid van toepassing is. In 1993 werd met het Verdrag van Maastricht bevestigd dat het vrije verkeer van kapitaal een fundamentele vrijheid is die wordt beschermd door de Verdragen. Uiterlijk in 1994 moesten de resterende belemmeringen voor het vrije verkeer van kapitaal opgeheven zijn. Het was de voorwaarde voor de start van de derde en laatste fase van de invoering van de euro, die er uiteindelijk in 1999 kwam. In het algemeen is alle verkeer van kapitaal vrij, al gelden er een aantal beperkingen voor niet-EU-landen die onder artikel 64 VWEU vallen.

            B. Huidige stelsel voor het vrije verkeer van kapitaal

            1. Rechtskader tegen beperkingen van het vrije verkeer van kapitaal

            De Europese Commissie is verantwoordelijk voor de handhaving van de EU-regels over het vrije verkeer van kapitaal. Zij doet dit door de kapitaalstromen te monitoren en erop toe te zien dat de EU-landen de regels naleven. De Commissie publiceert jaarlijks ook verslagen en onderzoeken over het kapitaalverkeer binnen de EU en wereldwijd.

            Artikel 63 VWEU verbiedt alle beperkingen op het kapitaal- en betalingsverkeer tussen de EU-landen onderling en tussen EU-landen en niet-EU-landen. Het Hof van Justitie van de Europese Unie is ermee belast de bepalingen met betrekking tot het vrije verkeer van kapitaal uit te leggen. Op dit gebied bestaat er uitgebreide jurisprudentie. Als EU-landen het vrije verkeer van kapitaal ten onrechte beperken, geldt de gebruikelijke inbreukprocedure zoals vermeld in de artikelen 258 tot en met 260 VWEU.

            2. Uitzonderingen en gegronde beperkingen

            Volgens artikel 64 VWEU zijn uitzonderingen hoofdzakelijk beperkt tot het kapitaalverkeer met niet-EU-landen. De EU-landen hebben de mogelijkheid om beperkingen te handhaven voor directe investeringen en andere transacties met niet-EU-landen. Bovendien kunnen de EU-regeringen het kapitaalverkeer met niet-EU-landen beperken met eenparigheid van stemmen in de Raad van de Europese Unie en na raadpleging van het Europees Parlement.

            De enige gegronde beperkingen op het kapitaalverkeer in het algemeen — ook binnen de EU — zijn vastgelegd in artikel 65 VWEU. Hieronder vallen:

            • maatregelen om overtredingen van de nationale wetten en voorschriften tegen te gaan, met name op fiscaal gebied en met betrekking tot het bedrijfseconomisch toezicht op financiële instellingen;
            • procedures voor de kennisgeving van kapitaalbewegingen voor administratieve of statistische doeleinden; en
            • maatregelen die op grond van de openbare orde of de openbare veiligheid gerechtvaardigd zijn.
            • Het laatste type maatregelen werd bijvoorbeeld ingeroepen tijdens de Europese staatsschuldencrisis, toen Cyprus (in 2013) en Griekenland (in 2015) genoodzaakt waren kapitaalcontroles in te voeren om een buitensporige kapitaaluitstroom te voorkomen.

              Op grond van artikel 66 VWEU kan de EU bij wijze van uitzondering en gedurende maximaal zes maanden het kapitaalverkeer naar of uit niet-EU-landen beperken. Dat kan wanneer zulk verkeer ernstige moeilijkheden voor de economische en monetaire unie dreigt te veroorzaken.

              Artikel 144 VWEU staat, in het kader van programma’s voor de ondersteuning van de betalingsbalans, maatregelen toe om de betalingsbalans te beschermen. Dit is toegestaan als de werking van de eengemaakte markt door moeilijkheden in gevaar wordt gebracht of als er een onverwachte crisis plaatsvindt. Deze vrijwaringsclausule is alleen beschikbaar voor EU-landen buiten de eurozone, met andere woorden voor EU-landen die de euro niet als munteenheid hebben aangenomen.

              Tot slot voorzien de artikelen 75 en 215 VWEU in de mogelijkheid om financiële sancties te treffen met het oog op de voorkoming en bestrijding van terrorisme of op basis van besluiten die binnen het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid zijn genomen. Momenteel gelden er beperkingen op het vrije verkeer van kapitaal in verband met de economische sancties die na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne aan Rusland zijn opgelegd.

              C. Het antidwanginstrument

              Het antidwanginstrument trad op 27 december 2023 in werking. Het is bedoeld om de EU te helpen economische dwang te ontmoedigen en erop te reageren. Van economische dwang is sprake wanneer een niet-EU-land de EU of een EU-land onder druk wil zetten om een bepaalde beleidskeuze te maken door maatregelen die van invloed zijn op handel of investeringen tegen de EU of een EU-land toe te passen of daarmee te dreigen. Het antidwanginstrument biedt een reeks mogelijke tegenmaatregelen, waaronder:

              • het opleggen van tarieven;
              • beperkingen op de handel in diensten en handelsgerelateerde aspecten van intellectuele-eigendomsrechten; en
              • beperkingen op de toegang tot buitenlandse directe investeringen en overheidsopdrachten.
              • D. Beëindiging van bilaterale investeringsverdragen binnen de EU

                De Commissie is bezig een einde te maken aan de bestaande bilaterale investeringsverdragen (BIT’s) binnen de EU, waarvan de meeste dateren van vóór de recentste uitbreidingen van de EU. De Commissie ziet deze overeenkomsten tussen de EU-landen als een obstakel voor de eengemaakte markt gezien, aangezien ze zowel botsen als overlappen met het wetgevingskader van de EU. De arbitragemechanismen die in de BIT’s zijn opgenomen, sluiten bijvoorbeeld zowel de nationale rechtbanken als het Hof van Justitie van de Europese Unie uit, waardoor het EU-recht niet kan worden toegepast. BIT’s kunnen ook leiden tot een voorkeursbehandeling voor investeerders uit bepaalde EU-landen die BIT’s binnen de EU hebben gesloten. In mei 2020 hebben 23 EU-landen een overeenkomst ondertekend tot beëindiging van bilaterale investeringsverdragen tussen de lidstaten van de Europese Unie.

                Rol van het Europees Parlement

                Het Parlement is altijd een groot voorstander geweest van inspanningen om het vrije verkeer van kapitaal aan te moedigen. Het stelt dat het vrije kapitaalverkeer binnen de EU verder gevorderd moet zijn dan die tussen de EU en de rest van de wereld, zodat het spaargeld in de EU in de eerste plaats ten goede komt aan investeringen in de EU. Het heeft er ook op gewezen dat het vrije verkeer van kapitaal moet worden ondersteund door de geleidelijke liberalisering van financiële diensten (waaronder bank- en verzekeringsdiensten, zoals uitdrukkelijk opgenomen in artikel 58, lid 2, VWEU) en de harmonisatie van de belastingwetgeving met het oog op de voltooiing van de eengemaakte markt voor (financiële) diensten.

                In september 2025 nam het Europees Parlement een resolutie aan over de vereenvoudiging van internemarktregels van de EU om de eengemaakte markt te versterken. Het heeft herhaaldelijk gewezen op een analyse van de veerkracht van de EU door het Internationaal Monetair Fonds, waarin resterende handelsbelemmeringen in de EU worden gelijkgesteld met tarieven binnen de EU. Voor goederen kunnen de belemmeringen oplopen tot een tariefequivalent van 44 procent. Voor diensten is het tariefequivalent zelfs nog hoger, namelijk 110 procent. Dat betekent dat de belemmeringen voor grensoverschrijdende diensten meer dan het dubbele bedragen van de prijs voor het verlenen van die diensten.

                Het Parlement heeft de totstandkoming van de kapitaalmarktenunie (KMU) gesteund en moedigt, naast zijn deelname aan het wetgevingsproces, regelmatig verdere stappen aan om de KMU te voltooien. Zo heeft het Parlement in 2015 een resolutie aangenomen over het opbouwen van een kapitaalmarktenunie waarin de noodzaak werd onderstreept van een gelijk speelveld tussen deelnemers om de toewijzing van kapitaal in de EU te verbeteren. In de resolutie werd ervoor gepleit bestaande belemmeringen voor grensoverschrijdende financiering op te heffen, met name voor kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s), en de Europese Autoriteit voor effecten en markten een grotere rol toe te kennen bij de verbetering van samenwerking op het vlak van toezicht. In oktober 2020 nam het Parlement een resolutie over de verdere ontwikkeling van de KMU aan waarin het erop aandrong de toegang tot kapitaalmarktfinanciering te verbeteren, vooral voor kmo’s, en investeringen door individuele personen aan te moedigen. In september 2024 publiceerde Mario Draghi, de voormalige president van de Europese Centrale Bank, een belangrijk verslag over het Europese concurrentievermogen. Het Parlement nam in september 2025 een standpunt in met een resolutie over het vergemakkelijken van de financiering van investeringen en hervormingen om het Europese concurrentievermogen te stimuleren en een KMU tot stand te brengen.

                Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Toezicht economische governance en EMU (EGOV) van het Europees Parlement. Meer informatie over dit onderwerp is te vinden op de website van de Commissie economische en monetaire zaken.

                 

                Harald Wilhelm STIEBER / Mentor MEHMEDI